Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Jones, Muggeridge i Duranty: co kryje się w ich nazwiskach?

Слово Просвіти, №05 за 2012 рік

Arkadij SYDORUK, laureat konkursu „Nagroda Gareta Jonesa”, niezależny dziennikarz, autor książki „Hołodomor: kiedy Ukraina i świat uznają prawdę? Rozważania nad tragedią”. Zakończenie. Pocz. w nr 4 z 2012 r. Otrzymując wystarczająco wiarygodne informacje od dyplomatów i ekspertów w Moskwie, 27-letni Garet postanowił jednak zobaczyć wszystko na własne oczy. Odbył ryzykowną podróż na Ukrainę w wagonie typu płackarta (hard class) pociągu Moskwa—Charków. „Pociąg zatrzymywał się na każdym przystanku — napisze później. — Na jednym z nich podszedł do mnie człowiek i szepnął po niemiecku: »Powiedzcie im w Anglii, że puchniemy z głodu«. Niedługo potem postanowiłem wysiąść z pociągu i samemu powędrować po wsiach. Zarzuciłem plecak na plecy. Ostrzeżono mnie: »Bądźcie ostrożni. Ukraińcy są w rozpaczliwym położeniu«. Ale wysiadłem z pociągu, który turkotał w stronę Charkowa, i znalazłem się samotny na śniegu”. Wielu ludzi, wspominał Jones po podróży, mówiło mi: „Tutaj jest strasznie, wielu ludzi umiera. Ale dalej na południe jest o wiele gorzej. Idźcie w obwód połtawski — a zobaczycie tam setki pustych chat”. Okoliczności ryzykownej podróży nie dały mu możliwości, by to zrobić. Nie dotarł tam, ale to, co zdążył zobaczyć, wystarczyło, by wyobrazić sobie skalę antyludzkiego zbrodni. „Sam obszedłem wsie i dwanaście kołchozów. Ludzie wszędzie wołali: »Nie ma chleba. Umieramy«” — tak napisze brytyjski dziennikarz o zamienionej przez budowniczych „nowego życia” w masowy cmentarz czarnoziemnej Ukrainie, która do niedawna była spichlerzem Europy. Przerażającymi wrażeniami Garet Jones podzieli się w marcu 1933 roku na konferencji prasowej w Berlinie, gdzie zatrzyma się w drodze do ojczyzny. A po tym — w londyńskim Królewskim Instytucie Spraw Międzynarodowych. W odpowiedzi ludowy komisarz spraw zagranicznych Litwinow wyśle gniewny list do Davida Lloyda George’a, w którym ogłosi kategoryczny zakaz wjazdu do ZSRR dla jego byłego doradcy. Raz i na zawsze! Jeśli chodzi o miary moralne, nie było to karą, a świadectwem cnót. Ci, którzy pragnęli poznać prawdę, którą ukrywał stalinowski reżim, wsłuchiwali się w głos Gareta Jonesa i wierzyli mu. W odezwie do światowej opinii publicznej kardynał wiedeński Innitzer pisał: „Żadne próby zaprzeczeń nie mogą ukryć faktu, że setki tysięcy, a nawet miliony mężczyzn i kobiet zginęły w ostatnich kilku miesiącach z głodu. Setki tragicznych listów o głodzie z różnych regionów Związku Radzieckiego, zwłaszcza z Ukrainy i Północnego Kaukazu, wskazują na to, a świadkowie, w których autentyczność nie można wątpić, nakreślili przerażające szczegóły tragedii, która nasila się w Rosji. Zwracam waszą uwagę na apel metropolity halickiego Andrzeja Szeptyckiego, w którym aż ściska serce, opowiada się o przerażającym cierpieniu ludności w ukraińskich regionach Związku Radzieckiego. Anglik Garet Jones również to potwierdza. Badając sytuację na miejscu, ustalił, że w niektórych regionach z głodu zginęła już jedna czwarta ludności”. (The New York Times, 20 sierpnia 1933 r.). Takie postrzeganie prawdy, niestety, było wyjątkiem. Prawie pół roku przed tym, w ostatnim marcowym numerze The New York Times, ukazał się artykuł moskiewskiego korespondenta Waltera Duranty’ego „Rosjanie są głodni, ale nie umierają z głodu”. Oto jego początek: „W samym środku dyplomatycznego pojedynku między Wielką Brytanią a Związkiem Radzieckim w sprawie oskarżonych brytyjskich inżynierów, z brytyjskiego źródła w amerykańskiej prasie pojawia się straszak o głodzie w Związku Radzieckim, o tym, że „tysiące ludzi już zmarło, a milionom zagraża śmierć i głód”. Jego autorem jest Gareth Jones, były sekretarz Davida Lloyda George’a, który niedawno przez trzy tygodnie przebywał w Związku Radzieckim. Powiedział on autorowi artykułu, że doszedł do wniosku: kraj znajduje się „na krawędzi straszliwej zagłady”. Duranty zignorował to, co jego rozmówca widział na własne oczy i, jak zwykle, forsował swoją linię. „Odkąd rozmawiałem z panem Jonesem, wyczerpująco zbadałem tak zwaną sytuację głodową — twierdził. — Wyjaśniłem ją w radzieckich komisariatach i w zagranicznych ambasadach z ich szeroką siecią konsulatów, zebrałem informacje od brytyjskich specjalistów oraz od swoich osobistych znajomych — Rosjan i obcokrajowców. Wszystko to, moim zdaniem, jest informacją zasługującą na większe zaufanie niż ta, którą otrzymałbym, gdybym odbył krótką podróż do jakiegokolwiek jednego regionu”. Pod koniec artykułu Duranty przedstawił to, co nazwał faktami: „W rzeczywistości nie ma ani głodu, ani śmierci głodowych. Jednak powszechna jest śmiertelność z powodu chorób wywołanych niedożywieniem”. I, biorąc za punkt odniesienia głodny rok 1921, prognozował, że w razie sprzyjających warunków pogodowych i dobrych zbiorów (jakby w tym tkwiło sedno problemu) „o obecnych trudnościach szybko zapomną”. (Russians hungry but not starving. The New York Times March 31, 1933 by Walter Duranty). Gareth Jones odpowiedział Duranty’emu w opublikowanym 13 maja liście do redaktora The New York Times, w którym bronił swojego twierdzenia, że w ZSRR szaleje głód. „Swój pierwszy dowód zebrałem od zagranicznych obserwatorów — pisał. — Pan Duranty wciąga do dyskusji konsulów. Nie chcę tego robić, ponieważ są oni oficjalnymi przedstawicielami swoich państw i nie powinno się ich cytować. Pozwolę sobie więc powiedzieć: omawiałem sytuację w Rosji z dwudziestoma czy trzydziestoma konsulami i przedstawicielami dyplomatycznymi różnych krajów. Ich świadectwa potwierdziły mój pogląd. Jednak nie wolno im wyrażać swoich opinii w prasie. Więc zachowują milczenie. Dziennikarzom natomiast wolno pisać. Ale cenzura zmieniła ich w mistrzów eufemizmów i niedomówień. Zatem „głód” uprzejmie nazywają „brakiem produktów”, „śmierć głodową” łagodzą do „powszechnej śmiertelności z powodu chorób wywołanych niedożywieniem”. Konsule nie są tak powściągliwi w prywatnych rozmowach. Mój drugi dowód opiera się na rozmowach z chłopami, którzy migrowali do miast zewsząd w Rosji. Chłopi z najbogatszych rejonów przyjeżdżają do miast po chleb. Historie śmierci głodowych w ich wsiach, a także pomoru bydła, tragiczne, każda z nich potwierdzała poprzednią. Mój trzeci dowód opierał się na listach niemieckich kolonistów w Rosji, którzy zwracali się o pomoc do swoich rodaków w Niemczech. („Czworo dzieci mojego brata zmarło z głodu”, „Jeśli nie otrzymamy pomocy z zagranicy, nie pozostanie nam nic innego, jak umrzeć z głodu”. To typowe wyciągi z tych listów). Czwarty dowód zebrałem od dziennikarzy i ekspertów technicznych, którzy odwiedzili wieś. W niezwykle przychylnym radzieckiemu reżimowi The Manchester Guardian, 25, 27 i 28 marca opublikowano wspaniałą serię artykułów „Radzieccy i chłopstwo”, która nie przechodziła cenzury. Korespondent, który odwiedził Północny Kaukaz i Ukrainę (chodzi o innego brytyjskiego dziennikarza — Malcolma Muggeridge’a. — Przyp. autora) twierdzi: „Powiedzieć, że głodu na niektórych najbardziej żyznych ziemiach Rosji nie ma, oznacza powiedzieć o wiele mniej niż prawdę. Istnieje nie tylko głód, ale przynajmniej w odniesieniu do Północnego Kaukazu stan wojny, okupacji wojskowej”. Odnośnie Ukrainy pisze: „Populacja umiera z głodu”. Mój końcowy dowód opiera się na prywatnych rozmowach z setkami chłopów. Nie byli oni „kułakami” — mitycznymi kozłami ofiarnymi za głód w Rosji, a zwykłymi rolnikami. Rozmawiałem z nimi sam i zanotowałem ich rozmowy, co jest niepodważalnym aktem oskarżenia radzieckiej polityki rolnej. Chłopi podkreślali, że głód jest gorszy niż w 1921 roku i że ich współmieszkańcy wsi zmarli lub umierają. Pan Duranty twierdzi, że nie widziałem na wsiach ani martwych istot ludzkich, ani zwierząt. To prawda. Ale nie trzeba posiadać wyrafinowanego umysłu, aby zrozumieć: nawet w dotkniętych głodem rosyjskich okręgach martwych ludzi chowają, a martwe zwierzęta zjadają”. (Mr. Jones replies: Former Secretary of Lloyd George tells of Observations in Russia. The New York Times May 13th, 1933). Zachodni świat powinien był przyjąć prawdę taką, jaką ona była. Jednak ci, którzy chcieli być oszukani, nie przyjmowali okrutnej rzeczywistości. Nieprzypadkowo we wspomnianym liście Jones ironicznie gratulował „radzieckiemu Foreign Office mistrzowskiego ukrywania prawdziwego położenia w ZSRR”. Przygnębione kryzysem finansowo-gospodarczym liberalne kręgi Zachodu, do których należał były premier Francji socjalista Édouard Herriot, a w świecie anglojęzycznym Bernard Shaw i Herbert Wells, szczerze przejęły się legendą o bolszewickim raju. W ZSRR, jak im się wydawało, wschodził świt nowego świata. Do głosicieli tej idei należał korespondent The New York Times w Moskwie Walter Duranty, którego imię do dziś pozostaje przysłowiowe. (Długi cień Waltera Duranty’ego.mht) Przekonywał on czytelników jednej z najbardziej wpływowych w USA gazet, że w ZSRR „żadnego głodu nie ma”, a doniesienia o tym nazywał „przeważnie nonsensem” czy „rozdmuchiwaną złośliwą propagandą”. Tymczasem w archiwum Foreign Office przechowuje się datowane na 26 września 1933 roku świadectwo Duranty’ego złożone pracownikowi brytyjskiej ambasady w Moskwie Strengowi, że w zeszłym roku „w Związku Radzieckim bezpośrednio z braku produktów lub z przyczyn z tym związanych zmarło prawdopodobnie 10 milionów ludzi” i że „Ukraina krwawi”. W każdym razie uwierzono nie wygnanemu z ZSRR za prawdomówność Garethowi Jonesowi, a obłudnemu Walterowi Duranty’emu, który za swoje kłamstwa doczekał się komplementów od kremlowskiego dyktatora. A co dopiero mówić o etyce ludzkiej i zawodowej w środowisku zachodnich korespondentów w Moskwie w latach 30. XX wieku! Najbardziej wymowne świadectwo w tej kwestii należy do korespondenta United Press International w Moskwie Eugene’a Lyonsa, który w książce Assignment in Utopia („Delegacja do utopii”) nakreślił ten fantasmagoryczny epizod: „Wszyscy otrzymaliśmy pilne zapytania zawodowe z głównych biur w sprawie tej sprawy (głodu w ZSRR. — Przyp. autora), — pisze on. — Ale zbiegły się one w czasie z rozpoczętymi przygotowaniami do procesu sądowego brytyjskich inżynierów. Konieczność pozostawania w przyjaznych stosunkach z cenzorami, przynajmniej dopóki trwa proces sądowy, była dla nas wszystkich koniecznością zawodową. Wyparcie się Jonesa stało się dla nas najbardziej nieprzyjemną pracą, jaka spadła na nasze głowy przez długie lata żonglowania faktami dla zadowolenia dyktatorskich reżimów. Ale wyparliśmy się go jednogłośnie i niemal w identycznych dwuznacznych sformułowaniach. Dobrze pamiętam okoliczności, w których zebrał się cały amerykański korpus dziennikarski, aby potępić Jonesa. Był wieczór, a towarzysz Konstantin (kierownik wydziału prasy i informacji ludowego komisariatu spraw zagranicznych Umański. — Przyp. autora), sama pobłażliwość, zgodził się spotkać z nami w pokoju hotelowym jednego z korespondentów. Wiedział, że posiada przewagę strategiczną dzięki sprawie sądowej przeciwko pracownikom Metropolitan Vickers. Mógł pozwolić sobie na bycie pobłażliwym. Dziennikarze rywalizowali ze sobą o to, by być bliżej oficjalnych osób. Rozdmuchiwanie problemu głodu w tym momencie byłoby zawodowym samobójstwem. Ustaleniu tego, jak się wyprzeć, poprzedziły długie negocjacje w dżentelmeńskim duchu wzajemnych ustępstw, podczas gdy na twarzy Umańskiego jaśniał mdły, słodki uśmiech. Zrobiliśmy pewne wyznania dla uspokojenia własnego sumienia, ale w tak ogólnikowych frazach, że wystawiliśmy Jonesa na oszusta. Kiedy już pozbyliśmy się tego brudnego kłopotu, ktoś zamówił wódkę i zakąskę. Umański dołączył do świętowania i hulanka trwała do późnej nocy”. (Eugene Lyons Assignment in Utopia (New York, Harcourt Brace, 1937, pp.575-576) Natomiast dziwnym trafem ułożyły się stosunki Garetha Jonesa z wybitnym brytyjskim dziennikarzem Malcolmem Muggeridge’em. Ten niemal w tym samym czasie co on opublikował pod podpisem „notatki obserwatora” w The Manchester Guardian napisany na podstawie własnych wrażeń tryptyk o położeniu chłopów na Północnym Kaukazie i na Ukrainie. Jones w liście do redaktora gazety, datowanym na 8 maja 1933 r., obronił autora przed atakami grupy liberałów-radzieckich sympatyków, kierowanych przez Bernarda Shawa. „Poglądy Pańskiego korespondenta w pełni potwierdziły moje wizyty oraz najbardziej wiarygodni zagraniczni przedstawiciele oficjalni w Związku Radzieckim”, — podkreślał. Jednak w krytycznym momencie, gdy Jones trafił pod ogień niesprawiedliwej krytyki, Muggeridge nie wsparł go i nawet spróbował znaleźć usprawiedliwienie dla swojej nieprzyzwoitej wymówki. „On (Duranty. — Przyp. autora) pisze to, co mu każą. A ponieważ w jego doniesieniu mowa o nowych żniwach, nie jestem w stanie podważyć go na podstawie pierwotnego źródła. To znaczy, ja wiem i Pan wie: to, co on pisze o stanie rzeczy na Kaukazie, jest nieprawdą. Ale on zawsze może zaprzeczyć: „Pan nie widział, a ja widziałem”. Ten list, który Muggeridge wysłał we wrześniu 1933 roku do Jonesa, — to klasyczny wzorzec słownych wykrętów. W rzeczywistości, w przeciwieństwie do Garetha, nie wytrzymał on próby moralnej. Chociaż wcześniej w liście do tego samego adresata obiecywał, że w odpowiedzi na oskarżenia Duranty’ego „chętnie napisze list protestacyjny do The New York Times”. Oszkalowany i porzucony przez tych, których uważał za swoich współmyślicieli, Gareth Jones jednak nie tracił optymizmu, pragnienia aktywnego działania. Wyrusza w nieznany mu zakątek świata. Jako

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин