Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗

RZĄDOWY ARCHITEKT STOLICY

Слово Просвіти, №02 за 2011 рік

Najsłynniejsza praca S. Hryhorjewa — obecna Administracja Prezydenta Ukrainy. Dmytro MAŁAKOW, starszy pracownik naukowy Muzeum Historii Kijowa. W ubiegłym roku stołeczne wydawnictwo „KYJ” zaprezentowało w „Ukraińskim Domu” książkę autora tych słów, która ukazała się w serii „Biblioteka Muzeum Historii Miasta Kijowa” i nosi tytuł „Architekt Hryhorjew. Kijowskie dziedzictwo”. Wydanie zrealizowano dzięki wsparciu i wsparciu finansowemu dyrektora VD MAIS Wołodymyra Ołeksandrowycza Dawłedenki. Książka ma wymowną dedykację: „Przywracamy z zapomnienia”. To ostatnie wyjaśniamy: dziesiątki lat nazwisko Serhija Hryhorjewa pozostawało poza uwagą historyków i historyków sztuki, ponieważ jesienią 1943 roku architekt na zawsze opuścił Kijów, nie licząc na lepszy los po powrocie władzy radzieckiej. Zarówno dlatego, że przebywał na okupowanym terytorium, jak i dlatego, że „wiele wiedział” w latach 30. Dopiero w 1997 roku w dodatkowej części słownika biograficznego „Sztuka Ukrainy” zamieszczono krótką wzmiankę o Serhiju Wołodymyrowyczu (a nie Wiktorowyczu) Hryhorjewie i wskazano datę śmierci: 7 listopada 1943 roku. I chociaż w rzeczywistości przeżył jeszcze trzydzieści dwa lata, to jednak widocznie komuś zależało, aby życie kijowskiego architekta skończyło się drugiego dnia po wyzwoleniu Kijowa spod nazistowskiej okupacji… Zatem o tym, co było naprawdę. Serhij Wiktorowycz Hryhorjew urodził się 28 lutego 1896 roku w Charkowie. W 1928 roku ukończył wydział architektury Charkowskiego Instytutu Artystycznego, mając już na koncie autorskie prace. Był to czas rozbudowy nowej ukraińskiej stolicy, doba industrializacji. Wtedy według projektów S. Hryhorjewa wznoszono najróżniejsze obiekty, takie jak wielomieszkaniowe budynki mieszkalne w Charkowie, Zaporożu, Sofijiwce, kompleksy mieszkaniowe — spółdzielnie robotnicze dla przemysłowych gigantów w tym samym Charkowie, Doniecku, Dniepropetrowsku i Mariupolu, ambulatorium w Kadijiwce, uniwersytet robotniczy w Rowenkach dla „Cukrobudu” — elektrownia w Sumach, klub i suszarnia wysłodków w Buryniu, fabryka obróbki drewna w Ługańsku, elektrozakład w Charkowie. Wszystko to — w latach 1925—1932. Kiedy w 1927 roku na Krymie wydarzyło się niszczycielskie trzęsienie ziemi, S. Hryhorjew odbudowywał i rekonstruował domy wypoczynkowe w Jałcie, a w Ałuszcie — hotel z całkiem jeszcze wtedy naturalną tatarską nazwą „Jaly-Bachcza”. Oczywiście wszystko to budowano w oszczędnym stylu konstruktywizmu, rozpowszechnionym w całej ówczesnej Europie. Ale S. Hryhorjew nieodzownie dodawał fasadom projektowanych przez siebie budynków mieszkalnych cechy ukraińskiego baroku — w zarysach frontonów, obramowaniu okien itp. Najlepsze jego prace w Charkowie — budynki mieszkalne przy ul. Czernyszewskiego 88, Sumskiej 110. Budując socjalistyczny raj dla pracujących, bolszewicka władza nie zapominała też o sobie. W 1932 roku S. Hryhorjew bierze udział w konkursie projektów daczy Rady Komisarzy Ludowych USRR w Hajdarach, buduje na rządowej daczy tak zwany pawilon-gabinet oraz kuchnię-jadalnię. Mając duże doświadczenie w projektowaniu i budowie różnych pod względem przeznaczenia budowli, zdobywszy niezaprzeczalny autorytet, S. Hryhorjew w 1933 roku wykonuje projekt przearanżowania i rekonstrukcji centralnej części oraz magistrali Charkowa. W tym samym roku według jego projektu przebudowano sobór na Świętych Górach na… teatr związkowego domu wypoczynkowego — epoka dawała o sobie znać! Wtedy też projektuje wystrój wnętrz charkowskiego hotelu „Astoria”. 21 stycznia 1934 roku WUCWK USRR przyjął uchwałę o przeniesieniu stolicy republiki z Charkowa do Kijowa. 24 czerwca rząd przybył do nowej stolicy. Razem z nim przeprowadził się do Kijowa i „rządowy” architekt Serhij Hryhorjew. Przy okazji zaznaczmy, że on, nie będąc w szeregach KP(b)U, nie wykonywał żadnych prac projektowych dla instytucji partyjnych! W Kijowie S. Hryhorjew zaprojektował dla Rady Komisarzy Ludowych (obecnie — Gabinet Ministrów) budynki mieszkalne: w 1934 roku — 12-mieszkaniowy przy ulicy Tereszczenkowskiej 5; 24-mieszkaniowy przy Instytuckiej 20/8; 32-mieszkaniowy przy Szołkowycznej 10 oraz 50-mieszkaniowy — przy Szołkowycznej 23—25; w następnym, 1935 roku — 78-mieszkaniowy przy Instytuckiej 16. Na korzyść architekta — wszystkie jego kijowskie prace nie naruszyły otaczającej zabudowy, nie zniszczyły obrazu ulic, który ukształtował się wcześniej, nie miały agresywnego wyglądu. Można przypuszczać, że zamawiający całkowicie ufał architektowi-specjaliście i jego gustowi. W tamtym czasie przez nowe technologie i „szybkie bolszewickie tempa” jakość słynnej kijowskiej żółtej cegły odeszła w przeszłość. Tak samo trzeba było zapomnieć o charakterystycznych, tradycyjnie kijowskich ceglanych fasadach, tym bardziej, że w całej Europie weszły w modę tynkowane „pod baranka” powierzchnie ścian. Biorąc pod uwagę te okoliczności, S. Hryhorjew nadał swoim kijowskim nowym budynkom tynkowane szare fasady, ale bardzo taktownie, z poczuciem miary i smaku rozmieszczał dekoracyjne wstawki w postaci soczyście lepionych, typowych dla ukraińskiego baroku motywów roślinnych. To też różniło jego prace od ascetycznie uproszczonych „proletariackich” budynków-bloków, wznoszonych przed przekształceniem Kijowa w stolicę. Pojawił się w tych rządowych budynkach i taki nie bardzo „proletariacki” szczegół, jak obecność w każdym mieszkaniu niewielkiego pokoiku dla służby, zawoalowanego pod pojęciem „pomoc domowa”. Budynki Rady Komisarzy Ludowych na rogu Instytuckiej i Szołkowycznej powstały symbolicznie na miejscu dawnego domu generała-gubernatora, spalonego w 1920 roku przez polskie wojsko. A wspaniały park generała-gubernatora, też tradycyjnie po kijowsku nazwany ogrodem, pozostał. Architekt na nowo rozplanował jego aleje, przewidział korty tenisowe, wazy i fontannę ze złotymi rybkami. Uważano, że w niedalekiej szczęśliwej przyszłości tak będą żyć wszyscy pracujący Kraju Rad. Obecnie fasady tych budynków są obficie pokryte tablicami pamiątkowymi na cześć radzieckich działaczy państwa, kultury i sztuki, którzy mieszkali w różnym czasie w tych elitarnych mieszkaniach. Mieszkał tam i autor — architekt-artysta Serhij Hryhorjew — przy Szołkowycznej 10, mieszkanie 29. A piętro niżej — reżyser filmowy Ołeksandr Dowżenko — też w latach 1935—1941. Syn architekta, Ołeh, wspomina, jak jeździł na dziecięcym trzykołowym rowerku po korytarzu, a sąsiad (Ołeksandr Petrowycz) pytał rodziców: „Wy co, tam w kręgle gracie?”. Jednocześnie na rogu Niekrasowskiej i Nowo-Pawłowskiej ulic wznoszono nowoczesną bazę samochodową RKL z warsztatami naprawczymi na 100 „zisów” i „emek” oraz „cadillaców” dla pierwszych osób. A w malowniczym kijowskim uroczysku nad rzeką Syreć, znanym pod nazwą dacza Wasylczykowska, S. Hryhorjew wznosi w 1936 roku kompleks dacz RKL. Od nazwiska pierwszego „wczasowicza” — szefa rządu — to miejsce zyskało wśród kijowian nazwę „dacza Lubczenki”. Los tego ostatniego potoczył się typowo dla tamtych czasów: 30 sierpnia 1937 roku, wcześniej ostrzeżony o aresztowaniu, dopełnił serii samobójstw wraz z żoną. Według nieoficjalnej wersji, „pomogli” im w tym. Obecnie znajduje się tu park „Nywky”. Jeszcze jeden budynek rządowy według projektu S. Hryhorjewa wzniesiono przy ulicy Obserwatornej 23. S. Hryhorjew dwukrotnie brał udział w konkursach na projekty centrum rządowego w Kijowie oraz sali sesyjnej Rady Najwyższej. W latach 1936—1939 według projektu S. Hryhorjewa wzniesiono jego najsłynniejszy budynek — przy ulicy Bankowej 11, który przeznaczono na sztab Kijowskiego Specjalnego Okręgu Wojskowego (KSOW). Kto miał okazję tu bywać, z pewnością zwrócił uwagę na niewiarygodną grubość ścian pierwszego i drugiego piętra. Dzieje się tak dlatego, że wykorzystano istniejące dwa symetryczne korpusy, wzniesione w latach 70. XIX wieku według projektu kijowskiego architekta Ołeksandra Szile, i po prostu nadbudowano na nich nowe ściany. Nowy, majestatyczny budynek otrzymał wyrazistą, zauważalną fasadę, wydłużone skrzydła, a w centrum kompozycji — masywny ryzalit z wstawioną kolumnadą wielkiego porządku korynckiego. Władczą monumentalność budynku podkreślono ciężkim belkowaniem, licowaniem cokołu polerowanym labradorytem, szarym tynkiem. Majestatu dodały też cztery polerowane kamienne kule, flankujące portal głównego wejścia. Utalentowany architekt tak precyzyjnie obliczył wszystkie detale, że ogromny budynek, mimo usytuowania przy wąskiej ulicy, nie tylko nie przytłoczył otoczenia, ale jest dobrze widoczny ze wszystkich punktów: z Instytuckiej i Luterskiej, z sąsiedniego placu im. Franki oraz z dalekiego placu Mychajłowskiego. Od 1991 roku mieści się tu Administracja Prezydenta Ukrainy, a majestatyczna fasada jest znana w świecie politycznym nie mniej niż fasada Białego Domu w Waszyngtonie. W tamtym przedwojennym czasie S. Hryhorjew brał aktywny udział w życiu społecznym stolicy, publikował w prasie fachowej. W 1937 roku wybrano go na członka zarządu Związku Architektów Radzieckich Ukrainy. Na grupowym portrecie fotograficznym widzimy go wśród architektów starszego pokolenia — W. Kryczewskiego, W. Rykowa, K. Żukowa. Podczas dysputy twórczej latem 1939 roku, gdy omawiano budowany już gmach KC KP(b)U na placu Mychajłowskim, architekt S. Hryhorjew wypowiedział się zdecydowanie przeciwko, zaznaczając, że to „bardzo ciężka i tępa bryła, która przygniotła swoim ciężarem naddnieprzańskie wzgórza. To podstawowy błąd projektu, który nie uwzględnia warunków rzeźby terenu i dalekiej widoczności sylwety”. Minęły dziesięciolecia i ten sam błąd, ale już nie jako błąd, a jako zuchwałe drwienie z norm urbanistycznych i etycznych, jako brutalne wyzwanie rzucone wszystkim intelektualistom, estetykom i po prostu prawdziwym kijowianom oraz wszystkim porządnym ludziom, popełnili nowi, nietykalni dorobkiewicze, wtykając na skraju Parku Maryńskiego, w dawnym ogrodzie Rady Komisarzy Ludowych i w całym historycznym centrum Kijowa jeszcze gorsze potwory! Prawdziwie bowiem historia uczy, że niczego nie uczy… W ostatnich przedwojennych latach S. Hryhorjew był docentem Ukraińskiego Instytutu Artystycznego (obecnie — Narodowa Akademia Sztuk Pięknych i Architektury), o czym warto przypomnieć tej szanowanej placówce. Według projektu S. Hryhorjewa wzniesiono także wiadukt nad torami kolejowymi na Demijiwce — również z czterema granitowymi kulami (niestety, przy niedawnej rekonstrukcji zniszczono ciekawe pylony po obu stronach wiaduktu autorstwa S. Hryhorjewa). Projektował budynek komisariatów ludowych w dwóch wariantach, budował kompleks mieszkalny Dnieprzańskiej Flotylli Wojskowej na rogu ulic Melnyka i Makariwskiej, projektował i zrealizował w naturze wystrój wnętrz stołówki w N-skiej jednostce wojskowej, wnętrza hotelu „Spartak”, restauracji i kawiarni „Grand-Hotelu”. Obie ostatnie prace zginęły podczas bolszewickiego niszczenia Chreszczatyku 24 września 1941 roku w okupowanym Kijowie. Z początkiem wojny, starszy niż wiek poborowy, architekt S. Hryhorjew z żoną i małym synem wyruszył w ewakuację, ale wpadł w okrążenie, więc musiał wrócić do Kijowa. Budynki rządowe na Łypkach zajęli okupanci, rodzina tułała się, głodowała, pozbawiona realnej możliwości pracy zawodowej. Musiał zarabiać na życie wykonywaniem ikonostasów dla odnawianych przez parafian cerkwi Kijowszczyzny. Buzie aniołków domalowywała mu młoda Katrusia Kryczewska, wnuczka Wasyla Hryhorowycza Kryczewskiego. Kiedy jesienią 1943 roku niemieccy okupanci w oczekiwaniu na walki uliczne wypędzali kijowian z domów, miasto opuścił także Serhij Wiktorowycz Hryhorjew z żoną Lubow Semeniwną i synem Ołehem. Potem były obozy „osób przemieszczonych”, wyjazd do USA w marcu 1950 roku. Na zawsze. Osiedliwszy się w mieście Saint Paul — stolicy stanu Minnesota, S. Hryhorjew pracował w zawodzie w dużych firmach architektonicznych, żona jako kreślarka. Syn Ołeh ukończył uniwersytet stanu Minnesota, został architektem i pracował w jednej z największych w Ameryce firm architektonicznych. Projektował głównie placówki medyczne w USA i za granicą. Największą satysfakcję twórczą, według jego własnego wyznania, otrzymał z wzniesionej według jego projektu ukraińskiej cerkwi prawosławnej św. Katarzyny w Arden Hills — przedmieściu Saint Paul. Ta pięciokopułowa, ozdobna budowla utrzymana jest w tradycjach ukraińskiego baroku XVII—XVIII wieku. Jej kompozycja planowo-przestrzenna przypomina pierwowzór — cerkiew Narodzenia Bogurodzicy na Dalekich Pieczarach Ławry Peczerskiej w Kijowie, a od barokowych gruszkowatych kopuł wieje rodzimą Ukrainą — powiewem ojczystego kraju. To dzieło Ołeha Serhijowycza stało się w dalekiej Minnesocie swoistym, godnym pomnikiem ojca i Ojczyzny. Wybitny ukraiński architekt-artysta Serhij Wiktorowycz Hryhorjew odszedł do wieczności 10 czerwca 1975 roku i został pochowany w Saint Paul, na cmentarzu o poetyckiej nazwie „Leśna Polana”. 20 października 1993 roku odeszła żona, Lubow Semeniwna. Pochowano ją obok męża. A syn zaprojektował i ustawił na grobie rodziców kamienną stelę, ozdobioną ukraińskim ornamentem i tryzubem. Wspomnijmy więc dobrym słowem tych, którzy uczciwie przeżyli na świecie, nie tracąc godności i nie zapominając o swoich korzeniach, którzy należycie wychowali syna. Nawiasem mówiąc, Ołeh Serhijowycz porozumiewa się nie tylko po angielsku, ale i po ukraińsku. Właśnie dzięki Ołehowi Serhijowyczowi stało się możliwe opowiedzenie o jego ojcu bardziej szczegółowo, dodanie do wydania rodzinnych zdjęć z albumu rodzinnego oraz reprodukcji dzieł Serhija Wiktorowycza — akwarelowych etiud z ukraińskimi cerkwiami, martwych natur z ukraińską ceramiką oraz rysunków architektonicznych budynków — już amerykańskich. A w Kijowie na fasadzie budynku przy Szowkowycznej 10 warto ustawić tablicę pamiątkową ku czci Serhija Wiktorowycza Hryhorjewa — ukraińskiego Budowniczego, którego dzieła znajdują się w zarządzie wiarygodnego użytkownika — Państwowego Zarządu Spraw Administracji Prezydenta Ukrainy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин