Сторінка · с. 2сторінка оригіналу ↗
I. „Wywrotowa” literatura z Londynu: albo czego najbardziej obawiało się radzieckie kierownictwo po ujawnieniu na Zachodzie dokumentów Wielkiego Zjazdu OUN w 1968 roku
Слово Просвіти, №06 за 2018 рік
Od redakcji: Przyjęcie w minionych dniach przez polski Sejm ustawy o „prawdzie historycznej”, którą boleśnie i niesprawiedliwie dotknięto trudne strony naszej historii narodowej, przekonuje o konieczności bardziej wnikliwego i wytrwałego zajęcia się przez nas samymi dokumentami archiwalnymi. Odnajdywania, publikowania i przemyśliwania ich. I należy to robić po to, aby śmielej i bardziej ofensywnie bronić, jak mawiał nasz narodowy prorok Taras Szewczenko, w swoim domu swojej prawdy. A nie tej, którą nam stale narzucano. I dążą do tego również obecnie. Z uwagi na to wydaje się nam bardzo aktualna i współbrzmiąca problematyka, którą porusza w swojej świeżej publikacji nasz stały autor, profesor Mykoła Tymoszyk. Ekskluzywny materiał dla „Słowa Proświty” przygotowany został na podstawie opracowania ukraińskich kolekcji w archiwach i zbiorach książkowych Londynu podczas niedawnego stażu naukowego autora w Wielkiej Brytanii. Mykoła TYMOSZYK, doktor nauk filologicznych, profesor, dziennikarz. Od podziemnej do przeciwpancernej. Jeszcze z czasów szkolnych zapadła w pamięć skrzydlata fraza Łesi Ukrainki o Słowie jako Broni, jako Mieczu. Nowego znaczenia ta fraza nabiera w kontekście ukraińskiego słowa drukowanego, które rodziło się na obczyźnie i było przesyłane do Rodzinnego Kraju w trudnych czasach ukraińskiej historii. W publicystyce można spotkać różne określenia tego rodzaju literatury. Spośród najczęstszych — pozacenzuralna, „zachaliwna” (ukrywana za cholewą), zakazana, podziemna, antyradziecka (antyrosyjska), samizdatowa, wywrotowa, przeciwpancerna. Przez dziesięciolecia wielowymiarowy segment wydawnictw, które Ukraińcy produkowali w różnych krajach swojego zwartego osadnictwa na obczyźnie, ideolodzy imperialnych struktur władzy na Ukrainie niezmiennie nazywali burżuazyjno-nacjonalistycznym, wrogim interesom mas pracujących (a jeszcze bardziej zjadliwie — petlurowskim, banderowskim). Co skłoniło ukraińskich patriotów w Londynie do skierowania wysiłków na przygotowanie do druku i przesyłanie do dalekiej Ukrainy znacznego zbioru różnej pod względem formy i tematyki literatury? Dlaczego ramami czasowymi takiej akcji stały się lata 60.—80. ubiegłego wieku? Skąd szukano środków? Jakie kanały zorganizowały przesyłanie przez „żelazne radzieckie granice” tak niebezpiecznego ładunku? Kto dobrowolnie ryzykował, zgadzając się zostać swoistym kurierem-przerzutnikiem niebezpiecznej dla radzieckiej władzy „książkowej kontrabandy”? Zanim spróbujemy poszukać odpowiedzi na te pytania, należy podkreślić jeden ważny aspekt poruszonego tematu. Jak zaświadczają materiały archiwalne, ostatnie podziemne drukarnie OUN-UPA, jako najbardziej zakonspirowane, radzieckie organy karne wykryły i zlikwidowały w 1954 roku. A ostatnim znaczącym wydawnictwem, które później nie raz było wznawiane w ten sam podziemny sposób i okazało się być może najniebezpieczniejszym dla radzieckiego reżimu, była broszura „Kim są banderowcy i o co walczą”. Tylko w 1950 roku jej nakład osiągnął 13 tysięcy egzemplarzy. W ten sposób zorganizowane podziemie OUN-UPA na terenach radzieckiej Ukrainy zostało wykrwawione i rozbite do połowy lat 50. Wprawdzie zdarzały się epizodyczne próby powstańców, by przypomnieć o sobie, lecz władza tłumiła je jeszcze przez dziesięć lat. Niemożność rozpowszechniania wydawnictw z kryjówek UPA wcale nie oznaczała, że heroiczne czyny dziesiątek i setek tysięcy ukraińskich patriotów, którzy do końca pozostawali wierni najważniejszemu hasłu z „Dekalogu ukraińskiego nacjonalisty”: „Zdobędziesz państwo ukraińskie albo zginiesz w walce o nie” — okazały się daremne. Świętą sprawę poległych bohaterską śmiercią za niepodległe, soborne państwo ukraińskie kontynuowali ci, którzy nie chcieli pozostawać w okupowanym przez bolszewików rodzinnym domu i którzy nie mogli pogodzić się z tym, że taka okupacja będzie długa. Po śmierci Stalina dojrzewały okoliczności, w których walka z radzieckim reżimem rozpoczynała się daleko od Ukrainy. Co więcej, innymi metodami. Odpowiedź nieprzejednanie podbitych Ukraińców na nowe ataki Moskwy. Po zakończeniu II wojny światowej u bolszewickiej władzy pojawiły się dwa formalne powody do wzmocnienia pracy na Ukrainie rozgałęzionej, dobrze finansowanej i niezmiennie kierowanej z Kremla armii komunistycznych ideologów. Przed nimi stanęło nadzadanie — ostatecznie złamać podbitych nieprzejednanych Ukraińców, zwłaszcza na jej zachodnich ziemiach, które wciągnięte zostały do budowy efemerycznego komunistycznego społeczeństwa później. Jak to robiono? 1. Po rozbiciu głównych ośrodków nacjonalistycznego podziemia w zachodnich obwodach Ukrainy celem radzieckiej propagandy stała się kompromitacja przywódców OUN i ich zagranicznych części. 2. W przededniu obchodów znaczącej dla Moskwy rocznicy zniewolenia przez nią Ukrainy — 300-lecia tak zwanego zjednoczenia (przypadało na 1954 rok) ze stron radzieckich mediów z szaloną atakiem zaczęła być propagowana wyświechtana i całkowicie nieudolna z perspektywy dzisiejszego dnia fraza wodza bolszewików o tym, że „przy jedynej jedności proletariuszy wielkoruskich i ukraińskich wolna Ukraina jest możliwa; bez takiej jedności o niej nie może być mowy”. W odpowiedzi na nowe ataki Moskwy ukraińska emigracja polityczna wzmacnia, póki co epizodycznie, wydawanie tak zwanej antyradzieckiej literatury na terenach Zachodnich Niemiec. Jednak systemowo i szeroko tej pracy prowadzić się nie udało. Po zabójstwie przez moskiewskiego najmitę w Monachium 15 października 1959 roku Stepana Bandery przywódcy OUN decydują się przenieść swój ośrodek wydawniczo-propagandowy z Niemiec z dala od agentów Kremla. Wtedy też ostrzej stanął problem zbierania, przechowywania i wznawiania dokumentów oraz materiałów związanych z kierowanym przez tego przywódcę narodu ruchem narodowowyzwoleńczym. Ze względów bezpieczeństwa wybór padł na Anglię. Tutaj, do miasta Nottingham, przewieziono rzeczy osobiste, meble i liczne dokumenty z monachijskiego mieszkania Stepana Andrijowycza. Uroczyste otwarcie muzeum-archiwum odbyło się 20 października 1962 roku. Wprawdzie z powodu oddalenia tego miasta od central ukraińskich organizacji emigracyjnych, w 1978 roku wszystkie te materiały przeniesiono do Londynu. Przy domu Ukraińskiego Związku Wydawniczego pod numerem 100 na Liverpo-
ol Street dobudowano specjalne pomieszczenie. Właśnie tam kontynuowano skierowany do czytelnika radzieckiej Ukrainy nowy etap działalności propagandowej — systematycznej i masowej, która dotąd prowadzona była epizodycznie. Charakter i treść tej działalności dość wyraźnie zostały nakreślone później w tym oto punkcie uchwały IV Wielkiego Zjazdu OUN (wiosna 1968): „W celu mobilizacji całego narodu do walki o wyzwolenie, OUN inicjuje i wspiera antyreżimowe i antyimperialne nastroje, procesy i tendencje na Ukrainie oraz na całej przestrzeni imperium we wszystkich dziedzinach życia narodowego… OUN wspiera różnego rodzaju działania w obronie ukraińskich wartości narodowych, kulturowych i religijnych, tradycji przeciwko jawnym i ukrytym… moskiewskim zakusom i dywersjom, ujawniając ich antyukraińską istotę i zagrożenie dla samodzielności ukraińskiej wspólnoty. OUN zwalcza na Ukrainie moskiewskie wpływy w dziedzinie kultury, ideologiczne i polityczne koncepcje oraz symbole rosyjskiej okupacji”. W odpowiedzi na nasilenie represji Moskwy przeciwko Ukraińcom Zagraniczne Formacje OUN zapoczątkowały „Bibliotekę ukraińskiego podziemnika”. Jej głównym zadaniem było danie milionom Ukraińców na terenach autochtonicznych głównych wytycznych dotyczących celów, zadań, stanu przebiegu ukraińskiego ruchu narodowowyzwoleńczego oraz wyjaśnienie głównych przyczyn niepowodzenia kolejnej próby zdobycia przez Ukraińców własnego państwa i wyciągnięcie z tego należytych wniosków. Pierwszą w tym zestawieniu stała się praca Petra Połtawy „Kim są banderowcy i o co walczą”. Po raz pierwszy wydano ją w podziemnej drukarni im. Jakowa Busła w jednej z utajnionych kryjówek w 1950 roku. Teksty bez komentarzy Podstawę serii stanowiły teksty „z pierwszej ręki”. Są to ułożone w porządku chronologicznym dokumenty i materiały Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów oraz naczelnego organu narodu ukraińskiego — Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej (UHWR). Opracowujący wychodzili z założenia, że cała ta ideologiczno-polityczna, programowa i strategiczna dokumentacja, na podstawie której podtrzymywany był narodowo- Tej wiosny mija 50 lat, odkąd w zachodniej prasie po raz pierwszy pojawiła się i odtąd aż do początku lat 90. XX wieku nie schodziła z jej łamów skrzydlata fraza „nieuchronny upadek komuno-bolszewickiego imperium”. Fenomen tego faktu polega na tym, że autorami frazy byli ukraińscy nacjonaliści — organizatorzy Czwartego Wielkiego Zjazdu OUN na emigracji. Prawdziwe oblicze ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego, zwłaszcza w czasie i po II wojnie światowej, jeszcze do niedawna naświetlane było jednostronnie, z militarnym akcentem — zbrojne starcia, rajdy, rozstrzeliwania, zemsty. Całkowicie zrozumiałe, że autorzy byli w niewoli czysto radzieckich i w większości rosyjskich źródeł informacji. Natomiast badanie niedostępnych dotąd dokumentów archiwalnych z tego okresu potwierdza, że najważniejsza część zadań OUN-UPA znajdowała się w płaszczyźnie ideowo-patriotycznego i oświatowego programu ruchu wyzwoleńczego. Środkami do realizacji tych zadań była różnorodna produkcja drukowana podziemnych drukarni. Ukraińskiemu ogółowi zupełnie nieznane są ani główny dokument tych Zjazdów, ani perypetie związane z prowadzeniem na jego realizację głośnej na cały świat, długotrwałej i skutecznej akcji ukraińskiej emigracji politycznej. Istotą tej akcji było wydawanie w Londynie i przerzucanie na Ukrainę znacznego zasobu tak zwanej literatury wywrotowej. Profesor Mykoła Tymoszyk podczas wystąpienia na Międzynarodowej konferencji naukowej w Londynie z okazji 70-lecia Związku Ukraińców w Wielkiej Brytanii. Listopad 2016. Budynek Ukraińskiego Związku Wydawniczego w Londynie przy Liverpool Road 200. Tutaj drukowali i stąd rozpowszechniali w radzieckiej Ukrainie literaturę wywrotową „londyńscy banderowcy”
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
