Сторінка · с. 11сторінка оригіналу ↗
RYCERZ BOGINI KLIO
Слово Просвіти, №08 за 2011 рік
Antonina MOWCZUN, kandydat nauk pedagogicznych, zasłużony nauczyciel Ukrainy, docent Uniwersytetu Kijowskiego imienia Borysa Hrinczenki. Bogini Klio szczyci się swoimi rycerzami-kronikarzami: prowadzą oni czytelników ścieżkami historii, prezentują swoim współczesnym wydarzenia z dawno minionych lat. Mijają wieki, a ich imiona pozostają na jej złotych tablicach. Wiecznie wpisane są imiona europejskich twórców A. Dumasa, H. Sienkiewicza, W. Scotta, ukraińskich kronikarzy Nestora, D. Jawornyckiego, A. Kaszczenki, P. Zahrebelnego, R. Iwanczenko, W. Szewczuka i in. W tym szeregu imion postać Wołodymyra Małyka jest szczególna. Wprowadzał on w świat minionych wieków dziecięcego czytelnika. 21 lutego 2011 roku mija 90 lat od dnia jego urodzin. Z 77 przeżytych lat na pracę twórczą otrzymał od losu nie tak wiele — czterdzieści lat. W tym czasie zdążył napisać historyczną kronikę-tetralogię „Tajemny poseł”, do której weszły powieści „Poseł Urus-Szejtana” (1969), „Czarny jeździec” (1976), „Jedwabny sznurek” (1977), powieści „Kniaź Kij” (1982), „Droga mleczna”, „Płonie świeca”, „Czerwone tarcze” (1985) oraz „Kniaź Igor. Słowo o wyprawie Igora”. Bohaterowie jego utworów to znane w historii osobistości: kniaziowie Kij i Igor, rusicz-obrońca Kijowa — Mykyta Kożumiaka, ludowi mściciele Ołeksa Dowbusz, Ustym Karmeluk i Semen Palij oraz kozaccy wodzowie Iwan Sirko, hetman Jurij Chmielnicki, polski król Jan Sobieski i in. Same imiona tych historycznych postaci świadczą: nie jedną epokę studiował pisarz, aby ją odtworzyć, nie jedno stulecie rozciągało się między wydarzeniami, które zostały nakreślone przez artystę. Pisarz swobodnie czuł się w szerokiej przestrzeni czasowej, był współczesnym nie jednej epoki. Utalentowanym piórem Wołodymyr Małyk przybliżył te dawno minione czasy do naszej współczesności, zbratał swoich czytelników ze szlachetnymi bojownikami-patriotami minionych wieków. Weźmy pod uwagę również to, że nie tak łatwo w czasach Małyka można było mówić historyczną prawdę. Lecz mimo to jego powieści nie zestarzały się: jest w nich prawda historii. Pióro, które odkrywało tę prawdę, trzymała ręka odważnego człowieka, zahartowanego w wojennych nieszczęściach. Wołodymyr Kyryłowycz Małyk urodził się 21 lutego 1921 roku we wsi Nowosiłki w rejonie makarowskim na Kijowszczyźnie. Rodzice Wołodii to wiejscy pracownicy. Więc w dzieciństwie chłopiec przyswajał lekcje życia w niełatwej wiejskiej pracy, a językowe skarby zdobywał w najlepszej akademii — akademii ludowej mądrości. Do chłopca przyszło wczesne zauroczenie słowem. Wołodia marzył o zawodzie nauczyciela języka ukraińskiego i literatury. I jego marzenie się spełni, ale do niego legną lejami lata. Kończąc w 1938 roku szkołę średnią w Jasnohorodce pod Kijowem, młodzieniec został studentem wydziału filologicznego Uniwersytetu Kijowskiego. Poczucie piękna poetyckiego słowa wylało się w pierwszych uniwersyteckich wierszach. się, szuka oddziału partyzanckiego. W tej niedoli przyszło zaznać wszystkiego: malarii, ukrywania się w zaśnieżonych lejach po bombach, w śnieżnych zaspach. Zamiast oczekiwanego spotkania z partyzantami, wpadł w ręce gestapowców. Wkrótce Wołodymyra wywieziono do Niemiec. Prawie trzy lata zaznawał mąk i cierpień w faszystowskich obozach koncentracyjnych, przeżył i głód, i groźbę śmierci. Dopiero w październiku 1945 roku po Zwycięstwie udało mu się wrócić na Ojczyznę. Uniwersytet kończył zaocznie w 1950 roku, pracując jako nauczyciel języka ukraińskiego i literatury w Jasnohorodzkiej szkole średniej na Kijowszczyźnie, w której sam kiedyś się uczył. W 1953 roku młody nauczyciel przeprowadził się z Kijowszczyzny do miasta Łubnie na Połtawszczyźnie. Założone w 988 roku, jako część miast-twierdz linii obronnej Posula, przez kniazia Wołodymyra Światosławowicza, to miasto po prostu oddychało sławną tysiącletnią historią. Wołodymyr poczuł szczególną historyczną aurę dawnego miasta. Nie mógł nie poczuć, wszak od dziecięcych lat był zakochany w ludowych legendach, podaniach, dumach i pieśniach. Tutaj, w Łubniach, Wołodymyr znalazł swoje powołanie zauroczonego rycerza Klio. Zachciało mu się przybliżyć współczesnym sławne strony minionej dawności. I Wołodymyr Kyryłowycz bierze się za pióro. Pewnego słonecznego czerwcowego dnia 1956 roku do redakcji wydawnictwa „Mołod” wszedł szczupły, chudy mężczyzna i przedstawił się: „Wołodymyr Syczenko — poeta z Łubni”. Kierownik działu literatury dla dzieci B. Czajkowski zwrócił uwagę na powściągliwą uprzejmość i nauczycielski sposób komunikacji nieznanego poety, w rękach którego były dwa zeszyty. Szybko przebiegłszy oczami jeden zeszyt, zwrócił go autorowi. Drugi zeszyt zachwycił redaktora i doczytał go do końca. „Tylko dlaczego tutaj podpis — Wołodymyr Małyk”, — pytająco spojrzał on na Wołodymyra Syczenkę. I wtedy pisarz opowiedział, że Małyk — to panieńskie nazwisko jego żony. Kiedy Wołodymyr niósł swój rękopis do wydawnictwa, ona poradziła wziąć to nazwisko jako jej amulet. Tak do wydawnictwa tego dnia wchodził nauczyciel Wołodymyr Syczenko, a wychodził rycerz bogini Klio, pisarz W. Małyk.
Pierwsza książka W. Małyka — wierszowana baśń historyczna „Żurawie-żurawiki” — ujrzała światło dzienne w 1957 roku w wydawnictwie „Mołodź”. Od tego czasu, według słów B. Czajkowskiego, W. Małyk ze swoim czytelnikiem się nie rozstaje. On „oczarowuje wspaniałymi i magicznymi wędrówkami z kraju do kraju, z epoki do epoki, zmusza do radości i łez, kochania i nienawidzenia, przeżywania, jak własnych, niedoli i zwycięstw bohaterów”. Pisarz z powodzeniem pracował w gatunku wierszowanych poematów historycznych i legend. Jego „Czarodziejski pierścień”, „Mściciel z lasu”, „Czerwona róża”, „Mykyta Kożumiaka”, „Wojewoda Dmytro” z przyjemnością czytają dorośli, młodzież i dzieci. Tematyka utworów W. Małyka jest różnorodna. W powieści „Ślad prowadzi do morza” (1975) opowiedział o problemach ówczesnej szkoły. O walce młodzieży przeciwko faszystom opowiedział w powieści „Dwoje nad przepaścią” (1983). Lecz sławę W. Małykowi przyniosły jego powieści historyczne, w szczególności tetralogia „Ambasador Urus-Szejtana”. W jego utworach ukazała się historia ukraińska od zamierzchłej starożytności po czasy najnowsze. W. Małyk żył historią, oddawał jej swoją duszę. Pisanie powieści historycznych wymagało gruntownej pracy przygotowawczej nad źródłami historycznymi — dokumentami archiwalnymi, kronikami, pamiętnikami. Często musiał siedzieć w archiwach, studiować badania historyków, wyjeżdżać w miejsca, gdzie kiedyś żyli bohaterowie jego książek. Lecz najbardziej pisarz lubił pracować w swoim „letnim gabinecie” — w ogrodzie, wypielęgnowanym jego rękami. Wszak oprócz zawodu nauczyciela i pisarza, był jeszcze oraczem, siewcą i ogrodnikiem, malarzem, tynkarzem i stolarzem. A także — krytykiem literackim. Tematy podpowiadało mu samo życie. Tak oto badanie literaturoznawcze „Ołeś Donczenko” (1971) Wołodymyr Małyk napisał dlatego, że jego starszy brat w piórze żył i pracował w Łubniach. O. Donczenko zmarł tam w 1954 roku, a W. Małyk zamieszkał w Łubniach od 1953 roku. Zapewne historia starodawnego miasta skłoniła Wołodymyra Kyryłowycza do zwrócenia się ku historii różnych krajów i różnych epok. Lecz mimo wszystko najbardziej poruszała go zamierzchła starożytność rodzinnej Ukrainy. Czasami ciekawy wątek pisarz tworzył dzięki szczęśliwemu zbiegowi okoliczności. Tak oto w archiwum natrafił na ciekawy dokument, w którym mowa była o tym, że w przededniu wojny rosyjsko-tureckiej 1677—1681 lat (wypraw wojsk osmańskich na Czehryń) koszowy ataman Siczy Zaporoskiej Iwan Sirko wysłał do Turcji kozaka, który dobrze władał językiem tureckim i znał zwyczaje tureckiego narodu. Kozak miał za zadanie wybadać zamiary sułtana Mahometa IV wobec Ukrainy. Zwiadowcy udało się zdobyć i przywieźć sułtański firman (ukaz) o głównych przygotowaniach wojskowo-strategicznych Porty do zaborczej wyprawy na Ukrainę. Nawiasem mówiąc, dokument ten po dziś dzień przechowuje się w Moskwie. Lecz historia nie zachowała imienia odważnego kozaka-zwiadowcy. Wołodymyr Małyk nazwał go Arsenem Zwenyhorą i uczynił głównym bohaterem tetralogii „Tajny ambasador”. Arsena schwytano do tureckiej niewoli. Zmagał się przykuty do galery, znosił tortury, doświadczył wyczerpujących i niebezpiecznych przygód w poszukiwaniu swojej ukochanej Złaty. Ale wytrwał i zahartował się. Młodzież lat 70.—80. XX wieku zachwycała się Arsenem. W tetralogii działają postacie historyczne — ataman Iwan Sirko, sułtan Mahomet. Temat walki Rusinów z hordami tureckimi został odkryty przez pisarza jeszcze w jego pierwszej baśni poetyckiej „Żurawie-żurawiki”. W baśni występuje mała ukraińska dziewczynka o dobrym, czułym sercu Natałoczka. Musiała tułać się w tureckiej niewoli. Pomaga dziewczynce wrócić na ojczystą ziemię żurawik Pawłyk, którego ona kiedyś jeszcze w rodzinnej Ukrainie wyleczyła. Łabędzim śpiewem W. Małyka stała się powieść „Czerwone tarcze”, natchniona przez nasz heroiczny poemat „Słowo o wyprawie Igora”. To słynne dzieło tłumaczyli i parafrazowali liczni autorzy. Na jego motywach i obrazach stworzono wiele utworów prozatorskich i poetyckich. Jednak społeczne tło stosunków rusko-połowieckich początku XII wieku pozostawało poza uwagą artystów. Wołodymyr Małyk zwrócił się ku temu tematowi. Pokazał wyprawę nowogrodzko-siewierskiego księcia Igora na Połowców, odkrywając tło społeczne i opowiadając o powstaniu poematu. Na półtoratysięczny jubileusz Kijowa W. Małyk stworzył powieść „Książę Kij”. Przenosi ona swojego czytelnika w połowę V wieku. Za tetralogię „Tajny ambasador” oraz powieść „Książę Kij” pisarz został uhonorowany nagrodą literacką imienia Łesi Ukrainki. W życiu osobistym Wołodymyr Kyryłowycz był skromny, uczciwy i ludzki. Czczcił pracę. Jego dni mijały w twórczych trudach. Ziemska droga artysty zakończyła się 31 sierpnia 1998 roku. Wiecznym pomnikiem dla niego pozostały utwory, uświęcone przez boginię Klio…
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
