Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗

IDĘ DO OGNIA TWOJEGO JAK NEOFITA

Слово Просвіти, №08 за 2011 рік

DO POEZJI ŁESI UKRAINKI Kamień przebiła ona, Ten kamień, co wszystko zwyciężył. Łesia Ukrainka, „Krymskie echa” Kwiat skalnicy kruszy kamienie, A we mnie przecież nie kamień — serce kobiece. Przerasta przez nie żywe korzenie — Słowo twoje prorocze. Kwiat skalnicy kruszy skały, A ja przecież nie skała, ja tylko kobieta. Wybucha w ciszy mego domostwa Każda twoja strona. Wybucha gorącym i dumnym kwieciem, Prorokuje niespokojne szczęście… Idę do ognia twojego jak neofita, Jak idą do komunii. — Tamaro Opanasiwno, od czego zaczęła się Pani miłość do poezji, jak odkrywała Pani dla siebie Łesię? — Moja rodzina pochodzi z szewczenkowskiego kraju. Urodziłam się w Korsuniu Szewczenkowskim, babcia i mama — z okolic Kaniowa. W naszej rodzinie panował kult Szewczenki, mieliśmy „Kobziarza”, którym zaczytywali się wszyscy. Do literatury odnoszono się bardzo czule. Oprócz Szewczenki, najulubieńszą pisarką mojej mamy była Łesia Ukrainka. Po raz pierwszy zapoznałam się z jej twórczością — nawet nie przez książkę, a przez opowieści mamy. Mama często czytała z pamięci wersy poezji Łesi. Dopiero później zrozumiałam, jak bliskie było mojej mamie wszystko, co dotyczyło Łesi Ukrainki, jej matki Ołeny Pcziłki. Dla niej były to dwie silnie związane kobiety — osobowości, literatki. Niedolę Łesi Ukrainki, jej choroby moja mama odczuwała niemal fizycznie, rozumiała, jak odważnym człowiekiem trzeba było być, aby w tych warunkach stać się wybitną pisarką. Łesia Ukrainka była dla niej wzorem. Mama była lekarzem, codziennie widziała chorych, czuła, jak ciężko choremu pozostać nawet po prostu człowiekiem. Rozumiała stan duszy Ołeny Pcziłki jako matki, jej przeżycia. Być może również dlatego, że sama przeżyła podobny niepokój o dziecko. Urodziłam się na początku 1935 roku, po Hołodomorze, w niełatwych czasach. Byłam bardzo słaba i mama musiała się mną długo opiekować. Dlatego Ołenę Pcziłkę przyjęłam duszą. I życie rodziny Łesi, i twórczość przyjęłam jako jedność. Mama bardzo lubiła czytać. Dlatego literatura tak naturalnie wchodziła również w moje życie. Z utworami Łesi Ukrainki zaczęłam zapoznawać się jeszcze jako mała dziewczynka: z jej „Wisienkami-czereśniami”, które tak „wysoko wyrosły na gałęziach”. Mnie, dziecku ze wsi, było to dobrze zrozumiałe i bliskie. A także z bajki o wróbelku „Bieda nauczy”. To były pierwsze dziecięce wrażenia. Spośród innych utworów literackich te Łesi były najulubieńsze, ponieważ są mi bliskie. Potem była wojna, wiele przeżyto… Jedyną książką, którą zachowaliśmy podczas wszystkich przeprowadzek, życiowych wstrząsów, był „Kobziarz”. Z drukowanymi utworami Łesi Ukrainki zapoznałam się później, już w szkole. Ale wcześniej na wsi pojawiło się radio, doprowadzili je także do naszej chaty. Byłam szczęśliwa. Pierwszą rzeczą, która przykuła mnie do głośnika, była słuchowisko radiowe „Pieśni leśnej”. Dramat-feeria został odczytany z oprawą muzyczną. I to było coś niesamowitego. Za każdym razem, gdy tylko słyszałam ten utwór, zostawiałam wszystko i słuchałam, słuchałam. Wszystko sobie wyobrażałam, fantazjowałam. Bardzo kibicowałam Mawce. Było mi żal Łukasza, że nie może „swoim życiem do siebie dorównać”. Dla mnie jakby cała przyroda brzmiała, było tyle miłości do wszystkiego, co żyje, że aż dorastałam duchowo, słuchając tych rzeczy. W szkolnej bibliotece zdołałam wreszcie dostać niewielkie wydanie jej utworów. Później, kiedy już sama pisałam wiersze, w moim domu po raz pierwszy pojawiła się ulubiona książka. Tej książki teraz nie mam. Oddałam ją bardzo dobrej przyjaciółce Jewhenii Janiśczyc (mieszkała na Białorusi), jednej z najlepszych poetek, która, za propozycją Leonida Horłacza, zamierzała napisać poemat o Łesi Ukraince i Białorusi, o tragicznym uczuciu Łesi do Serhija Merżynskiego. Pomogłam jej zebrać materiały, oddałam książkę, ale napisać poematu, niestety, nie zdążyła — zginęła tragicznie. Obecnie mam 10-tomowy zbiór utworów ulubionej autorki, inne jej książki. Z każdą związana jest jakaś historia. — Pani, można powiedzieć, miłość do Łesi Ukrainki przekazała mama. A czy przejęły tę fascynację Pani dzieci, wnuki? — Oczywiście. Na przykład mój wnuk Anheł Anhełow, który ma 20 lat, syn młodszej córki, studiuje na trzecim roku wydziału reżyserii instytutu teatralnego. Wcześniej zdobył już zawód operatora. Wszystkie moje książki z dramatami Łesi Ukrainki są u niego. W studenckich spektaklach Anheł grał już rolę Don Juana z „Kamiennego gospodarza”. — Jakie jeszcze historie w Pani życiu są związane z Łesią? — Z Łesią Ukrainką w moim życiu związanych jest niesamowicie wiele rzeczy. Niestety, brak mi żyłki naukowca, żeby usystematyzować całą tę wiedzę. A odbierać emocjonalnie, wcielać się obrazowo — to potrafię. Być może ktoś pomyśli, że porównuję się do Łesi. To nie tak. Dla mnie Łesia to człowiek przez wielkie „C”, który stał się wzorem. Kiedy wydałam dopiero pierwszą książeczkę, było mi trochę dziwnie, że każda z dwóch dość znanych w tamtym czasie poetek wyobrażała sobie, że jest niemal Łesią Ukrainką. Podświadomie nie zgadzałam się z mieszczańskim stosunkiem do postaci Łesi. Ona jest wyjątkowa. Kiedy kierowałam małym studiem literackim w gazecie „Zirka”, pamiętam, jak pewna mama, nauczycielka literatury, przyprowadziła córkę i mówi: „Ucz się, dziecko, a będziesz jak Łesia Ukrainka”. Patrzyłam na tę mamę i myślałam: „Droga mamo, czyż nie rozumiesz i czyż życzysz swojemu dziecku tego, co trzeba przejść, aby stać się Łesią Ukrainką? Trzeba nie tylko pisać, ale tak odchorować to, co wzniosłe, co odchorowała Łesia Ukrainka, tymi ludzkimi, obywatelskimi wzlotami i upadkami. Lata jej twórczości literackiej były łamliwe, strome”. Patrzyłam na tych ludzi i myślałam: „Czyż nie rozumieją?”. Albo inny przypadek. Przyniósł kiedyś mężczyzna wiersze. Napisane dość kunsztownie. Rozgadaliśmy się, zeszło na temat Łesi Ukrainki. A on mówi: „Jak ona mogła tak zaniedbać siebie, swój talent, siedzieć przy chorym Merżynskim! I spłonąć sama! Nie miała racji, nie miała prawa!”. A ja wiedziałam: nie byłaby Łesią Ukrainką, gdyby nie wypaliła się przy człowieku, którego bezgranicznie kochała. Tego, co napisała, ktoś inny, o innym charakterze, innym losie, napisać by nie zdołał. Wiele przemyślałam, przeżyłam i rozumiem, że ona nie tylko nazwała się Ukrainką, ona zasłużyła na prawo, by przyjąć to nazwisko. — Jest Pani laureatką nagrody imienia Łesi Ukrainki. Co dla Pani oznacza to wyróżnienie? — Nagroda imienia Łesi Ukrainki jest bardzo zaszczytna. Ogólnie do rozmaitych nagród i wyróżnień podchodziłam bardzo spokojnie, bez pietyzmu, widziałam, że przyznawane są nie zawsze sprawiedliwie. Odniosłam wrażenie, że te nagrody nie pochodzą od ludzi, czytelników, a od kogoś z góry. Kiedy nagrody otrzymywali moi przyjaciele, cieszyłam się, jeśli byli to utalentowani pisarze, dobrzy ludzie; jeśli kogoś nagrodzono, być może nie do końca zasłużenie, wybaczałam; sama nagród nie pragnęłam. Pisałam, wydawałam książki. Pewnego razu zespół redakcyjny czasopisma „Malatko” zgłosił moje wiersze dla dzieci do nagrody imienia Natalii Zabiły i otrzymałam ją. A później, w 2006 roku, ukazały się dwie moje dobre książki dla dzieci: wznowienie wybranych wierszy „Najpersza steżeczka” w wydawnictwie „Weselka” oraz w charkowskim wydawnictwie „Szkoła”, w serii „Złota kolekcja ukraińskiej poezji dla dzieci”, jaskrawo i nowocześnie wydana książka „De chowaje sonce rosy”. Wśród innych wierszy były tam tak zwane „bezkończyny”, które bardzo do mnie przemawiają. Znam ich wiele jeszcze z czasów, gdy bawiliśmy się na wsi, biegając jeden za drugim po ulicy i opowiadając te wierszyki, które nie mają końca. Za wzór wzięłam „bezkończyn” Ołeny Pcziłki, który znają wszystkie dzieciaki, ale mało kto pamięta jego autorkę: „Był sobie żuraw i żurawka, nanosili sianka pełne żłóbka. Nasza pieśń piękna i nowa, zaczynajmy ją od nowa. Był sobie żuraw i żurawka…”. To mój ulubiony, choć znam ich wiele. Moje „bezkończyny” to szkoła Ołeny Pcziłki. Zespół czasopisma „Malatko” zgłosił do nagrody imienia Łesi Ukrainki książkę „De chowaje sonce rosy”, a wydawnictwo „Weselka” — „Najperszu steżeczkę”. Tak dzięki tym zespołom zostałam laureatką. Teraz jestem „przypisana” do imienia Łesi Ukrainki i będzie mi wstyd, jeśli będę robić coś nie tak. — Wiadomo: kto dotyka czegoś znaczącego, sam rośnie. Pedagodzy z Wołynia, gdzie przez długi czas mieszkała Łesia i ten kraj natchnął ją do napisania „Pieśni leśnej”, opowiadali, jak silnie wpływa ten utwór na uczniów. Ich dusze budzą się, lgną do światła. Czy przyłącza się Pani do takiej opinii? — Tak. Nawet bajeczka „Bida nawczyt” jest dla mnie pouczająca. Wróbelka uczyły ptaki, a mnie — książki. Wskazówki moralne w utworach Łesi całkowicie zbiegły się z ludowymi, z tym, czego uczyła mnie babcia. Babcia miała przykazania: nie skrzywdzić słabszego, nie kłócić się. Babcia mawiała: „Jeśli pracujesz w święto dla czyjegoś dobra lub z wielkiej potrzeby, Bóg wybaczy, ale nie daj Boże, żebyś w tym dniu kogoś skrzywdził”. Nawet wróbelek z bajeczki wiele nauczył, co dopiero mówić o „Pieśni leśnej”, gdzie jest „byt duszy ludzkiej”, czy innych utworach. Były też zabawne przypadki. Kiedyś mój mąż, z czegoś niezadowolony, nakrzyczał na mnie i powiedział tak: „Czy ty w ogóle jesteś człowiekiem, ty jesteś Mawką!”. A ja nagle rozkwitłam i pomyślałam: „Patrzcie, jaki komplement!”. Przecież jest codzienność, a jest też piękno duszy, święto duszy. Wszystko, co było pełnią życia Mawki. O „Pieśni leśnej” pisałam jako studentka pracę zaliczeniową, „Pieśń leśna” była jakby kodeksem mojego życia: w stosunku do przyrody, do człowieka, do muzyki. Bardzo kochałam instrumenty ludowe, kapele, gdzie dzwonią cymbały, gra fujarka. Kiedyś w metrze zobaczyłam Leopolda Jaszczenkę, wtedy jeszcze młodego, który siedział w kącie wagonu z fujarką i grał. Miał takie natchnione oczy. Było to dla mnie jak ikona. I jeszcze jeden bardzo ważny moment — w tamtym czasie czułam ucisk zamknięcia otaczającego świata w naszym państwie. W utworach Łesi Ukrainki był całościowy wielki świat, ale czuło się, że jest dla ciebie niedostępny. Nawet jeśli próbujesz pojąć go rozumem i duszą, coś stoi na przeszkodzie. Pamiętam, że pewne wpływy europejskie podawano nam jako kosmopolityzm. Za burżuazyjne „ogony”, przeżytki uważano nawet sonety. Nazywano to formalizmem. A Łesia Ukrainka błyskotliwie władała klasycznymi formami. Mnie w szczególności bardzo imponowali neoklasycy. A Maksym Tadejowycz Rylski, który wypowiedział się o moich poezjach, był dla mnie wzorem jeszcze dlatego, że jego rodzina bywała w środowisku Łesi. Pisał: „Nie wymysł pusty ta forma, której wieki otworzyły swe objęcia”. Wtedy zrozumiałam, że światowa klasyka, z której tak wiele zaczerpnęła Łesia Ukrainka, to jest to, czego trzeba się uczyć. Poszukiwania nowego są dobre, ale jest to, co wieczne, nie znając którego, możesz w swoich poszukiwaniach zabłądzić. Kończąc rozmowę, Tamara Kołomijec przeczytała jeszcze jeden wiersz, poświęcony Łesi Ukraince: BALLADA MOJEGO LOSU W wieczne poezji niebo Wzleciałam ptaszyną dźwięcznie. I nagle pojęłam: …nie trzeba! Tam Łesia była, Ukrainka. W ziemię, pieśniowo-trwożną, Wbiłam się — zielona źdźbło — I nagle poczułam: …nie można! — Tam Łesia była, Ukrainka. Łzą bólu upadłam, Gdzie spragniona bielała strona. I nagle straciłam zmysły: …mało! — Tam Łesia była, Ukrainka. I wreszcie, zebrałszy siły, Z siwymi skroniami kobieta Na ognisko cicho wstąpiła. Tam Łesia była, Ukrainka. Rozmawiała Nadija KYRIAN W przeddzień 25 lutego, kiedy przypada 140. rocznica urodzin Łesi Ukrainki, której życie i twórczość są „przedświtowym ogniem”, co rozjaśnił nie jeden los, rozmawiamy z utalentowaną poetką, laureatką nagrody literackiej imienia Łesi Ukrainki Tamarą KOŁOMIJEC, autorką dziesiątek książek poetyckich dla dorosłych i dzieci. Kamertonem rozmowy brzmi wiersz Tamary Opanasiwny, poświęcony niezapomnianej Łesi.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин