Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Kto stoi za każdym z nas?

Слово Просвіти, №03 за 2012 рік

Po 1994 roku, kiedy los zetknął nas w pierwszej, demokratycznej kadencji Rady Miasta Kijowa, nie widywaliśmy się już zbyt często. Przez ostatnie ponad półtorej dekady były to korytarze władzy (1995—2000 r. Mykoła Horbal — deputowany ludowy Ukrainy), konferencje prasowe, okrągłe stoły UGS, URP, których był aktywnym członkiem od pierwszych dni ich założenia. Były też inne spotkania na różnych zjazdach, kongresach, prezentacjach, wiecach i demonstracjach. W zeszłym roku, w Dniu podniesienia flagi narodowej pod Radą Miasta Kijowa, kiedy nie zobaczyłem go wśród nielicznych kolegów deputowanych podczas naszego tradycyjnego spotkania, pojawiła się paląca potrzeba spotkania. Zadzwoniłem do domu. Syn Mykoły Andrijowycza, Andrij, poinformował, że “ojciec ostatnio mieszka prawie bez przerwy na wsi”. I nagle przypadek łączy nas na wieczorze pamięci Mychajłyny Kociubynśkiej. Czasu na rozmowę było mało, dlatego umówiliśmy się na spotkanie przy okazji w redakcji. W gościnę przyszedł nie z pustymi rękami — z książką “Prezentacja życia”. Nasza rozmowa mimowolnie skupiła się wokół poruszonych w niej problemów… — W moim rozumieniu każdy naród jest bożym zamysłem, chociaż naukowcy definiują go jako wspólnotę etniczną z jednym językiem i samoświadomością. Rozmyślając o roli i miejscu Tarasa Szewczenki w życiu narodu ukraińskiego, wspominam przykład od Daniiła Andriejewa (książka “Róża świata” — Red.). Autor-mistyk twierdzi, że rozmawiał z wyższymi siłami i zapytał, czyje dusze znanych ludzi są w najwyższych sferach (od czystości duszy zależy, jak wysoko może ona wzlecieć), to otrzymał odpowiedź: Pawieł Fłorienski i Taras Szewczenko. Czyż to nie dziwne, prawda? Można różnie odnosić się do wizji Andriejewa. Dla niego osobiście Szewczenko to chłopski poeta, a nie Puszkin i nie Lermontow! I on, nie wierząc usłyszanemu, jeszcze raz dopytuje. Odpowiedź niezmienna. Dla Andriejewa było to trudno zrozumieć, mnie — nie. Urodziłem się w tej części odwiecznie ukraińskich ziem, które podczas wojny zostały doszczętnie splądrowane — na Łemkowszczyźnie. Nasza gwara jest daleka od języka, którym pisał Szewczenko i który dziś nazywamy literackim. My dzisiaj na tym języku stoimy. On go utrwalił i przekazał nam. Mało w której łemkowskiej chacie nie wisiał portret Szewczenki. Nasze kobiety czytały “Kobziarza” i płakały… On był jednoczycielem narodu. Dla kogoś było niezrozumiałe, dlaczego “oni Szewczenka obok ikon stawiają”. Ale oto inna myśl, ba, twierdzenie, że duch Szewczenki jest w najwyższych sferach niebieskich?! Czyż mógł zwykły chłop pańszczyźniany tak powiedzieć: “Ja na straży obok nich postawię Słowo…”. Czyż to nie słowa prawdziwego proroka? Zastanówmy się jeszcze raz: chłopiec ze wsi, z pańszczyźnianej rodziny, którego w wieku 14 lat wywieziono z Ukrainy do Moskowszczyzny, zaczyna pisać. I to w takim języku, że czytając jego utwory, nigdzie nie potknę się o niezrozumiałe słowo. To bez redaktorów literackich, bez korektorów pisane. Bez wykształcenia filologicznego. Nie mogę tego zrozumieć, nie ma na to żadnego wyjaśnienia. Bo potykam się na tekstach Łesi Ukrainki, Franki. Nie jestem filologiem, czasem chce mi się uściślić jakieś ich słowo, ale nie u Tarasa Szewczenki! Fenomen Szewczenki leży nie tylko w jego Słowie. Gdyby Szewczenko nie pisał, nie malował, ale dokonał tego wyczynu, kiedy wracał na Ukrainę, zebrał niewielką ukraińską inteligencję (która nazywała siebie Małorosjanami), która jeszcze żyła Ukrainą, i wlał w nich miłość do swojego narodu, to już tylko za to jest wart wywyższenia. Zgodźmy się, to wyjątkowo polityczna rola, choć robił to na poziomie intuicji. Ci, którzy kochali Ukrainę, nazywając siebie Ukraińcami, jeździli i zapisywali folklor małorosyjski, nawet nie dopuszczając myśli, że mogą być poza Imperium Rosyjskim, podświadomie pracowali na Ukrainę. Co by było, gdybyśmy nie mieli w tamtym czasie Szewczenki? Jednak on był, chociaż obok gdzieś chodził Gogol, wielki Ukrainiec, ale rosyjski pisarz. Kupa Małorosjan była w Petersburgu, którzy wysługiwali się, tworzyli i wywyższali… nie swój naród. I tutaj nagle chłop pańszczyźniany wszczyna bunt przeciwko imperialnemu Kolosowi. Co to jest, jak nie boży zamysł? Mam takie odczucie, że naród jako substancja duchowa w kosmosie, jako zamysł pański, uformowany jest po coś, do jakiejś wielkiej misji. Kiedy naród stoi na granicy katastrofy, to Bóg posyła mu kogoś takiego jak Szewczenko. Jego duch wyniósł Ukrainę przed przepaścią denacjonalizacji i niebytu. Coś podobnego było w 2004 roku, kiedy Ukraina wyszła na Majdan. Gdybyśmy mieli w osobie Wiktora Juszczenki nieco inną postać, to ten “czwarty” może by nie triumfował, a my nie zaznalibyśmy goryczy rozczarowań. — Kogo ma Pan na myśli — “czwarty”? — W 1990 roku miałem okazję być w Ameryce — wyzwanie rzuciła Nadija Switłyczna. Jakoś mówi mi: “A wiesz, do USA Oles przybył, jeździ, występuje w ukraińskich wspólnotach”. I pokazuje mi nagranie wideo jednego ze spotkań Berdnyka. Pomimo wieloletniego uwięzienia, miał szlachetny wygląd i w ogóle umiał się zaprezentować… Wychodzi na scenę z ręcznikiem, na twarzy, obramowanej luksusową siwą brodą — szczerość i pokora. W kadrze mówi: “Każdy z nas, kiedy jest nas dwoje, musi godnie się zachowywać i pamiętać, że tutaj z nami stoi jeszcze trzeci”. To aluzja do obecności Boga. Ale przecież za człowiekiem zawsze stoi też “czwarty” — Zły. “Jakie szczęście, — mówię Nadijce, — że mnie na tym wieczorze nie było. Nie powstrzymałbym się i zapytał: „Lesiu, a wtedy, kiedy pisaliście z majorem KGB oświadczenie z pokutą, to co, trzeciego tam nie było?”. — Przecież siedzieliście z nim z tego samego artykułu i w tym samym łagrze? — Kiedy mnie tam przywieźli, jego przeniesiono na lżejszy reżim. Stamtąd zresztą później wypuścili. A potem opowiadali, że do łagru przywozili film, gdzie on w wyszywance, z bandurą, gdzieś idzie nad Dnieprem, śpiewa… A kiedy mnie aresztowano po raz trzeci (dzień przed zwolnieniem), nie wypuszczono z więzienia, to przyniesiono mi oświadczenie z pokutą Berdnyka do celi. Zrobili je w dużym formacie plakatowym. Byłem już wtedy członkiem Ukraińskiej Grupy Helsińskiej, do której wstąpiłem przed drugim aresztowaniem. I w tym oświadczeniu z pokutą była fraza, że „żadnych naruszeń praw człowieka w Związku Sowieckim nie istnieje, wszystko to wymysły zachodnich służb specjalnych (to mówi Berdnyk), doskonale o tym wie Mykoła Rudenko i Łewko Łukjanenko. Po prostu brakuje im odwagi, by o tym oświadczyć”. „Jeśli ty, Lesiu, — myślę sobie, — jesteś taki odważny, a oni tacy tchórze, to dlaczego resztę naszych towarzyszy wtrącono do obozów koncentracyjnych?”. Oficjalnie nie wymagano ode mnie wtedy nawet pokuty. Bo Ołeś to założyciel UGH, a ja zwykły członek Grupy. Mogłem powiedzieć, że, powiedzmy, nie wiedziałem, co oni sobie na górze tam myślą, uwierzyłem im, dlatego i kajać się nie mam z czego. Za bramą żona na mnie czeka, a i odsiedziałem już wtedy 12 lat. Kto by mnie osądził? — Jakże Pan postąpił w tej niełatwej sytuacji? — Oczywiście, że tego nie zrobiłem. Kagebistom odpowiedziałem: „Jeśli Berdnyk coś tam pisał, to to jego problemy. Nigdy z żadnymi służbami specjalnymi nie miałem do czynienia i mieć nie będę!”. Po tym, jak pięć lat odsiedziałem w kamieniołomach granitowych za brutalnie sfabrykowaną sprawą, mieli nadzieję, że Horbal weźmie grzech na duszę i powie, że naruszeń praw człowieka w ZSRR nie ma. Nigdy bym tego nie zrobił! „No, smotrite, smotrite!” — tylko tyle mi odpowiedzieli… Rozumiałem, że znowu dostanę 15 lat. Jednak… Powiedzcie: jak mogli spokojnie patrzeć na te kadry filmu jego towarzysze niedoli, — jak Ołeś chodzi nad Dnieprem, głęboko myśląc i szczęśliwie przebierając w strunach bandury itd.? Ale ich, kagebistowska, logika nie była dla nas. — Ołeś Berdnyk — Ukrainiec, ciekawy, oryginalny w swoim światopoglądzie pisarz, założyciel Ukraińskiej Republiki Duchowej. Mykoła Rudenko w swoich wspomnieniach pisze o nim dość wyrozumiale… — Stworzenie przez Ołesia Ukraińskiej Republiki Duchowej było, bez wątpienia, dobrą ideą. Działalność URD, ściślej mówiąc, jej uczestników, odegrała pewną rolę w duchowym odrodzeniu Ukraińców. Ale kiedy w 1991 r. kandydaturę Berdnyka wysunięto na stanowisko prezydenta!? „Lesiu, — tak myślałem nie tylko ja, — jesteś złamany i nie masz moralnego prawa przywdziewać togi lidera narodu”. Ten, kto naprawdę ma takie prawo, nie może mieć „ziarna nieprawdy za sobą”. Nie powinien być posłusznym narzędziem tego „czwartego”. Dlatego oczywiste jest, że byłbym „prowokatorem” na jakimkolwiek zebraniu, gdzie Ołeś wywodziłby przed ludźmi, którzy słuchali go z otwartymi ustami jako cierpiętnika za prawdę, jako kolejnego mesjasza. W pełnej mierze dotyczy to, — a może nawet bardziej — obecnych przywódców. Jeśli dzisiaj ktoś mówi o czystości ducha, duchowości, to musi być wzorem w swoich myślach, uczuciach, czynach dla innych. Bo reszta wszystko — od Złego. Bóg każdemu z nas dał piękną drogę, abyśmy okazali swoją czystość ducha, nie schodząc z niej na manowce. Rozumiem, że nie każdemu dane jest z godnością nieść swój krzyż przez życie, dlatego nie osądzam Ołesia. Bóg mu sędzią. O tym delikatnie wspominam, między innymi, w swojej książce „Prezentacja życia”, którą poświęciłem Switłycznym — Iwanowi, Nadiji, Leonidzie. — W ostatniej książce wspomnień, jak i w poprzedniej — „Jeden z sześćdziesięciu” wspomina Pan kilka przykładów zdrady i rozważa nad nimi jako zjawiskiem ludzkiego ducha, który wpada w zależność od „czwartego”… — Rzeczywiście, w „Prezentacji” poświęciłem temu uwagę. Zresztą przykładów nie brakowało. W szczególności opowiadam o Mariczce, żonie jednego z dowódców na Zakerzoniu Orłana (Wasyla Halasy). KGB wypuszcza ją z więzienia włodzimierskiego, wywozi aż za granicę, do Niemiec. Toż to ile trzeba było, zapewne, wydać kryjówek, żeby cię zwolnili i wypuścili na Zachód!? Napisała książkę „Tysiąc dróg”, gdzie prawda u niej rozmija się z rzeczywistością. Dlatego musiałem o tym powiedzieć. Spokoju nie dawała mi pamięć o setkach, tysiącach tych niezłomnych bojowników UPA, prostych wiejskich chłopaków, którzy mężnie cierpieli po 25 lat i umierali w sowieckich obozach koncentracyjnych za swoje prawo bycia Ukraińcami i życia we własnym państwie. Nadija Switłyczna, kiedy ją aresztowali po Iwanie, też mogła powiedzieć, że jest komsomołką i nie wiedziała, jaką to książkę dał jej brat, tysiąc razy mogłaby się kajać, bo na rękach małe dziecko. Zresztą sam Iwan Switłyczny mówił, że zrozumiałby i wybaczył, gdyby Nadija znalazła sobie jakieś usprawiedliwienie, żeby uniknąć aresztowania. Ale ona tego nie zrobiła, nie skrzywiła duszą. Dlatego na tle tych jasnych dusz-szestdziesiątników, żołnierzy UPA jakiekolwiek odstępstwo, jakiekolwiek by nie miało usprawiedliwienie, jest wstrętne i żałosne. — Ale przecież system sowiecki, jako szczyt przewrotności (czy Złego), był niezwykle pomysłowy w oszukiwaniu prostego, często po prostu niewykształconego ludu. Czy można ich za to osądzać? — Odwołam się do swojej „Prezentacji życia”. Fabularnie jest dwupłaszczyznowa, gdzie obok wspomnień, zapisów dziennikowych Pikietujący biuro kagebistowskie: angielska dziennikarka, Ołeś Szewczenko, Diana Bidoczko, Mykoła Horbal

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин