Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗
Ochrzczone imieniem sonetu
Слово Просвіти, №05 за 2012 рік
Mykoła SULYMA, dr hab. nauk filologicznych, Instytut Literatury NAN Ukrainy
W 2011 roku ujrzały światło dzienne dwa zbiory: „Tryliardy sonetów” Wiktora Melnyka (łuckie wydawnictwo „Twerdynia”) i „Koło wokół” Jurija Buriaka (wydawnictwo „Ukraińskie propyleje”) — zbiory unikalne i zuchwałe. Otwierając „Tryliardy sonetów”, czytamy: „Formalna idea, położona u podstaw tego wydania, należy do francuskiego poety Raymonda Queneau, który wcielił ją w 1961 roku w książce „Cent mille milliards de poemes” („Sto tysięcy miliardów wierszy”). Zawiera ona dziesięć rymowanych sonetów, pociętych na poszczególne wersy, a możliwa liczba kombinacji tych ostatnich, według twierdzenia autora, stanowi właśnie taką liczbę, czyli 100 bilionów”. Zbiór W. Melnyka zawiera czternaście sonetów. Aby osiągnąć pożądany efekt, poeta opiera się na kilkudziesięciu rymach — 56 w zwrotkach czterowersowych i 28 w tercetach. Właśnie orientacja na Raymonda Queneau, a nie na sztywną formę, jaką jest sonet, czyni zbiór W. Melnyka supernowoczesnym, takim, który wchłonął w siebie wszystkie problemy teraźniejszości. Oto, dla przykładu, VI sonet:
Przełączasz tysięczny kanał To samo: chleba i igrzysk W ekran — oko złudne — wpiął się królik Nowy człowiek — homo visual
Teleanteny dystroficzny fall Żonglerzy w cyrku sensów i symbolik W ogrodzie dziewczę filmują — nóżki gołe Zmieniło się życie — w serial
Rwiesz się z bezimienności milionów Mrówka w globalnym Babilonie Wysoki cel — do siebie wznieść się Nie starczy sił — przyznaj: wywalczyłeś W tobie gospodarują kaszpirowscy Dusza nie ciało — spróbuj obronić się.
Niemal jednocześnie ze zbiorem W. Melnyka ujrzała światło dzienne książka Jurija Buriaka
Lilia MAKSYMENKO, Kijów
„Nie ma Proroka we własnej Ojczyźnie”, bo za życia i po nim tym, którzy wyprzedzili swój czas i nakreślili inną drogę, nie ma wiary. A jednak właśnie Prorocy najcięższej godziny ratują dla nas Ojczyznę. Tak było i jest z orędownikami naszego Narodowego Odrodzenia, wśród których najznamienitszy jest Taras Szewczenko, tak jest z Wasylem Stusem. W tym roku Wasyl Semenowycz skończyłby zaledwie 74 lata i przez wszystkie te lata, pomimo fizycznego zniszczenia poety w karcerze obozu w Permie we wrześniu 1985 roku, on jest z nami, przebija się jego Słowo — „ognisty odłamek wiekowego gniewu” do naszych zwątpiałych dusz, „...do widzenia — w przestrzeni i do widzenia — w czasie”. Czy były czasy gorsze od obecnych? A lepsze? Czy starczy sił, by wygrzebać się z błota apatii i beznadziei, kiedy nawet przyszłość własnych dzieci jest obojętna — wszak jedynie na poziomie konstatacji faktu odbierane są zbrodnicze zmiany w programie szkolnym. Właśnie teraz Ukraina potrzebuje Proroków, a oni przychodzą, kiedy wołają. Ukraińcy odkrywają dla siebie Wasyla Stusa, ratują się nim. Na Doniecczyźnie, w Gorłówce, gdzie z własnej emerytury 75-letni dziadek utrzymuje poświęcone poecie i więźniowi politycznemu muzeum, w którym zgromadzono ponad tysiąc eksponatów. W tym samym Doniecku, gdzie niedawno wydrukowano prezentowy wariant „Wyboru” Wasyla Stusa. W Kijowie, gdzie wydawnictwo „Smołoskyp” ucieszyło czytelników w serii „Szistdesiatnyky” także wyborem ze Stusa. Zresztą nagrodę im. Wasyla Stusa w tym roku na Święcie Świątecznych Wasyli (wspominano urodzonych w styczniu Stusa, Symonenkę, Czumaka, Ellana-Błakytnego) otrzymali ludzie godni: obrońca praw człowieka i wydawca Jewhen Zacharow z Charkowa za udział w upo-
„Koło wokół”. J. Buriak, w odróżnieniu od W. Melnyka, nie ufa ani wiatrowi, ani wentylatorowi. W skład zbioru „Koło wokół” wchodzi romans-sonetariusz, który dał tytuł książce (składa się on z 414 sonetów) — to równo połowa książki, do której włączono jeszcze cykle „Tabula rasa”, „Oril”, „Amalgamat” oraz przekłady z Ezry Pounda, Konstandinosa Kawafisa, Josifa Brodskiego, Kwintusa Horacjusza Flakkusa i Si Kuntu. Nowy zbiór J. Buriaka zwraca nas i w czasy antyczne, i w XIII w., i w pierwszą połowę XX w., i w pierwszą dekadę XXI w. XIII w. — to, oczywiście, czas powstania europejskiego sonetu, XVII w. — czas pierwszego zwrócenia się ukraińskiego poety ku sonetowi, wszak właśnie Meletij Smotrycki upodobał sobie 138. sonet F. Petrarki i sparafrazował jego treść, nie zachowując formy; „Epifanie” i „Listy do Walgiusza (z Horacjusza)” także zwracają nas w nasz XVII w., kiedy szczególne rozpowszechnienie zyskały wiersze figuralne, więc, orientując się na nie, J. Buriak formuje swoje romby, bąki, choinki, piramidy; poemat „Węzeł” zmusza do przypomnienia sobie i wczesnych utworów P. Tyczyny (powiedzmy, „Żyjemy komuną”), i poematów Saint-John Perse’a. Lecz główną uwagę przyciąga romans-sonetariusz „Koło wokół”. J. Buriak zachowuje jedynie zewnętrzne oznaki sonetu — we wszystkich 414 sonetach widzimy po dwie zwrotki czterowersowe i po dwa tercety (czasem pojawia się 15. wers — to jako P.S., jako doprecyzowanie, czasem pojawiają się przypisy). Rozmiary zaś i liczba stóp — we wszystkich możliwych i dopuszczalnych kombinacjach (są i sonety napisane klasycznym 5-stopowym jambem). „Koło wokół” — to prawdziwy romans. Jego liryczny bohater niesie w sobie niewiarygodną ilość informacji. Tutaj spotykają się rozważania o starodrukach, wspominane są imiona pisarzy, artystów niemal wszystkich czasów i narodów, wciąż świeży skandal wokół WikiLeaks, boom zainteresowania ekstrasensami itd. Jednym słowem, to dziennik intymnego bohatera, zagoniony w swoistą formę, która świadczy o jego dyscyplinie, o jego nastawieniu, by nie „rozpływać się myślą po drzewie”, a mieścić się w surowych czternastu wersach, co jest dla niego nie „arsenałem środków, którymi uczestnicy grupy literackiej OULIPO, do której należał R. Queneau, pragnęli stworzyć arsenał środków, z których mógłby korzystać poeta, nie uciekając się do natchnienia” (W. Melnyk), a wstrzemięźliwą, surową, ostrą reakcją na „Koło wokół”, wypełnione panoptikum imion, postaci, typów i typków, bohaterów i antybohaterów, niepojętych i wyjaśnialnych wydarzeń. Jeśli już zaczęliśmy mówić o dalekich XVII i XVIII w. — czasach, kiedy w literaturze ukraińskiej panował barok, to nie będzie zbyteczne przypomnienie o takich znamiennych zjawiskach, jak wiersze Kłymentija Zinowijiwa, poety, który tworzył na przełomie XVII i XVIII w. i pozostawił 371 wierszy (to ponad 7000 wersów), a także książkę Ioanna Maksymowycza „Alfabet zebrany, rymami złożony od świętych pism, z dawnych orzeczeń, na pożytek wszystkim czytającym, w prawej wierze będącym” (1705), do której wchodzi 10 000 wierszowanych wersów. To, można powiedzieć, dwa bieguny literatury barokowej: Kłymentij Zinowijiw, podróżując po Ukrainie i innych państwach, niestrudzenie opisuje rzemiosła, sprawiedliwych i grzesznych ludzi, zwierzęta, choroby, kolizje rodzinne, a Ioann Maksymowycz swoim trzydziestozgłoskowcem wysławia życie i czyny świętych, męczenników i sprawiedliwych, znanych w świecie chrześcijańskim. Książka J. Buriaka „Koło wokół” — to niby stop tego, co zobaczył Kłymentij i tego, co zebrał Ioann. Szczególnie dotyczy to romansu-sonetariusza, gdzie w 5796 wersach (czyż nie kryje się jakiś tajemny sens między liczbą sonetów — 414 a liczbą wersów w sonecie — 14?..), jak w wierszach Kłymentija Zi-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
