Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 11сторінка оригіналу ↗

WIELKI ŻYCIORYS WIELKIEGO KAMENIARA

Слово Просвіти, №07 за 2011 рік

LAUREACI NAGRODY IM. TARASA SZEWCZENKI W 2010 ROKU. Mychajło WASYŁENKO. O jednym z naszych największych myślicieli i pisarzy, Iwanie Franko, napisano bardzo wiele. Jednak na dzień dzisiejszy najciekawsze są badania biograficzne znanego frankoznawcy Romana Horaka. Jego udział w tym, co napisali frankoznawcy, jest największy: „Umrzeć, by żyć” (1985), „Jubileuszowy dar” (1985), „Popłoch w Kołomyi” (1986), „Jestem chłopem, prolog, nie epilog” (1986), „Łeś Martowycz” (1990), powieść-esej „Dla święta” (1987, 1989), powieść-esej „Trzykroć mi się objawiała miłość” (1983, 1987, 2006), „Iluzje, których imię to miłość” (1996), „Rozwiani wiatrem” (1999), „Droga do Żowtaniec” (2006), „Gdzie wierzchołki wznosi nasz Beskid dumny…” (2007), „Twego imienia nie wypowiem nigdy” (2008) i in. Roman Horak ma również w swoim dorobku twórczym powieści o życiu i twórczości Wielkiego Kameniara: „Prolog”, „Jestem chłopem”, „Dla święta”, a także bolesne rozmyślania o naszym bycie przez pryzmat nieśmiertelnych idei Franki, o stosunkach ze współrodakami, pisarzami, działaczami społecznymi i politycznymi, o ostatnich dniach Franki. Wspólnie z Jarosławem Hnatiwem zakończył pracę nad dziesięcioma fundamentalnymi księgami epopei biograficznej „Iwan Franko”: „Ród Jakowa” (Ks. 1, 2000), „Całkiem normalna szkoła” (Ks. 2, 2001), „Gimnazjum” (Ks. 3, 2002), „Uniwersytet” (Ks. 4, 2004), „Nie pora!” (Ks. 5, 2005), „W pocie czoła” (Ks. 6, 2005), „Konfrontacja” (Ks. 7, 2006), „Lata cierpień” (Ks. 8, 2007), „Katastrofa” (Ks. 9, 2008), „Quo Tendis?” (Ks. 10, cz. 1, „Odejście”, 2009; cz. 2, „W przedsionku wieczności”, 2009). Roman Horak, główny autor tego fundamentalnego dzieła, jest badaczem życia i twórczości nie tylko Wielkiego Kameniara, ale także działaczy społeczno-politycznych zarówno w Galicji, jak i na całym ukraińskim obszarze. Jest autorem powieści artystyczno-dokumentalnych: „Gdzie płacze Alta” — o Tarasie Szewczence, „W półmroku” — o Stepanie Rudanśkym, Markijanie Szaszkewyczu, „Poeta z bożej łaski” — o Mykole Ustijanowyczu, Irynie Wilde, Iwanie Kernyćkym. A do tego setki esejów o „Ruskiej Trójcy”, działaczu społeczno-politycznym W. Zahajewyczu, poecie i jednym z przywódców Ukraińskich Strzelców Siczowych Wasylu Wyszywanym (Otto von Habsburg) i in. Epopeja biograficzna „Iwan Franko. Ród Jakowa” zbudowana jest w całości na materiałach archiwalnych. Wbrew wszelkim wymysłom nieprzyjaciół ukraińskości, jej autorzy dowodzą prawdziwego ukraińskiego pochodzenia naszego poety i myśliciela. Nazwisko Franko po raz pierwszy wspomniane jest w dokumentach z 1777 roku we wsi Ozymyna na Lwowszczyźnie. W XVI w. istniała również wieś Frankiw (obecnie Załucze) koło Śniatyna w obwodzie iwanofrankiwskim. Dlatego nie ma mowy o niemieckim czy jakimkolwiek innym pochodzeniu rodu Franków. Autorzy badania starannie studiowali to na podstawie danych archiwalnych i metrykalnych zapisów kościelnych. Zresztą sam Kameniar całym swoim życiem i twórczością potwierdził swoje ukraińskie chłopskie pochodzenie. Oto co pisał w artykule „Co nieco o sobie samym”: „Jako syn ukraińskiego chłopa, wyżywiony czarnym chłopskim chlebem, pracą twardych chłopskich rąk, czuję obowiązek pańszczyzną całego życia odrobić te szelągi, które wydała chłopska ręka na to, żebym mógł wspiąć się na wysokość, gdzie widać światło, gdzie pachnie wolność, gdzie jaśnieją ogólnoludzkie ideały. Mój ruski patriotyzm, i to nie sentyment, nie duma narodowa, to ciężkie jarzmo, włożone przez los na moje barki. Mogę drżeć, mogę po cichu przeklinać los, który włożył mi na barki to jarzmo, ale zrzucić go nie mogę, innej ojczyzny szukać nie mogę, bo stałbym się podły wobec własnego sumienia”. Iwan Franko, podobnie jak Taras Szewczenko, oddał swój głos za bezgłośnym ukraińskim chłopem, za ludem, rzuconym w nieprzeniknioną ciemność. W mało znanej, ale ciekawej i potrzebnej dla nauczycieli publikacji, która nie weszła do Zbioru utworów w 50 tomach, „Dwujęzyczność i dwulicowość” (Lwów, „Kameniar”, 2001), głęboko naświetla bolesną, niezwykle ważną i dzisiaj kwestię naturalnego używania języka ojczystego i nienaturalnego używania języka obcego, powołując się w szczególności na przykład rozdwojenia duszy Mikołaja Gogola. „Języka ojczystego nie może porzucić człowiek bez okaleczenia swojej duszy — tak samo, jak nie może zamienić się z kimś innym swoją skórą. Im wyższa, subtelniejsza organizacja człowieka, tym ciężej przychodzi i straszniej karze go taka przemiana”. Tutaj Franko mówi jako psycholog i znawca ludzkiej, właściwie ukraińskiej duszy. Na myśl przychodzą także badania znanego uczonego światowej sławy, psycholingwisty Aleksandra Potebni, który przekonująco dowiódł: denacjonalizacja prowadzi do demoralizacji całego społeczeństwa, a nie tylko pojedynczego człowieka. W biograficznej epopei R. Horaka i J. Hnatiwa skrupulatnie zbadano najważniejsze strony życia i twórczości I. Franki. Szkołę normalną, w której uczył się I. Franko („Całkiem Normalna szkoła”, księga 2), musiał kończyć każdy, kto chciał dalej uczyć się w gimnazjum (księga 3), a potem na uniwersytecie (księga 4). Oprócz religii w szkole uczono niemieckiego, polskiego i ukraińskiego, czyli, jak wtedy nazywano go w Galicji, — języka ruskiego. Z każdego przedmiotu wystawiano ocenę za czytanie, znajomość gramatyki, ortografii, umiejętność rozmawiania oraz pisemnego wyrażania swoich myśli. Pod uwagę brano umiejętność ucznia pisania w językach niemieckim, polskim i ruskim. Językiem ojczystym w Drohobyczu, gdzie uczył się mały Franko, nie mówiono — wstydzono się. Język ukraiński był dobry tylko „do komunikacji z bydłem, do wywożenia gnoju i dla motłochu, który jest podobny do bydła. Języka ojczystego wyrzekali się księża. Za to, że dziecko odezwało się w ojczystym języku ukraińskim, okrutnie karano”. Wielu szkolnych kolegów Iwana, jak świadczą księgi metrykalne, na których opierają się dokumentalne dane biograficzne książek o Kameniarze, wcześnie odeszło z życia (autorzy opowiadają niemal o każdym z kolegów klasowych Franki). I wszędzie ślady strasznej moskalofilskiej roboty… „Ukrainę szaleńczo rusyfikowano, — piszą biografowie. — Do ukraińskich miast zrzucano desanty z okolic Uralu i Powołża, żeby dobić „chochołów”. Cierniem w oku był Lwów, Zachodnia Ukraina. Tutaj tylko zmieniała się sytuacja kryminogenna, ale desantowcom nic nie udawało się zrobić ze świadomością narodową galicjanina, z jego wysoką kulturą duchową. Język ukraiński zniknął z kancelarii, z wyższych uczelni, zmniejszała się liczba szkół ukraińskich. Za to wprowadzano szkoły rosyjskie, nauczyciele języka ukraińskiego mieli zdumiewająco małe obciążenia dydaktyczne… Ludobójstwo uznawano za zjawisko prawomocne. Od razu zaczęli między sobą rywalizować renegaci”. Akademicy, moskiewscy lizusy, aktywnie zaprzęgli się do wozu rusyfikacji ukraińskiego ludu. Jaskrawym przykładem może być los wnuczki Franki — Zynowiji Tarasiwny, o której mowa w pierwszej książce Horaka i Hnatiwa. Jak zresztą los synów Franki: Andrija, Tarasa, Petra oraz córki Hanny, a także wszystkich ich potomków, „rozsianych prochem po świecie…” Całkowitej ruiny doznał także klasztor, w którym za czasów Franki była szkoła normalna. Większość mnichów rozstrzelano lub po prostu zakatowano, a resztę wywieziono na Sybir, tymczasem w klasztorze umieszczono radzieckie urzędy. Z przyjściem „wyzwolicieli” rotundę, szpital i sam budynek oddano NKWD pod katownię. Tutaj zamordowano mnóstwo ludzi w najokrutniejszy sposób. Świątynie splugawiono, ikony spalono, książki biblioteczne wyrzucono, zniszczono. W trzeciej książce „Gimnazjum” opowiada się o nauczycielu gimnazjalnym Franki — Iwanie Werchrackim, który otwarcie deklarował: język moskiewski nie może imponować żadnemu językoznawcy. Był zwolennikiem kształtowania ukraińskiej terminologii na podstawie języka ludowego, ale wtedy w świecie naukowym nie znalazł poparcia. W dziedzinie filologii (dialektyka i leksyka) Werchracki pozostawił niemały spuściznę i Franko miał od kogo się uczyć. W szczególności w swoich pracach naukowych nauczyciel gimnazjalny poświęcał wiele uwagi kwestii normalizacji języka literackiego, pisał artykuły polemiczne do czasopism „Zoria”, „Rusłan”, „Diło”. Franko czytał utwory swojego nauczyciela gimnazjalnego, polemizował z nim. Jego uwagi Werchracki przyjmował jako obrazę od swojego byłego ucznia. Rad słuchać nie chciał, nie wierzył zapewnieniom Franki, że ten głęboko szanuje jego działalność naukową. Szowinizm Polski i Moskwy kwitł. Poniżano język ukraiński, w niekorzystnym świetle wystawiano kulturę ukraińską, aby wywołać u młodzieży wstręt do tego, co rodzime. Nic dziwnego, że wychowankowie Gimnazjum Drohobyckiego, Ukraińcy, bardzo szybko ulegali polonizacji, germanizacji i mało kto pozostawał wierny swojej kulturze. Młody umysł wpadał w sieci moskalofilstwa, które wydawało się jedynym wyjściem z tej sytuacji. Oprócz tego, że książka „Uniwersytet” obejmuje najbardziej bolesne i tragiczne strony życia, tutaj po raz pierwszy wprowadzono do obiegu dokumenty archiwalne z historii tej placówki edukacyjnej, opowiedziano o początkach walki o charakter narodowy, o działalności Franki w towarzystwach studenckich, wytężonej pracy w czasopiśmie „Druhowie” z Mychajłem Pawłykiem, relacjach z Mychajłem Drahomanowem. Mowa tu także o pierwszym aresztowaniu Franki i jego nieszczęśliwej miłości do Olhy Roszkewycz. Piąta książka „Nie pora!” obejmuje lata 1880—1885 życia pisarza, jego aresztowania. W tym czasie zmieściły się i „nowe znajomości”, które miały mu zastąpić utraconą miłość, i dyskusje w kręgach towarzyskich oraz na łamach gazet z polskimi socjalistami, i praca nad pierwszą platformą polityczną „Program polskich i ruskich socjalistów Wschodniej Galicji”. W tym okresie ukształtowała się jego słynna idea służenia rodzimemu narodowi: „Nam pora dla Ukrainy żyć”. Właśnie wtedy pojawiają się w życiu I. Franki Juzefa Dzwonkowska, Natalia Kobryńska, inicjatorka ruchu kobiecego, przyszła żona Olha Chorużyńska. Wspiera on twórczość poetki Julii Krawczenko, pomaga pisarce Kłymentynie Popowycz, której pewnego razu powie: „Gdybym był niezależny od kawałka chleba i mógł tworzyć tylko to, czym pełna jest moja dusza, to zamieszkałbym tutaj (w lesie. — M. W.), niczym pustelnik, i tworzyłbym, i tworzył z ochotą! Mój głos tutaj, w tym podniosłym nastroju, krzepłby jak trąba jerychońska i nim próbowałbym zbudzić naród mój ze snu wiekowego”. Lata 1885—1894 w życiu Franki — to tytaniczna praca literacka, na-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин