Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

CERKIEW DZIESIĘCINNA — DLA MOSKIEWSKICH POTOMKÓW BATY-CHANA?

Слово Просвіти, №05 за 2011 рік

— Panie Aleksandrze, proszę przypomnieć historię naszej pierwszej chrześcijańskiej świątyni — Cerkwi Dziesięcinnej w Kijowie, wzniesionej zaraz po chrzcie Rusi. — Cerkiew Dziesięcinna została wzniesiona przez Wielkiego Księcia Kijowskiego Włodzimierza w latach 989—996. Na jej budowę Włodzimierz Wielki przeznaczył dziesiątą część dochodów państwa. W cerkwi pochowano samego Włodzimierza wraz z jego żoną, bizantyjską księżniczką Anną. Tam też przechowywano relikwie księżnej Olgi, przeniesione tam przez Włodzimierza. Dziesięcinna była kolosalną świątynią jak na całą Europę Wschodnią, której cerkwie w tamtym czasie były wielkości pokoju. Cerkiew Dziesięcinna przeżyła niemało. W 1169 roku wojsko skierowane na Kijów przez księcia suzdalskiego Andrzeja Bogolubskiego splądrowało Dziesięcinną, a także Sofię, podpaliło Monaster Pieczerski i inne cerkwie. Według słów rosyjskiego historyka Kluczewskiego, był to „pierwszy wielkorus, który wyszedł na arenę dziejową”. Cztery lata później, w 1173 roku, książęta Rusi pod Wyszogrodem zadali suzdalczykom decydującą klęskę. Do 1240 roku Cerkiew Dziesięcinna służyła jako miejsce pochówku najwybitniejszych książąt. Od wiosny 1240 roku kijowianie pod dowództwem tysięcznika Dymitra rozpoczęli przygotowania do oporu wobec oczekiwanego ataku mongolskich zdobywców. (Tysięcznikiem nazywano namiestnika księcia, który stał na czele pospolitego ruszenia miasta i okolic, tak zwanej tysiączki, oraz pełnił funkcje władzy sądowej i wykonawczej w mieście). Jesienią miasto zostało wzięte w oblężenie. Kijowianom udało się odeprzeć kilka szturmów. Mongołowie używali w oblężeniu miast poroków — taranów do burzenia murów. Przy Bramie Lackiej mongolskie poroki zniszczyły drewniane umocnienia zainstalowane na szczycie wału. Podczas walki został ranny wojewoda Dymitr. Obrońcy zmuszeni byli wycofać się na Górę Starokijowską i wykorzystać do obrony stare wały „miasta Włodzimierza”. Na ulicach Kijowa i w posiadłościach toczyły się zacięte walki. Na Górze Starokijowskiej wykonano nowe umocnienie wokół Cerkwi Dziesięcinnej. Tam też masowo wycofała się reszta ludności cywilnej miasta. Ludzie zbiegli się na chóry kamiennej Cerkwi Dziesięcinnej. Jednak mury cerkwi nie wytrzymały uderzeń mongolskich machin oblężniczych i zawaliły się. Ostatnie umocnienie kijowian zostało zdobyte przez wroga. W Cerkwi Dziesięcinnej Mongołowie wzięli do niewoli rannego wojewodę Dymitra. Ze względu na jego męstwo chan Baty-chan darował mu życie. Wojewodę Dymitra wyznaczył w Kijowie książę Daniel Halicki. Nawet po najazdzie mongolsko-tatarskim, jak pisze poseł Papieża Rzymskiego do mongolskiego chana Plano Carpini, kijowianie w 1245 roku uważali za swoich książąt Daniela Halickiego i jego brata Wasylka, a mieszkańcy terytoriów od Wołynia do Kijowa okazywali szacunek posłom tych książąt. Całe swoje życie Daniel Halicki poświęcił walce z Mongoło-Tatarami. Orda w tym czasie znajdowała się w zenicie swojej potęgi. Państwo mongolskie kontrolowało ziemie od Korei i południowych Chin, Iranu i Azji Mniejszej po Europę Środkową. Żadne inne państwo nie odważało się rzucać wyzwania Ordzie. Jedynie Daniel Halicki i jego państwo rozpoczęli walkę z Mongoło-Tatarami na wieki przed tym, jak inne kraje dopiero na poważnie zastanawiały się nad taką możliwością. — W tym samym czasie niewielka Moskwa, założona ponad sto lat wcześniej przez syna księcia kijowskiego, była posłusznym wasalem Ordy. — Ta Moskwa, która obecnie kieruje Patriarchatem Moskiewskim. Jaki związek Patriarchat Moskiewski może mieć z cerkwią zbudowaną półtora wieku przed pierwszą wzmianką o Moskwie i trzy wieki przed narodzinami minimalnej moskiewskiej państwowości? Pytanie jest retoryczne. Tym bardziej, jeśli wspomnieć, że przez całe średniowiecze Moskwa była wasalem państw, które wyłoniły się z Imperium Mongolskiego, i wypłacała daninę Krymowi aż do początku XVIII wieku. Księstwo Moskiewskie powstało dopiero w 1277 roku. Polityka książąt włodzimiersko-suzdalskich, a później moskiewskich, w relacjach z Ordą polegała na tym, aby poprzez przejawy maksymalnej lojalności wobec ordyńskich chanów oraz walkę z próbami powstań zapewnić sobie władzę i prawo do zbierania daniny oraz odsyłania jej do Ordy. Podczas gdy Daniel Halicki budował twierdze i walczył z ordyńskim temnikiem Kuremsą, książę włodzimiersko-suzdalski Aleksander Newski stał się przybranym synem niszczyciela Kijowa (i Cerkwi Dziesięcinnej!) chana Baty-chana, przyczynił się do rozprawy z własnym bratem Andrzejem, a w 1257 roku okrutnie ukarał tych mieszkańców Nowogrodu, którzy nie chcieli przeprowadzenia spisu i wypłaty Mongoło-Tatarom pogłównej daniny. — Wygląda na to, że potomkowie Newskiego, którzy umocnili się na tronie moskiewskim, rzeczywiście mogą być uważani za spadkobierców Ordy? — Ideologia eurazjatyzmu, wzięta na uzbrojenie przez obecny Kreml, wprost twierdzi, że Rosja jest spadkobiercą Imperium Mongolskiego. Z tego punktu widzenia zamiar oddania właśnie Patriarchatowi Moskiewskiemu miejsca Cerkwi Dziesięcinnej jest szczególnie bluźnierczy. Przecież to nie tylko ukraińska świętość duchowa o kolosalnym znaczeniu, ale także ostatni bastion oporu kijowian wobec najazdu mongolsko-tatarskiego. — Jednak proces przejmowania tej świętości przez Moskali trwa… — Jeszcze w 2005 roku przy fundamencie Cerkwi Dziesięcinnej na terenie muzeum wzniesiono kaplicę Patriarchatu Moskiewskiego, należy zaznaczyć, za przyzwoleniem ówczesnej „demokratycznej” władzy. Na przykładzie ławr Peczerskiej i Poczajowskiej, a teraz także Cerkwi Dziesięcinnej, daje się zauważyć cel prozelityzmu zależnego od Kremla Patriarchatu Moskiewskiego w Ukrainie — „zaklepać” sobą miejsce największych świętości Ukraińców, aby wykorzystać je w interesach politycznych Moskwy. Albo, w ostateczności, zdyskredytować te świętości, aby nie stały się źródłem formowania ukraińskiej solidarności. To nic innego jak próba niedopuszczenia do wykorzystania tego kolosalnego moralnego bogactwa, pozostawionego przez przodków, dla dobra ukraińskiej duchowej (a zatem i politycznej) jedności. Moralne potrzeby wiernych w Rosji, która wchodzi do dziesiątki najbardziej skryminalizowanych państw świata, zdaje się, martwią Patriarchat Moskiewski znacznie mniej niż budowa „ruskiego miru” na odwiecznych ukraińskich ziemiach. — Czy to nie pierwsze zakusy Moskwii na naszą świętość? — Cerkiew Dziesięcinną imperium już „odnawiało” w latach 1828—1842 w imperialnym stylu moskiewskim, który nie miał nic wspólnego z pierwotną budowlą. Paradoks: elementy namiotowej architektury mongolsko-tatarskiej, przyswojonej przez Moskwię, zostały wymurowane na ruinach Cerkwi Dziesięcinnej, zniszczonej przez Mongoło-Tatarów. Rzecz w tym, że jeszcze w 1801 roku synod Rosyjskiej Cerkwi Prawosławnej zabronił budowy cerkwi w stylu ukraińskim i wprowadził normy budowy cerkwi w stylu moskiewskim synodalnym. Nie jest wykluczone, że taką samą budowlę chcą wznieść na miejscu Cerkwi Dziesięcinnej, aby podmienić starodawną architekturę kijowską „nowodziełem” „ruskiego miru”. Chociaż do odtworzenia Cerkwi Dziesięcinnej z dokładnością na ponad 90 procent są wszelkie warunki: zachowany fundament, starodawne rysunki z XVII wieku oraz liczne analogiczne cerkwie z końca X wieku z epoki bizantyjskiej, które zachowały się w Grecji, Bułgarii, Turcji, na Cyprze, w Syrii i Jordanii. Ale, według słów kijowskiego architekta, z jakiegoś powodu planuje się budowę nowej świątyni, a nie odtworzenie Cerkwi Dziesięcinnej. Decyzja władz o przyznaniu pierwszeństwa jednej konfesji jest nie tylko bezsensowna, gdyż istnieje elementarny fakt: świątynia była religijnym centrum państwa kijowskiego jeszcze wtedy, gdy nie tylko Cerkwi Moskiewskiej, ale i samej Moskwy nie było. To także jawna dyskryminacja ze względu na wyznanie. Przecież, według wszystkich dostępnych sondaży socjologicznych, liczba wiernych Patriarchatu Kijowskiego w Ukrainie jest większa niż liczba wiernych Patriarchatu Moskiewskiego. Patriarchat Kijowski jeszcze w 2004 roku zadeklarował swój zamiar uzyskania prawa do odrodzenia Cerkwi Dziesięcinnej. Dlatego Rysunek Piotra Mohyły decyzja władz prowokuje skrajnie poważny konflikt międzywyznaniowy w sercu stolicy. Jeśli chodzi o sondaże dotyczące Kijowa, to sytuacja jest jeszcze bardziej uderzająca. Według danych sondażu przeprowadzonego przez fundację „Demokratyczne Inicjatywy” oraz Kijowski Międzynarodowy Instytut Socjologii, ponad połowa (50,3 %) kijowian deklarowała przynależność do UKP KP, podczas gdy z UKP MP utożsamia się prawie pięć razy mniej (8,8 %) kijowian. Nawet według danych rosyjskiej firmy FOM-Ukraina, liczba wiernych Patriarchatu Kijowskiego w Kijowie prawie trzykrotnie przewyższa liczbę wiernych Patriarchatu Moskiewskiego. Dlaczego więc ukraińska świętość ma przejść w ręce Patriarchatu Moskiewskiego? Bo w Ukrainie wciąż panuje obce „igło”? Przedstawiciele Patriarchatu Moskiewskiego deklarują, że szybko rozwiązują wszystkie kwestie dotyczące budowy swojej świątyni. Za przyzwoleniem władz. To niedopuszczalne. Kategorycznie. Tym bardziej, że mowa o UKP MP, mniejszości religijnej w Ukrainie. — Jaka jest Pana propozycja co do dalszych losów pozostałości Dziesięcinnej? — Według mojego przekonania, mimo wszystko należy odbudować cerkiew. Ale, być może, nieco większych rozmiarów, aby nie uszkodzić fundamentu starej budowli. Tę odnowioną świątynię trzeba oddać Patriarchatowi Kijowskiemu jako największej Cerkwi stolicy. Albo najpierw umieścić tu Muzeum Rusi Kijowskiej, a w przyszłości, po zjednoczeniu ukraińskich cerkwi, przekazać świątynię tej zjednoczonej Ukraińskiej Cerkwi. — Panie Ołeksandrze, jest Pan autorem dziesiątek ciekawych publikacji, zwłaszcza z historii Rusi Kijowskiej, książki „Klucz do historii Ukrainy” (2005). I właśnie wydał Pan „Historię Ukrainy”, podręcznik dla studentów i nauczycieli szkół ogólnokształcących. Ale przecież obecnie trwają ostre debaty dotyczące koncepcji nauczania historii, pisania podręczników. — Tak naprawdę wszystko jest bardzo proste, jeśli się nie kłamie, jeśli piszemy tak, jak wszystko się działo, badamy wszystkie źródła, podchodzimy do historii nie jak do ideologii, a jak do faktu. A oto Tabacznyk chce, z jednej strony, napisać podręcznik korzystny dla Rosji, a z drugiej — stara się nie być kompletnym błaznem, troglodytą czasów breżniewowskich. Źródeł z historii Ukrainy na świecie jest kolosalna ilość. Ogromny zasób materiałów znajduje się w Stambule i prawie nie był badany, także bardzo dużo materiału jest w Polsce, Szwecji. U nas, niestety, wiele rzeczy po prostu spłonęło, celowo było palonych za caratu. Za Piotra I i Katarzyny II były dwa wielkie pożary — w monasterach Peczerskim i Meżyhirskim, kiedy nasze archiwa celowo podpalono. W każdym razie nawet dostępny materiał wystarczy, by pisać prawdziwą historię Ukrainy. O Ukrainie jeszcze od czasów scytyjskich wiedziano na świecie, we Włoszech, Grecji. Podczas gdy o Niemczech, Anglii tamtych czasów na świecie prawie nic nie wiedziano. Dlatego trzeba wychodzić od faktów i mówić z punktu widzenia narodu ukraińskiego. To jest to, co tworzy każdy naród. Weźmy postać Piotra I. Dla nas to niszczyciel Ukrainy, dla Rosjan — wielki reformator. Naród ukraiński, jak każdy inny, ma prawo do własnej historii. Rozmawiał Petro ANTONENKO Informacja o tym, że na miejscu Cerkwi Dziesięcinnej w Kijowie, najstarszej chrześcijańskiej świętości Rusi Kijowskiej, zostanie zbudowana świątynia Patriarchatu Moskiewskiego, pojawiła się jeszcze kilka miesięcy temu. W każdym razie w listopadzie podczas jednego z „okrągłych stołów” (zob. publikację „Muzeów z Ławry nie eksmitują. Póki co…” w „Słowie Proświty”, nr 46 z 2010 r.) zastępca ministra kultury i turystyki Tymofij Kochan zapewnił, że to plotki, tylko jedna z propozycji co do dalszych losów Dziesięcinnej. A ostatecznie władze decyzji jeszcze nie podjęły: czy oddawać ten teren pod budowę świątyni jakiejś konfesji, czy odnowić Dziesięcinną w pierwotnym wyglądzie i zrobić tu muzeum, czy w ogóle zakonserwować ruiny jako obiekt muzealny. Kwestia, jakoby, jest rozpatrywana. I nagle okazuje się, że kwestia została już „rozpatrzona”, dalsze losy Dziesięcinnej zostały przesądzone. Główny architekt Kijowa Serhij Cełowalnyk poinformował, że w odpowiedzi na apel UKP Patriarchatu Moskiewskiego „proponuje się stworzyć platformę, pod którą archeolodzy mogliby prowadzić wykopaliska i gdzie zostanie założone muzeum, a bezpośrednio na platformie zbudować cerkiew. Ale to będzie budowa nowej świątyni, a nie odtworzenie Cerkwi Dziesięcinnej”. Nasz rozmówca — młody, ale już dość znany badacz, kandydat nauk historycznych Ołeksandr PALIJ. Niedawno pracował w Akademii Dyplomatycznej przy Ministerstwie Spraw Zagranicznych Ukrainy. Ale nowa władza zwolniła go, jak i wielu specjalistów. Najwyraźniej poglądy młodego historyka, a także jego aktywna działalność społeczna nie podobają się władzy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин