Сторінка · с. 3сторінка оригіналу ↗
Geopolityczna samotność w ogrodzie boskich pieśni
Слово Просвіти, №06 за 2008 рік
Żanna BEZPIATCZUK
Na obecnym etapie historycznego postępu Ukraina jest geopolitycznie i geokulturowo samotna jak nigdy dotąd. Ta teza na pierwszy rzut oka brzmi pretensjonalnie i prowokacyjnie. Ale już przy drugim i trzecim spojrzeniu okazuje się, że to dotkliwa prawda naszej współczesności, o której zwykle się nie mówi, zasłaniając się melodyjnymi hasłami o niepewnych perspektywach ukraińskiej integracji europejskiej i natowizacji. W wielkiej geopolityce dnia dzisiejszego Ukraina, dzięki swemu geostrategicznemu położeniu, stokrotnie znieważonemu i wysławianemu zarazem w niekończących się naszych dyskusjach o priorytetach polityki zagranicznej, znalazła się w osamotnieniu ze swoimi licznymi problemami gospodarczymi i społecznymi. Okazuje się, że w epoce globalizacji i regionalnego grupowania się państw historycznie i kulturowo bliskich Ukraina nie może szczególnie z nikim się łączyć z wielu powodów. A jednak nasz kraj musi mieć schronienie, gdzie mógłby godnie przetrwać swoją geopolityczną samotność, musi mieć swój „ogród boskich pieśni”…
PESYMIZM I REALIZM UKRAIŃSKIEJ GEOPOLITYKI
Oczywiście można kwestionować taki pesymistyczny pogląd na ukraińskie realia geopolityczne i geokulturowe. A jak wygląda nasz prozachodni kurs? A co z naszymi perspektywami w Brukseli i Waszyngtonie? A może jeszcze zwrócimy się ku Moskwie, kto wie? Za zasłoną uproszczonych propagandowych haseł, którymi wypełniono nasză przestrzeń informacyjną, trudno dostrzec, na ile Ukraina znalazła się na uboczu współczesnych procesów regionalizacji, globalizacji i integracji. I nie jest to ani źle, ani dobrze — to fakt, który trzeba uświadomić sobie. We współczesnym świecie można wyodrębnić kilka potężnych, rozległych obszarów kulturowo-cywilizacyjnych: zachodniośrodkowoeuropejski, wschodnioeuropejski, euroazjatycki, północnoamerykański, łacińskoamerykański, południowo-wschodnioazjatycki, chiński, południowoafrykański. Oczywiście ten wykaz nie jest wyczerpujący. Do którego z nich należy Ukraina?.. Na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Ważne jest, że w zglobalizowanym świecie jednoczenie się ludzi i umacnianie ich tożsamości dokonuje się w znacznym stopniu na podstawie przynależności nie tylko czysto narodowej, lecz także ponadnarodowej, kulturowo-cywilizacyjnej. Na ulicach Kopenhagi, Amsterdamu, Brukseli, Londynu, Sztokholmu uderza to, jak etnicznie i rasowo zróżnicowany będzie tłum ludzi. Idea tzw. Euro-Arabii lub Euro-Afryki, gdy ludność Europy Zachodniej dzięki imigracji z krajów Bliskiego Wschodu, Afryki, Chin i Indii ulegnie jakościowej i rasowej zmianie, tracąc swoją autentyczność, otrzymuje praktyczne urzeczywistnienie. Ale nie mniej uderza to, że drogami Europy Arab idzie obok Araba, Chińczyk — obok Chińczyka, a przedstawiciel przestrzeni postradzieckiej mówiący po rosyjsku najprawdopodobniej — obok swojego rodaka z przestrzeni postradzieckiej. Tożsamość kulturowo-narodowa i językowa wcale nie przekształca się w relikt przeszłości, spróchniały anachronizm epoki nowoczesności. Przeciwnie, odradzają się. Lecz globalizacja mimo to wywiera swoje piętno: ludzie z różnych krajów jednego kulturowo-cywilizacyjnego obszaru stają się sobie bliżsi. Tak, dziś dla Duńczyka wyjazd z rodzinnej Danii do Holandii, by tam żyć i pracować, to zupełnie nietraumatyczne, zwyczajne wydarzenie bez zagrożenia szokiem kulturowym i kryzysem własnej tożsamości. Chociaż jeszcze sto lat temu byłoby to postrzegane jako całkowita zmiana sposobu życia, nawet wyzwanie dla własnej tożsamości. Jak we współczesnej Europie, na przykład, Niemcy wyjeżdżają żyć do Holandii, tak w ZSRR Ukraińcy wyjeżdżali na przykład do Rosji czy Kazachstanu. Ale jeśli dla europejskiej Europy EWG to teraźniejszość, to dla Ukrainy transnarodowa mobilność ludzi jest przeszłością. I od chwili utraty radzieckiej transnarodowości Ukraina nic nowego w tej sprawie nie zyskała.
STARE ILUZJE I NOWE REALIA: OD EUROPY ZACHODNIEJ DO EUROPY WSCHODNIEJ Dalej mur UE, który wyrósł między Ukrainą a Polską i Węgrami od maja 2004 roku, kiedy ci ostatni stali się członkami Unii Europejskiej, dobudowano jeszcze od południowej strony Europy w styczniu 2007 roku, kiedy do UE weszły Bułgaria i Rumunia. We Wschodniej Europie poza UE pozostały Ukraina, Mołdawia, Białoruś i Rosja. Wyczerpana swoją sowiecką przeszłością Ukraina na początku 2008 roku wciąż nie otrzymała zaproszenia z Brukseli do klubu zamożnych i stabilnych. Magicznie kuszący Zachód zarówno w czasach sowieckich, jak i dziś jawi się Ukraińcom jako wymarzona, pożądana ziemia, gdzie skupione są niebywałe skarby, gdzie dobrobyt i pomyślność są gwarantowane od narodzin. W dużej mierze taki obraz Zachodu podsycała sowiecka żelazna kurtyna, która sprzyjała wytworzeniu aury tajemniczości i wielkości wokół nieosiągalnego Zachodniego Świata. Iluzja szczęścia, oddalonego właśnie geograficznie, opanowuje ukraińską młodzież już w niepodległej Ukrainie. W rezultacie młodzi Ukraińcy torują sobie drogi na ziemiach niemieckich, holenderskich, belgijskich, amerykańskich. Ale należy pamiętać, że wewnątrz samej UE nagromadziło się wiele problemów i wyzwań, poczynając od niskiej efektywności pracy brukselskiej biurokracji, a kończąc na masowym bezrobociu i masowym ateizmie, szczególnie w Europie Zachodniej. UE w Europie Zachodniej i UE w Europie Wschodniej to faktycznie dwie różne Unie Europejskie. Zamiast wdawać się w rozważania różnych teorii politologicznych, neomarksistowskich kategorii centrum i peryferii, chciałbym opowiedzieć o jednym życiowym przykładzie. 31 kwietnia Holendrzy obchodzą Dzień Królowej. To wielkie ogólnonarodowe święto, które można porównać pod względem znaczenia symbolicznego do Dnia Niepodległości Ukrainy. Setki tysięcy Holendrów wychodzą na ulice stolicy i innych miast, wesoło i hucznie świętują. W zeszłym roku z okazji Dnia Królowej na centralnym placu Amsterdamu zbudowano cały park atrakcji i rozrywek. Tamże, na centralnym placu, Dam Square, znajduje się Nieuwe Kerk, jeden z centralnych kościołów miasta. Jednak kościołem Nieuwe Kerk trudno go nazwać, ponieważ nabożeństwa w nim dawno się nie odprawiają: jego budynek przekształcono w świecki muzeum. A teraz wyobraźmy sobie, że przenosimy się do Budapesztu, stolicy jednego z krajów Europy Wschodniej. 1 maja Węgrzy obchodzą Dzień wstąpienia kraju do UE. To również wielkie ogólnonarodowe święto dla Węgier. 1 maja 2007 roku na centralnym placu Budapesztu przed bazyliką św. Stefana odbyła się parada orkiestr wojskowych, które wykonywały muzykę klasyczną. Bazylika św. Stefana to czynna świątynia, jej drzwi były otwarte dla odwiedzających w świąteczny dzień. Ta właśnie różnica w podejściu do świętowania jest metaforą fundamentalnego rozdźwięku między Europą Zachodnią a Wschodnią. Park atrakcji, orkiestry wojskowe i muzyka klasyczna, kościół-muzeum i działający kościół, którego drzwi są otwarte… Totalna sekularyzacja i najazd masowej kultury rozrywki z jednej strony oraz żywa religijność i żywa pamięć totalitaryzmu i masowej przemocy — z drugiej strony Europy. Dlatego trudno wyobrazić sobie paradę orkiestr wojskowych na centralnym placu Niderlandów. Parady wojskowe to prerogatywa Europy Wschodniej, gdzie zagnieździło się samo dno życia ludzkiego, obejmujące wszystko, co najstraszniejsze: od masowych represji, obozów koncentracyjnych po jedno z największych ludobójstw we współczesnej historii ludzkości. Ukraina jawi się jako organiczna, niezbywalna część świata, który rozpoczyna się od Pragi i Budapesztu; w muzyce Liszta na centralnym placu stolicy Węgier już słychać Ukrainę, choć wydaje się to nietypowe. Twarze budapesztańskich dzieci-żebraków również wydadzą się Ukraińcowi znajome. W tym rodzimym cywilizacyjno-kulturowym świecie Ukraina mogłaby budować swój nowy kod geopolityczny i geokulturowy. Ale właśnie tutaj pojawia się mur… Mocny mur Unii Europejskiej. Ukraińscy eurooptymiści będą dowodzić, że tego muru w rzeczywistości nie ma, że strefa wolnego handlu, którą uda się wreszcie stworzyć po przystąpieniu Ukrainy do WTO, to poważny krok ku Europie itd. Nie będę polemizował z takimi argumentami, a zamiast tego przytoczę przykład z życia. Pewna Chinka, studiując w Europie Zachodniej, postanowiła poznać Europę Wschodnią i pojechać na Ukrainę. Jednak trudność procedury uzyskania wizy na Ukrainę dla niej, obywatelki Chin mieszkającej w UE, która chciała wyjechać poza jej granice, była taka, że w końcu dziewczyna pojechała zamiast do Kijowa do Pragi. I nie żałowała. Żałować powinniśmy my, bo nasz kraj się omija, bo w opisanych okolicznościach wizę do unijnych Polski i Czech uzyskać znacznie łatwiej.
ALTERNATYWNE DROGI Poza UE dziś jedyną realistyczną alternatywą dla geopolitycznego zbratania pozostaje Rosja. Oczywiście priorytety polityki zagranicznej obecnego kierownictwa politycznego Ukrainy nie pozwalają poważnie rozważać takiej alternatywy. Nawet nie dotykając kwestii polityki rządu Julii Tymoszenko i prezydenta Wiktora Juszczenki, nie warto uważać Eurazji za aktualną przestrzeń dla naszego geopolitycznego i geokulturowego łączenia się. Na obecnym etapie rozwoju historycznego rosyjski i ukraiński bieguny geopolityczne są od siebie oddzielone co najmniej reanimowaną pamięcią ukraińskiego bólu lat 1932—1938 oraz 1986 roku. Rządy będą się zmieniać, odbywać się będą nowe wybory, ale ta pamięć nigdy nie zniknie. Co zaś do perspektyw Ukrainy w regionie czarnomorsko-kaspijskim, ogólnie uznanej alternatywie wobec tradycyjnych kierunków ukraińskiej geopolityki, to bezsprzecznie istnieją. Temat geopolitycznego potencjału Ukrainy w tym regionie jest bardzo popularny do pisania udanych rozpraw doktorskich z nauk politycznych. I takie udane prace naukowe pisze się bez końca, wydaje się książki, organizuje konferencje, lecz w rzeczywistości żadnych zmian nie ma.
DRAMAT UPOKORZONYCH I ZNIEWAŻONYCH W CIENIU BOSKICH PIEŚNI
Samotność jednych czyni słabymi, innych — silnymi. Podobnie Ukraina w swojej geopolitycznej samotności ma wielkie szanse albo stać się słabszą, albo przeciwnie, silniejszą. I nigdzie nie szukać nam prawdziwego i pewnego oparcia, poza nami samymi: ani w iluzjach integracji europejskiej, ani w bezimiennym kotle globalizacji. W tym właśnie tkwi jeden z największych dramatów naszych czasów, który nie trafia w ogniskową kamer telewizyjnych i nie bywa przedmiotem konferencji prasowych. Ale im bardziej niezauważalne, tym bardziej niebezpieczne jest jego niszczycielskie, korozyjne działanie. Kryzys kultury narodowej i nauki — oto ten dramat. Nasze społeczeństwo stoi na krawędzi przepaści bezsensu i całkowitej negacji fundamentalnych podstaw pełnowartościowego istnienia każdego narodu.
Kiedyś obserwowałam, jak młody naukowiec-biolog, pracujący w odpowiednim instytucie naszej Narodowej Akademii Nauk, wziąwszy do rąk książkę Fiodora Dostojewskiego „Upokorzeni i poniżeni”, wykrzyknął: „O, to przecież o nas, o naszych naukowcach!” Za wesołą ironią kryje się ciężki smutek naszych czasów. Kiedy na głowy naukowców światowego poziomu w miejscu pracy sypie się tynk, lepszego nagłówka do stwierdzenia nieatrakcyjnych realiów nie sposób znaleźć.
Podczas gdy w Związku Radzieckim Ukraina, z wyjątkiem lat 60. – początku lat 70., nigdy nie miała należytych warunków do niezależnego i pełnokrwistego intelektualno-kulturalnego rozwoju, a po zdobyciu niepodległości nie zdążyła choćby częściowo odrobić utraconego, bo nadeszła nowa i znów niesprzyjająca epoka ze swoim generalnym rachunkiem pieniężno-komercyjnym. Na miejsce dominacji ideologii weszła dominacja pieniądza. W słabym, jeszcze niezahartowanym, głęboko skorumpowanym państwie z niezadowalającymi standardami socjalnymi możliwości poważnego wsparcia państwowego dla rozwoju kultury narodowej, nauki, intelektu są nikłe, często zaś nie ma ich wcale.
W rezultacie — w przypadku mało kosztownych finansowo sztuk, jak literatura czy malarstwo, powstała próżnia międzyczasu zapełnia się produktami ludzkiej próżności i ambicji. Tak zwana współczesna ukraińska literatura postmodernistyczna z całym kalejdoskopem jej brudów i patologii jest jaskrawym przykładem. W przypadku natomiast sztuki wielkobudżetowej, wysokokosztownej, jaką jest kinematografia, powstała próżnia pozostaje niezapełniona. Taka swoista pustka, niemal grobowa cisza, którą jedynie od czasu do czasu przerywają desperackie, altruistyczne próby jakiegokolwiek przebicia się. Dzięki temu pojawiają się pojedyncze, w większości rosyjskojęzyczne rezultaty takiego przebicia.
Nie jest tajemnicą, że na przykład dzieła współczesnych ukraińskich artystów, zwłaszcza kompozytorów i reżyserów filmowych, łatwiej znaleźć za granicą niż w Ukrainie. A wszystko to na tle komercjalizacji wszystkiego i wszystkich. Kraje Europy Zachodniej, Skandynawia również przeszły taki etap rozwoju, jednak nigdy nie miały za sobą trzystuletniej kolonialnej niewoli i pięciomilionowego ludobójstwa. Dla nich więc nie było tak niebezpieczne całkowite komercjalizowanie się.
Czym zatem jest niebezpieczna komercjalizacja? Przede wszystkim tym, że kultywuje uproszczenie, powierzchowność, masowość i nieodpowiedzialną globalną standaryzację wszystkiego, a także często unika odwołania do prawdziwych wartości ludzkiego życia. Dokąd zmierzamy, jeśli młody ukraiński reżyser teatralny, kończąc uniwersytet imienia I. Karpenki-Karego, nie może obronić swojego dyplomowego przedstawienia z tego powodu, że jest w nim wszystko zbyt moralne: brak przemocy i pornografii? W rezultacie jesteśmy zmuszeni żyć w epoce ksero-kopii, fonogramów i reżyserii klipowej. Kultura ksero-kopii jest szczególnie niebezpieczna swoją nieautentycznością. A sensu prawdziwego, niestety, nie da się wyksero-kopiować. Można go tylko przeżyć.
ZAMIAST WNIOSKU Zatem gdzie jest nasz ogród boskich pieśni, w którym Ukraina mogłaby przetrwać swoją geokulturową i geopolityczną samotność i samoutwierdzić się, wzbogacając się o nowe zrozumienie swojej narodowej, historycznej, duchowej istoty? Nie uprawia się go, nie pielęgnuje, nie sadzi. Tysiące ukraińskich talentów ginie albo za granicą, albo w biznesie, w jedynej pod względem materialnym praktycznie perspektywicznej w Ukrainie sferze działalności; słowem, trzeba jakoś przetrwać, by „nadzieje narodu” mogły żyć. Pod żadnym pozorem kraj nie może rozwijać się pełnowartościowo i postępowo wyłącznie dzięki gospodarce, biznesowi, bez życiodajnej, silnej kultury narodowej, nauki i intelektu, zwłaszcza gdy ten kraj znalazł się na marginesie globalnych procesów integracyjnych i jest geopolitycznie oraz geokulturowo osamotniony. Jeśli wszyscy pójdą w menedżerowie średniego szczebla i agenci reklamowi, to nikt nie będzie pielęgnował tego Ogrodu, bez którego pozostajemy bezdomni, zagubieni, bez przystani w tym świecie. Zimno, głodno i bardzo samotnie w naszym Ogrodzie boskich pieśni… Pieśni też prawie nie słychać. Chciałoby się mieć nadzieję, że jednak na razie — nie słychać…
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
