Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Wchodzenie w niebo Ołeksandr OŁEŚ (1878—1944)

Слово Просвіти, №05 за 2012 рік

Opracowanie i autor rozpraw literacko-krytycznych, laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWŚKYJ. Będę stawiał ci świątynie, dopóki w niebo nie wstąpię. O. Ołeś praktycznie nie jest zgłębiony. Nie jest przemyślany jako zjawisko, które miało znaczące skutki. Ach, Ołeś!? No, oczywiście, „Śmieją się, płaczą słowiki…” Taka władza kilku udźwiękowionych strof z długiego wiersza „Czary nocy”, napisanego przez niego w 25-letnim wieku. Władza, która przyczyniła się do jednostronnego postrzegania jego twórczości: hedonista, epikurejczyk, piewca ziemskich uciech. Ponad 100 lat minęło od czasu, gdy odbył się jego debiut. Debiut ten był oszałamiający. Ołeksandr OŁEŚ. BAŚŃ NOCY. Czy zasnęłaś, miła? Wstań! Noc dokoła — srebrne morze! Miła, wyjdź, wypłyń w morze… Czy zasnęłaś, miła? Wstań! W dzień chodziłem ja po ziemi, A chodzę po dnie morskim… Co to?! Sen?! Po dnie morskim! W dzień chodziłem ja po ziemi. Co za cud? Gdzieś na dnie… Jak to może być? Wije się rzeka! Pod wodą wije się rzeka! Co za cud gdzieś na dnie. Białe jabłonie kwitną… Ich zapach — fale morza… Gdzieś na dnie jasnego morza Białe jabłonie kwitną! Bądź syreną w tę noc! Usiądź, schyl się i słuchaj pieśni. M. Zerow wypowiedział się w tym duchu, że Ołeś nie musiał dbać o swoją sławę, obudził się sławny na drugi dzień po wyjściu pierwszego zbioru „Z żalem radość się objęła”. Czytelnikowi początku XXI wieku, a zwłaszcza młodemu, który wyznaje tak zwaną nową estetykę i mniej więcej swobodnie orientuje się w ostępach najnowszych poszukiwań, pojąć przyczyny takiej popularności czy i możliwe. Dla niego poetyka Ołesia to mroczny anachronizm. Aby zrozumieć poetę, trzeba wiedzieć, co poprzedzało jego dorobek. Kiedy wyszedł pierwszy zbiór Ołesia, jeszcze żyli Franko i Łesia Ukrainka, jako ucieleśnienie świętej i nienaruszalnej zasady służenia narodowi. Zabawny moment: Franko, oddawszy należne lekkości wiersza i kunsztowi debiutanta, nazwał jego twórczość „zabawą”. Mistrz, nieprzychylnie nastawiony wobec radykalnego literackiego reformatorstwa, ostatnich powiewów i zachwytów, surowy wobec młodomuzowców, z jakichś powodów zdołał nie zauważyć tego, co właśnie przyciągnęło do Ołesia uwagę ogółu — jego obywatelskość, której struna zabrzmiała choć nie w pełną siłę, ale wyraźnie. Przeszedł on obok i rudymentów narodnictwa w jego książce. Inaczej zachowała się Łesia Ukrainka. Według świadectwa K. Kwitki, zauważyła ona, że teraz jej pisać lirykę nie warto, ponieważ Ołeś wyprzedził ją „jako liryczny poeta”. Oczywiście, był to tylko impulsywny carski gest wobec debiutanta i musimy to rozumieć. Ale jednocześnie jest to też niezaprzeczalny dowód wysokiej oceny. Władcą myśli nazwał później Ołesia M. Rylśkyj. I wskazał na okres jego panowania — 12-lecie między dwiema rewolucjami: 1905—1917. A ostry w ocenach krytyk J. Sawczenko jeszcze w 1918 r., kiedy już wyraźniej dawały się we znaki wrażliwe miejsca pisma poety, pisał, że jedyny, kto mocno stoi w literaturze — to Ołeś. I prorokował — będzie stał jeszcze długo, ponieważ „on jest zrobiony z tego drzewa, z którego wycina się królów”. Podobnych charakterystyk, zwłaszcza ludzi autorytatywnych, jest niemało i byłoby niemądrze je zlekceważyć. Powstaje pytanie — czymże to wszystko wyjaśnić? Jest ono tym bardziej stosowne, że nawet biografowi Ołesia nie ma za co się zaczepić. Urodził się w głuszy, w środowisku dalekim od literatury, przyzwoitego wykształcenia humanistycznego nie otrzymał, powstał jakby na równym miejscu. Taki sobie borowik tam, gdzie go najmniej się spodziewano. Co więcej — już kiedyś pisałem o tym — los jakby próbował odepchnąć go od poezji i zadrwił w taki sposób: dała mu niedźwiedzią postawę i wcale nie poetyckie nazwisko — Kandyba, jeszcze i rzuciła go — subtelnego liryka na całą dekadę do kijowskich rzeźni, gdzie on i służył, według jego własnego świadectwa, „w atmosferze krwawej pary, chrapania i agonii konających zwierząt”. Rzadki przypadek w światowej literaturze. Czyż nie drwina? Jeszcze taki prozaiczny szczegół: w Pradze zdobył nieoficjalny tytuł mistrza w piciu piwa. Są świadectwa — mógł wypić do 60 kufli. Ale to już później, kiedy grzał się tylko wspomnieniami o swojej dawnej sławie. Swoim pojawieniem się Ołeś wzmocnił tę awangardową linię ukraińskiej poezji początku XX wieku, która jest związana z nazwiskami Woronego, Filanśkiego, Czuprynki. Poetami, którzy rzucili wyzwanie narodnictwu, jego, jeśli sparafrazować W. Petrowa, doktrynerskiemu rygoryzmowi. Oni, ci poeci, każdy w miarę swojego talentu — wywalczali miejsce dla indywidualnego, osobistego. Wskazali na jego wartość i niepowtarzalność. Tego oczekiwano. Na to intuicyjnie liczono. Do tego popychało doświadczenie innych literatur. Ja złożę szaloną pieśń… Bądź syreną w tę noc! Słyszysz — wołają słowiki Z chaty — w baśń, z łóżka — w morze… Miła, wyjdź, wypłyń w morze, — Słyszysz? Wołają słowiki! 1905 * * * Oj nie kwitnij, wiosno, — mój naród w kajdanach, Mój naród w zadumie, Oczy jego w zadumie, Serce jego w ranach, A życie w mgłach. Oj nie kwitnij, wiosno, bujnymi kwiatami, Bo naród mój wstanie, Rozbije kajdany, Pokryje świat dymami, A pola ciałami. Oj nie kwitnij, wiosno, spójrz — nadchodzą chmury, Trwogą czernieją, Gniewem czerwienieją, Oj te chmury-kary… Śmierć wam, janczarzy! 1906 * * * Wyjdź, o wyjdź! Czekam ciebie, czekam! Cicho, i jasno, i pusto w ogrodzie. Śpią cyprysy, drzemią granaty, Noc rozrzuca srebrzyste szaty… Cedr do mimozy schylił się i śpi, Czułe mimoza coś cedrowi szumi. Morze kąpie się w księżycowym świetle, Oddychają ciężko róże rozkwitłe. Wyjdź, o wyjdź! Czekam ciebie, czekam! Cicho, i jasno, i pusto w ogrodzie… Śpią cyprysy, drzemią granaty, Noc nad ziemią rozrzuciła szaty. 1906 * * * Gdybyśmy płakać mogli, Jakie by rzeki z oczu niewidzących, CIENIE Jakie by rzeki ze łez gorących Po Ukrainie popłynęły! Gdybyśmy płakać mogli… Gdybyśmy wierzyć mogli, Jakie byśmy wycierpieli męki, Jaki by ciężar wzięli na ręce, Jakie by krzyże my ponieśli? Gdybyśmy wierzyć mogli… Gdybyśmy gniewać się mogli, Jakie by pożary rozpalili, Jakie by kajdany my rozbili, Jakiego by kata ukrzyżowali! Gdybyśmy gniewać się mogli… 1907 Dokąd pójść, Dokąd uciec Od głosu strasznego? Uciekam ja W lasy, w pola, — I nie ucieknę od niego. Biegnę, a on Dudni, jak dzwon, Na śmierć jakby, Wszystko — bum i bum… Kiedy zaś się zmęczę, Odpocząć się zatrzymam, Brzmią słowa, I ktoś śpiewa: „Oj nie stój, Synu mój, Nie depcz sztandarów… Tu lała się moja krew, Tu ja ranny upadłem, Jak o tobie ja dbałem… Ty zapomniałeś… Ty nie byłeś… Ty chowałeś się po zbożach, Po chlewach, po chatach, Ty, jak złodziej, chowałeś się, Ty chciałeś i bałeś się…” I ja z miejsca się zerwę I naprzód popędzę, A za mną w równi Coś leci i śpiewa mi: Olesiowi przypadło w udziale wyrazić to z największą siłą. Z jednej strony — dzięki talentowi, z drugiej — nie tylko szybował w górnych sferach, ale i nie zrywał z palącą codziennością, podnosząc ją w swoich najlepszych pismach do poziomu intymności. Ściśle mówiąc, jego system obrazowania nie był przeładowany nowością. Zużycie niektórych środków rzucało się w oczy już wtedy, ale rytmiczna pomysłowość, zdumiewająca swoboda, szczerość, lekkość, melodyjność — cnoty, których konstatacja stała się komunałem, w kontekście problematyki dnia dały efekt poetyckiego wybuchu, zuchwałego reformizmu. Zdobywszy 10 punktów na 10 możliwych, Oles stał się na dość długi czas, jak na jedno życie, królem poetów. Późniejsze próby udowodnienia, że król jest nagi, mimo słuszności spostrzeżeń, tak czy inaczej wiązały się już ze spadkiem tego talentu. Dlatego trudno nazwać je obiektywnymi. Natura talentu Olesia jest żywiołowa. W tym jego siła i słabość. Urodziwszy się w „czepku”, rozwijał się kosztem własnych „rezerw”, całkowicie polegając na „Oj synku, doradco, Oj, gdzieżeś ty był, mój zdrajco, Jak w bok mnie ugodzono, Jak wiązano i męczono, I deptano, i palono, I gliną przywalono. Czemu nie szedłeś choć oczka Zamknąć mi na noce…” I ja krzyczę, I znów lecę, — Gdzie ludzie, gdzie ognie… I lżej mi się robi. O świcie przędą, Skrzypce prowadzą, Basy dudnią, Nic im nie słychać… „Nic wam nie słychać?” — Pytam się ich. W odpowiedzi krzyk i śmiech. Ja z czasem się obejdę I z nimi sam się śmieję… I nagle słyszę znów: „Oj nie śmiej się, synu mój, Jeszcze śmiać się wcześnie, Jeszcze dymi moja krew, Jeszcze jątrzą się rany. Oj postój, Synu mój!” I ja krzykiem krzyczę, I z chaty lecę, A ze mną równo Coś biegnie i śpiewa mi… 1908 I WY PORZUCILIŚCIE… I wy porzuciliście… i wy poszliście… I w najem dusze oddaliście, I skarb, co wam dziadowie schowali, Na kromkę chleba zamieniliście… Cyganie wy, Cyganie wy! A tam, w ziemi, jaki tam skarb leżał I ile strun w sobie chował… Jakie by to dźwięki rozbrzmiały, Gdybyście dziwnych strun dotknęli! Niewarci wy, Niewarci wy…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин