Сторінка · с. 1сторінка оригіналу ↗
«Synom moim żenić się z cudzoziemkami… swojego błogosławieństwa ja stanowczo nie daję» W Warszawie odnaleziono oryginał pełnego tekstu Testamentu Dominiki Ohijenko
Слово Просвіти, №03 за 2020 рік
Początek stycznia w najnowszej historii Ukrainy jest naznaczony datą urodzin jednego z Wielkich Ukraińców — Iwana Ohijenki, która przypada na 2 (14 według starego stylu) stycznia. Obecnie nadarza się szczególna okazja, by opowiedzieć jeszcze wiele o nieznanych dotąd faktach z życia tej niezwykle utalentowanej, wysoce patriotycznej i niewiarygodnie pracowitej osobistości. Wszak podczas niedawnej naukowej delegacji do Warszawy autorowi tych wierszy udało się odnaleźć w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej Polski tę część archiwum Ohijenki, którą zarówno on sam, jak i badacze jego życia dotąd uważali za utraconą na zawsze. O okolicznościach, które naprowadziły mnie na ślad, wydawałoby się, całkowicie zniszczonej przez wojnę tak zwanej warszawsko-chełmskiej kolekcji archiwalnej wybitnego ukraińskiego uczonego-budowniczego państwa i działacza religijnego, o jej objętości, problematyce korespondencji, kręgu osobistości i instytucji opowiem osobno. A w tej publikacji chcę zapoznać czytelników „Słowa Proświty” tylko z jednym dokumentem z pokaźnego zbioru dotąd niepublikowanych materiałów tego archiwum. Dokument ten, moim zdaniem, jest jednym z najsilniejszych, najbardziej nieoczekiwanych i najwyraźniej najstraszniejszych — pod względem siły wpływu nie tylko na tych, do których był adresowany, ale i na każdego, kto będzie go czytał obecnie. Chodzi o przedśmiertny Testament żony Iwana Ohijenki, który ona sama nazwała: „Do męża i dzieci moich moje ostatnie słowo”. Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Pięć epizodów z życia panny Dominiki przed zamążpójściem. O Dominice Danyliwnie Ohijenko (z domu Łytwynczuk) Ukraińcy wiedzą bardzo mało. Ona przez cały czas była w cieniu swojego męża. Według słów współczesnych, żyła cicho i skromnie, i na tamten świat odeszła niezauważenie. Ale w tym, że Iwan Ohijenko zdążył za swojego życia tak wiele zrobić na mało uprawionym ukrainoznawczym polu, on sam zawdzięczał przede wszystkim żonie. Oto słowa z jego wspomnień: „Na mój światopogląd miała ona pierwsza silny i decydujący wpływ — to ona uczyniła mnie świadomym Ukraińcem… Wszystko, co tylko mogła zrobić w każdej mojej pracy, z miłością robiła. Korektę ze mną czytała przez wszystkie 30 lat pożycia, dużo zajmując się tym jeszcze na łożu śmierci…”. Ta mądra, wysoko wykształcona i skromna kobieta, która nieodstępnie przez trzydzieści lat wspólnego życia kroczyła obok męża nieprostymi życiowymi drogami, pomagając mu nieść ciężki krzyż na Golgotę, zasługuje na dobrą pamięć i wspomnienie o niej tych, którzy będą czytać, studiować twórczy i naukowy spadek Iwana Ohijenki, którzy nie raz będą rozmyślać nad fenomenem Ohijenkowej uduchowionej tolerancji, nadludzkiej pracowitości i bezmiernej miłości do Ukrainy. A teraz — o poszczególnych życiowych epizodach. 1. Dominika dorastała w wykształconej, patriotycznej i zamożnej rodzinie. Ojciec Danyło Łytwynczuk pochodził z kozackiego rodu. Brat ojca ożenił się z córką miejscowego diaka Hryhorija Barwińskiego — przedstawiciela znanego szlacheckiego rodu na Galicji, z którego wyszło kilku znanych działaczy ruchu narodowo-wyzwoleńczego. Gałąź Barwińskich na Kijowszczyźnie wyraźnie wyróżniała się spośród miejscowej ludności swoim wysokim i nieukrywanym ukraiństwem — wszyscy oni byli przekonanymi hetmańcami-samostijnikami. Tak też dzieci wychowywali. Brusiłowska pani Barwińska została matką chrzestną Dominiki. Matka zaś Akułyna Żurakiwska — zukrainizowana polska szlachcianka. Pod wpływem swojego męża stała się prawdziwą ukraińską patriotką. W obu rodzinach wierzyli w Boga, szanowali Szewczenkę i nie lubili „moskali”. Zakończenie na str. 8—9. BYĆ SILNYMI MIŁOŚCIĄ… OPEROWA ODYSEJA KRUSZELNICKIEJ
с. 8 · сторінка оригіналу ↗
Zakończenie. Początek na str. 1. 2. Spośród swoich rówieśników dziewczynka wyróżniała się kilkoma cechami: z natury obdarzona silnym śpiewaczym głosem (od małego śpiewała w chórze cerkiewnym); miała wielkie zdolności do nauk (w szkole przez cały czas była prymuską); posiadała zdumiewający dar pamięci, której później zawsze po dobroci zazdrościł mąż (na pamięć znała niemal całego „Kobziarza” i cytowała długie fragmenty dramatów Szekspira w angielskim oryginale). 3. Po ukończeniu szkoły Dominika odłożyła na pewien czas swoją dalszą naukę i zatrudniła się jako nauczycielka w wiejskiej szkole parafialnej. Według ówczesnych zwyczajów w takich szkołach nauczycieli utrzymywali rodzice uczniów w formie opłaty w naturze: młodziutkiej nauczycielce chłopi na zmianę przynosili codziennie jedzenie. Ona jednak miała wystarczająco dużo żywności, którą stale przywożono jej z domu. Dlatego przyniesionym od chłopów jedzeniem karmiła kilkoro ubogich dziewczynek-uczennic. 4. Po niedługim czasie wiejskiego nauczania Dominika pojechała na naukę do Kijowa, zdobyła zawód akuszerki i znów wróciła do domu. Później wstąpiła jednak do Kijowskiego Ludowego Uniwersytetu Ukraińskiego, jednak nie zdążyła go ukończyć. Wiekowa była rówieśnicą swojego przyszłego męża. Co więcej, ich daty urodzenia niemal się pokrywają: Iwan — 2 (14), a Dominika — 4 (16) stycznia tego samego 1882 roku. Mimo to uczyła się klasę wyżej, ale w tej samej szkole parafialnej w Brusiłowie. Sierotę Iwana matka przyprowadziła do szkoły rok później. 5. Miłość między młodymi ludźmi wybuchła wtedy, gdy 19-letni Iwan po ukończeniu wojskowej szkoły felczerskiej w Kijowie wrócił na miesięczny urlop do domu. Było to w maju 1901 roku. Od tamtej pory, aż do śmierci Dominiki, szli przez życie razem. Ślub wzięli 11 czerwca 1907 roku w cerkwi Świętego Zmartwychwstania w Brusiłowie, gdzie oboje 25 lat wcześniej zostali ochrzczeni. Tę starodawną cerkiew (w 2020 roku mija ćwierć tysiąclecia od jej ponownego poświęcenia) zniszczyła władza bolszewicka, a obecnie mieszkańcy Brusiłowa odbudowują ją metodą społecznego czynu. Pięć epizodów z życia w Kijowie i Kamieńcu Podolskim 1. Pierwsza wspólna życiowa przystań młodego małżeństwa (wynajmowane mieszkanie przy ulicy Dorohżyckiej w Kijowie) była dość krótka w czasie. Z powodu braku środków trzeba było szukać tańszego lokum poza Kijowem. Zatem wkrótce nastąpiła przeprowadzka do zwykłej starej chaty we wsi Dzwonkowe niedaleko stacji kolejowej Motowyliwka. Mąż codziennie dojeżdżał do stolicy i wracał z powrotem przypadkowymi pociągami towarowymi. Młoda żona z niemowlęciem całymi dniami była sama. 2. Szaro-czarne pasy na wciąż białym płótnie młodego życia stawały się coraz szersze. Takimi w szczególności były pierwsze lata ich wspólnego losu. W październiku 1908 roku Dominika rodzi syna Jewhena, a miesiąc później umiera matka męża. W lipcu 1910 roku — śmierć półtorarocznego pierworodnego, a miesiąc później na świat przyjdzie drugi syn — Anatolij. Wydawałoby się, że pasmo niepowodzeń powinno minąć. Ale w tym samym czasie przed mężem zamykają się drzwi do dalszej nauki na uniwersytecie: wczorajszemu absolwentowi-prymusowi Iwanowi Ohijence, mimo rekomendacji autorytatywnego filologa, profesora Wołodymyra Peretca, administracja uczelni odmawia przyjęcia na aspiranturę. Przyczyna — „oskarżony o separatystyczne nastroje i działania”. W grudniu 1911 roku Dominika rodzi trzeciego syna, którego nazwali Jurijem. Lecz radość z pojawienia się nowego życia przytłumiały niepokojące myśli o jutrze — bez stałych środków materialnych, bez pewnego dachu nad głową, bez jasnej przyszłości… 3. W ciągu lat 1918—1921 Dominice Ohijenko przypadła wysoka misja bycia niemal jednocześnie panią rektorową i panią ministerową. Wszystkich szanownych gości (profesorowie, ministrowie, wysocy urzędnicy, dyplomaci, członkowie Dyrektoriatu, kilkakrotnie sam Symon Petlura), których niemało przebywało w kamienieckim mieszkaniu rektora uniwersytetu i ministra oświaty (później — ministra wyznań, a pod koniec — Głównopełnomocnika rządu Ukraińskiej Republiki Ludowej), przyjemnie uderzały europejskie maniery gospodyni domu: inteligencja, uprzejmość, szacunek do gościa, wykształcenie. Z gośćmi domu rozmawiała wyłącznie po ukraińsku. Mężowi tłumaczyła swoje stanowisko tak: „Ty możesz rozmawiać z nimi i po polsku, a ja jestem gospodynią domu i goście muszą mnie uszanować choćby tym, żeby rozumieć mój język”. Trzymała się godnie, a przestrzeganie w domu ukraińskich zwyczajów uważała za najświętszy obowiązek. 4. W lutym 1920 roku w Kamieńcu Podolskim polskie władze aresztowały premiera rządu URL Izaaka Mazepę. Na początku przebywał on pod wzmocnioną strażą w domu Głównopełnomocnika rządu Iwana Ohijenki. I to uratowało aresztowanemu życie. Gdyż to właśnie pani Dominika odważyła się przygotować ucieczkę premiera przez okno swojego pokoju. O ryzyku dla swojego życia, męża i dzieci wiedziała, gdyż według praw czasu wojny taki czyn podlegał najwyższemu wymiarowi kary — rozstrzelaniu. 5. Latem 1919 roku pani ministerowa nie „kupiła się” na propozycję bankiera Chaima Pejsatego, by wymienić otrzymane od kijowskiego wydawcy za nowo wydane podręczniki Ohijenki ukraińskie hrywny, których kurs w Kamieńcu Podolskim nieustannie spadał, na walutę obcą. Nawet doświadczonego bankiera skonsternowała wtedy odpowiedź Dominiki Danyliwny: „Ukraińskiemu ministrowi nie przystoi wyzbywać się swoich własnych pieniędzy. O wymianie pieniędzy od razu dowie się cały Kamieniec, a to wywoła panikę finansową, bo przecież sam minister wyzbywa się swoich pieniędzy”. Ten epizod Iwan Ohijenko później uzupełnił w swoich wspomnieniach tak: „I niczego nie wymieniliśmy, a potem poszliśmy na emigrację biedniejsi od biednych, poszliśmy na nędzę i tułaczkę… Ale nigdy świętej pamięci żona ani słówkiem nie wspomniała o tej straconej możliwości stania się ludźmi bogatymi… Bo umiała być patriotką w czynie”. Pięć epizodów do Testamentu 1. Rok 1932 — krytyczny dla rodziny. Administracja Uniwersytetu Warszawskiego zwalnia profesora Ohijenkę z pracy. Staje się bezrobotny. Najbardziej dramatyczne jest to, że do tego haniebnego i niesprawiedliwego zwolnienia przyczynili się nie cudzoziemcy, a swoi. O ich roli w nieszczęściach rodziny profesor napisze później tak: „Ci »przyjaciele«, którzy doprowadzili do utraty katedry, otwarcie triumfowali i grozili mi jeszcze wysyłką poza granice Polski. Czekali na moje złamanie i pokłonienie się im. Ale to się nie stało, choć właściwie ci przyjaciele doprowadzili do śmierci moją żonę… I ona się nie ugięła, ale… złamała się…”. Od tych przeżyć i od codziennej pracy przy dorywczych zajęciach na kawałek chleba Dominika Danyliwna rzeczywiście się złamała. 10 marca 1934 roku w szpitalu św. Łazarza w Warszawie wykonano jej skomplikowaną operację — wycięto jedną nerkę. Analizy wykazały, że zżerał ją rak. W zaufaniu lekarz powiedział mężowi, że nieuleczalna choroba może przenieść się w inne miejsce i szybko doprowadzić do śmierci. 2. 1 stycznia 1936 roku — znowu szpital,
znowu operacja — nieudana. Rak przerzucił się na kręgosłup. Leczenie w szpitalu nie miało już sensu. Nie było wtedy też leków przeciwbólowych na tę chorobę. I chorą odsyłają do domu. 26 kwietnia tego samego roku, czując, że cierpieniu nadchodzi kres, potajemnie przed mężem, doczekawszy się, aż wyjdzie z domu na kolejne poszukiwania jakiejś pracy, wzywa do domu najbardziej przychylnych i zbliżonych do rodziny w nieprzyjaznej Warszawie ludzi: archimandrytę Palladija Witybitę-Rudenkę, ojca Ołeksandra Czubuk-Podilśkiego, inżyniera Opanasa Nesterenkę i magistra Iwana Korowyćkiego. Przełamując coraz częstsze ataki bólu, pisze przy nich, własnoręcznie, swój Testament (na 14 stronach). Prosi obecnych o poświadczenie go swoimi podpisami i zachowanie w tajemnicy przed rodziną do dnia jej śmierci. Prosi również o otwarcie dokumentu w drugi dzień po jej pogrzebie i przeczytanie w obecności męża i trojga jej dzieci…
3. Po napisaniu Testamentu Dominika Danyliwna przeżyła jeszcze 17 miesięcy — leżąc, przykuta do łóżka, w nierównej walce z bezlitosnymi bólami. Ale nie czekała po prostu na śmierć. Ona… pracowała. Czytała korektę redagowanych przez męża czasopism „Ridna Mowa” oraz „Nasza Kultura”, które wciąż jeszcze ukazywały się drukiem; przygotowywała pisemne odpowiedzi na listy czytelników — praktycznie całą „brudną” robotę naukowca, autora, redaktora, wydawcy i korektora brała
Dominika i Iwan Ohijenko ze swoimi dziećmi. Warszawa.
Początek lat 30. na siebie. Jak dawniej, kontynuowała przygotowywanie dla męża wszelkich wycinków ukrainoznawczych z emigracyjnej prasy; paliła to z wydrukowanego, gdzie spotykały się otwarte brutalne ataki na niego (gazeta „Diło”, czasopismo „Nazustricz”). Kiedy przychodziły dzieci, wyciskała na twarzy uśmiech i cicho powtarzała: „Mama wyzdrowieje”…
4. Na koniec kwietnia 1937 roku dni „pani rektorowej i ministrowej” były policzone. Zaczęła majaczyć Brusyłowem i Ukrainą. Oto zapisy dwóch ostatnich monologów, które zdołał zapisać profesor Ohijenko:
„A miasto męczy mnie jak mogiła. Ludzie bezduszni, hipokryci… Nie wiesz, kto twój przyjaciel, a kto wróg. Ci, których najbardziej szanowałam, odwrócili się od nas, zubożałych, a teraz nawet nie odwiedzą… Nasi wieśniacy są uprzejmiejsi niż ci bezduszni inteligenci…”
„Od wszystkiego my z tobą odmówiliśmy się,
wszystko oddaliśmy na pracę dla naszego narodu. A do czego my się dorobiliśmy? Im więcej pracowaliśmy, tym bardziej atakowały nas rodzime „diła” oraz „nazustricze”. Ciężko było żyć wśród wrogów i nędzy, a jeszcze ciężej umierać i zostawiać ciebie samego na zniewagi i drwiny…”
5. Dominika Ohijenko zmarła w środę
17 maja 1937 roku w mieszkaniu przy ulicy Stalowej 10, które w ostatnich latach służyło i jako mieszkanie dla rodziny Ohijenków, i jako biuro stworzonego przez profesora wydawnictwa „Nasza Kultura”. Pochowano ją na Wołoskim cmentarzu prawosławnym w Warszawie, który w środowisku ukraińskiej emigracji nazywany jest „Na Woli” — tutaj pochowany jest cały kwiat ukraińskiej emigracji politycznej okresu walk wyzwoleńczych 1917—1921 lat. Nabożeństwo i chór, który mu towarzyszył, odbywały się w języku ukraińskim. Wzruszające słowo archimandryty Palladija, że chowamy nie tylko profesorową, ale i długoletnią ministrową, skłoniło później profesora Ohijenkę do zaniesienia do swojego dziennika takiej bolesnej notatki: „To ostatnie odbiło się jakimś zdezorientowanym echem na cmentarzu… W ogóle ja pochowałem Żonę, a dzieci Matkę. Że chowano długoletnią ministrową z czasów naszej Bajki — nikt ani słowem nie wspomniał. Widać, ta Bajka wypadła już z zastałych ukraińskich serc”.
Istota tego bólu profesora Ohijenki,
wywołanego aż nadto dziwnym stosunkiem oficjalnych kół emigracyjnych do tego pogrzebu (oficjalnie rząd emigracyjny URL przebywał wtedy w Polsce) prawdziwie wykazał lwowski czasopismo „Nowyj Czas” w wydaniu z 25 maja tego samego roku: „Żadnych powitań, przemówień czy innych znaków uwagi (poza wieńcem od UCK (Ukraińskiego Komitetu Centralnego — M. T.) ze strony emigracyjnych czynników politycznych na mogile tej szlachetnej ukraińskiej Ministrowej nie było… Zeszła ze świata skromnie, jak i żyła…”
Pięć epizodów po Testamencie
1. Za miejsce na mogiłę na cmentarzu „Na Woli” profesorowi Ohijence nie przyszło płacić. Decyzją zwierzchnika Kościoła Prawosławnego w Polsce metropolity Dionizego te wydatki pokryła cerkiew.
2. Przez długi czas pozostawał nieopłacony rachunek za pobyt Dominiki Danyliwny w Warszawskim szpitalu przez 43 dni w okresie od 10 lutego do 25 marca 1934 roku. Suma długu rodziny wynosiła 274,5 złotych. Znaleziony w archiwum dokument — oficjalna odpowiedź wydziału świadczeń socjalnych miasta Warszawy — za-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
