Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗
O ZDOBYCIE NAGRODY NARODOWEJ TARAS SZEWCZENKO W MOSKWIE Marzec 1858 roku
Слово Просвіти, №06 за 2008 рік
W marcu mija 150 lat od czasu najdłuższego pobytu w Moskwie Tarasa Hryhorowycza Szewczenki — 11—26 marca 1858 roku. Poeta mieszkał wtedy u Mychajła Semenowycza Szczepkina i razem z nim „przyglądał się Moskwie”, poznał wielu przedstawicieli „moskiewskiej sławy naukowo-literackiej”. Począwszy od tego numeru, będziemy drukować cykl artykułów dyrektora generalnego Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, nominanta do zdobycia Nagrody Narodowej, doktora nauk historycznych Wołodymyra Melnyczenki o pobycie Szewczenki w Moskwie w marcu 1858 roku.
Wołodymyr MELNYCZENKO, dyrektor generalny Centrum Kultury Ukrainy w Moskwie, doktor nauk historycznych
TARAS SZEWCZENKO: „ZAMIESZKAŁEM U SZCZEPKINA W DOMU SZCZEPOTIEWEJ” Wracając z zesłania do Petersburga, Taras Szewczenko na pewien czas zatrzymał się w Niżnym Nowogrodzie. W informacji gubernatora wojskowego guberni niżnonowogrodzkiej Murawjowa na ręce moskiewskiego wojskowego generał-gubernatora Zakrewskiego, odnalezionej przeze mnie w Centralnym Archiwum Historycznym Moskwy, pobyt Szewczenki w mieście oraz jego wyjazd do Moskwy podsumowano w dwóch zdaniach: „…We wrześniu 1857 roku Szewczenko przybył do Niżnego Nowogrodu i pozostawał tutaj pod nadzorem policji do miesiąca marca… W miesiącu marcu (9 dnia) Szewczenko wyjechał z Niżnego Nowogrodu do S.-Petersburga, lecz, według prywatnych informacji wiadomo, dojechawszy do Moskwy, zatrzymał się w owej, z powodu dotknąwszy go choroby”1. Jeśli być dokładniejszym, to Szewczenko wyjechał z Niżnego Nowogrodu 8 marca, a do Moskwy przybył dzień później — 10 marca o godzinie 11 wieczorem. Zatem zacznijmy od pierwszego moskiewskiego zapisu Szewczenki w dzienniku: „O 11 godzinie wieczorem przyjechałem do Moskwy. Wziąłem numer za rubla srebrem na dobę w jakimś wspaniałym hotelu. I ledwo mogłem doprosić się herbaty, ponieważ było już późno. O Moskwo! O karawanseraju! Pod głośną firmą — hotel. Tak jeszcze i ze szwajcarem”. W jakim hotelu zatrzymał się poeta? Odpowiedzieć na to pytanie z absolutną dokładnością jest niemożliwe. Znawcy Moskwy piszą, że „z siedmiu moskiewskich hoteli w czasach puszkinowskich sześć znajdowało się na Twerskiej”. Na czas przyjazdu Szewczenki sytuacja zmieniła się, ale nie istotnie. Według moich wyliczeń, w Moskwie było wtedy ponad półtora tuzina hoteli, przynajmniej oficjalnie wpisanych do rejestru miejskiego2. Za najlepsze uważano hotele Wargina, Szewałdyszewa i „Drezno” na ulicy Twerskiej, „Londyn” w Ochotnym Rzędzie, „Francja” na Pietrowce, Chevalier — we własnym domu w zaułku Gazetnym. Wśród innych, mniej znanych — hotel Filimona Goriaczewa we własnym domu na ulicy Spiridonowskiej w dzielnicy Arbackiej, w którym, nawiasem mówiąc, nie było numerów dla przyjezdnych, „Jarosław” Mariamiany Fiodorowej na ulicy Srietience w domu Pietrowej, „Moskwa” na bulwarze Trubnym, hotel Pierre’a Bardena w dzielnicy Miasnickiej. Ale większość hoteli, jak i wcześniej, była w dzielnicy Twerskiej, przede wszystkim na ulicy Twerskiej, w Ochotnym Rzędzie i na Moście Kuznieckim. Widocznie Szewczenko umyślnie zatrzymał się w tej okolicy, bliżej domów, w których mieszkali jego przyjaciele Bodianski i Szczepkin. Dlatego następnego dnia szybko znalazł mieszkanie Szczepkina. Poeta wziął niedrogi numer, z reguły ceny wynosiły od 1,5 do 5 rubli na dobę3. Wprawdzie w hotelu Wargina były luksusowe numery w cenie 30 rubli na dobę, w których spełniano wszystkie zachcianki lokatorów. Współczesny poecie znawca Moskwy Piotr Wistengof wspominał również o numerach za 50 rubli. A Taras Szewczenko zatrzymał się w niedrogim hotelu, być może był to hotel moskiewskiego kupca Pieczkina „z numerami dla przyjezdnych i wspólnym stołem, w domu pani Koźminej, na ul. Twerskiej”, niedaleko od Nieglinnej. W hotelu Szewczence strasznie się nie podobało i opuścił go rano: „O 7 godzinie rano opuściłem karawanseraj ze szwajcarem i ruszyłem odszukiwać swojego przyjaciela M. S. Szczepkina. Znalazłem go u starego Pimena w domu Szczepotiewej i u niego zamieszkałem…” 12 marca Taras Hryhorowycz jeszcze raz zanotował swój adres w liście do Mychajła Łazarewskiego: „Siedzę u Mychajła Semenowycza Szczepkina, blisko ulicy Sadowej w parafii starego Pimena, w domu Szczepotiewej”. „Obok starego Pimena, w domu Szczepotiewej” — Szewczenko nie wskazywał nawet nazwy zaułka, ale nie miejcie wątpliwości, że w tym przypadku adres był dokładny i zrozumiały. Cerkiew świętego Pimena, która znajdowała się niedaleko, była znana całej Moskwie. Zatem w połowie XIX wieku żadnych problemów z odnalezieniem domu Szczepotiewej nie było. Za to pojawiły się one sto lat później, kiedy badacze chcieli dokładnie ustalić, gdzie właśnie znajdował się dom Szczepotiewej. Zaczęło się od tego, że nie potrafili porządnie poszukać właścicielki domu o dość rzadkim dla Moskwy nazwisku. Autorytatywny moskiewski biograf Szczepkina Borys Ziemienkow pod koniec lat 50. XX wieku oświadczył, że w żadnym informatorze tamtych czasów nie udało mu się wykryć nazwiska właścicielki domu Szczepotiewej. Trzydzieści lat później autorzy książki „Szewczenko w Moskwie” I. Karabutenko, O. Marusycz i M. Nowochatski powtórzyli to twierdzenie i wyrazili przypuszczenie, że Szewczenko mieszkał, najwyraźniej, w domu Szczepotiewa, ale nie wiedząc o gospodarzu, znał tylko jego żonę. Między innymi, wtedy jeszcze nikt nie wiedział, że nawet moskiewska policja meldowała przełożonym właśnie o „domu Szczepotiewa”. W „Raporcie” moskiewskiego oberpolicmajstra księcia Kropotkina do wojskowego generał-gubernatora Zakrewskiego mowa była o tym, że „emerytowany szeregowy Taras Szewczenko przybył z guberni niżnonowogrodzkiej przejazdem do S.-Petersburga i zatrzymał się w części Srietieńskiej 1 kwartału w domu Szczepotiewa”4. Wprawdzie były to lekkomyślne oświadczenia, spowodowane, z jednej strony, powierzchownym podejściem ówczesnej moskiewskiej policji, a z drugiej, niedokładnym zbadaniem sprawy przez radzieckich historyków. Wystarczy otworzyć „Księgę adresów mieszkańców Moskwy” z 1858 roku tam,
gdzie znajdują się adresy artystów, i przeczytać: “Szczepkin Michaił Siemionowicz, Sretenskaja czast, na Małej Dmitrowce, w Worotnickim pierieułkie, dom Szczepotiewoj”5. Ten adres widniał na listach, które otrzymywał wielki artysta. Powiedzmy, w papierach ówczesnego moskiewskiego generał-gubernatora hrabiego Arsenija Zakrewskiego znajduje się koperta z adresem artysty: “Sretenskoj czasti na Małej Dmitrowce Worotnikowskom pierieułkie w d. Szczepotiewoj”. Sam Szczepkin, przebywając na gościnnych występach w Jarosławiu w kwietniu 1858 roku, czyli zaraz po wyjeździe Szewczenki z Moskwy, pisał do żony Oleny Dmytriwny Szczepkinej: “W Moskwu w prichod Starogo Pimena w dom gospodyni Szczepotiewoj”6. Postawmy więc kropkę w wymyślonej wersji o braku właścicielki domu Szczepotiewej i na zawsze zakończmy nieuzasadnioną rewizję zadziwiająco dokładnego zapisu dziennikowego Szewczenki. W rzeczywistości, tak jak on to odnotował, dom uważano nie za Szczepotiewą7, a właśnie za Szczepotiewej. Inna sprawa, że poszukiwania właścicielki domu Szczepotiewej z Worotnikowskiego zaułka nie były proste. Nazwisko Szczepotiewej udało mi się wykryć od razu, już w dokumentach popożarowej Moskwy. W szczególności w 1818 roku w Nikoło-Kuznieckim zaułku Piatnickiej dzielnicy miasta była wdowa po poruczniku Hanna Ołeksijiwna Szczepotiewa, która posiadała spalony dom (“obgorełoj ziemloj”). Jeszcze większą uwagę przyciągnęła gubernialna sekretarzowa Szczepotiewa Pełahija Petriwna, która w tym samym roku mieszkała na Priesnienskiej ulicy w Priesnienskiej dzielnicy miasta. Jednak najbardziej prawdopodobną “bohaterką” naszego wątku miała zostać znaleziona w mało znanym “Ałfawitnom ukazatiele k płanu Chamowniczeskoj czasti” tytularna radczyni Szczepotiewa Ołeksandra Petriwna, której posiadłość znajdowała się w Połuektowskim zaułku (obecnie Sieczenowski), między Ostożenką a Preczystenką. Czy nie była ona młodszą siostrą wspomnianej Pełahiji Szczepotiewej? Ponieważ innej właścicielki domu o tym nazwisku nie udało się więcej wykryć w książkach adresowych, nasuwał się wniosek, że tytularna radczyni Ołeksandra Szczepotiewa mieszkała w rejonie Arbat, a dom w Worotnikowskim zaułku8 wynajmował od niej Michaił Szczepkin. Ten dom dawno został zburzony, ale wokół niego nie cichną namiętności. Portret M. S. Szczepkina. 1858 r. Rzecz w tym, że o kilka kroków od mieszkania Szczepkina znajduje się dom, w którym w maju 1836 roku podczas ostatniego przyjazdu do Moskwy mieszkał u swojego przyjaciela Pawła Naszczokina poeta Ołeksandr Puszkin. Jest to dwupiętrowy ceglany dworek z drewnianym mezzaninem, zbudowany w latach 1817—1820. W 1838 roku zamiast mezzaninu nadbudowano trzecie piętro. Dom nr 12 zachował się i nazywa się teraz “Domem Naszczokina”, na nim umieszczono tablicę pamiątkową poświęconą Puszkinowi. Często bywał tu Gogol, a Naszczokin stał się pierwowzorem jednego z bohaterów drugiego tomu “Martwych dusz” — Chłobujewa. Tak więc, w latach 60.—80. ubiegłego wieku w literaturze historycznej i moskwioznawczej utrwalił się pogląd, że właśnie dom nr 12 wynajmował Szczepkin i właśnie tutaj w marcu 1858 roku mieszkał Szewczenko. Wspomniany już Borys Ziemienkow jeszcze w 1966 roku pisał w książce “M. S. Szczepkin w Moskwie”: “Szczepkin przeprowadził się do domu nr 12 w Worotnikowskim zaułku… Kilka lat wcześniej w tym domu mieszkał bliski przyjaciel Puszkina — Paweł Woiniowicz Naszczokin…” Tę wersję popierał docent Uniwersytetu Moskiewskiego Michaił Zozula, który w 1974 roku pisał: “Dom, w którym Szczepkin przyjmował wtedy Szewczenkę, był do pewnego stopnia sławny. Ten dom znał Puszkina i Szewczenkę, Szczepkina i Gogola, Granowskiego i Turgieniewa, wielu uczonych, artystów i muzyków”. W “Szewczenkiwśkom słownyku” (1977 rok) do artykułu Zozuli “Moskwa” włączono nawet fotografię numeru dwunastego: “Dom, w którego mieszkaniu M. S. Szczepkina mieszkał T. H. Szewczenko. 1858”. Tak samo jeszcze dzisiaj w “Komentarzach” do szóstego tomu Pełnego zbioru dzieł Szewczenki twierdzi się: “Współczesny adres ówczesnego mieszkania M. S. Szczepkina — Worotnikowski zaułek, 12”. Znany moskwioznawca Serhij Romaniuk w książce “Iz istorii moskowskich pierieułkow” (1988 rok) również nalega, że właśnie w tym domu mieszkał aktor M. S. Szczepkin: “Dom nr 12 w tamtym czasie… należał do A. I. Iwanowej… W latach 1847—1858 dom wynajmował aktor M. S. Szczepkin. Tutaj też w 1858 r. zatrzymał się T. H. Szewczenko”. Pierwszymi, którzy wyrazili wątpliwość w tej sprawie, byli autorzy książki “Szewczenko w Moskwie” I. Karabutenko, O. Marusycz i M. Nowochaćkyj. Słusznie wskazali oni na to, że Szewczenko nie mógł nie odnotować w
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
