Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗
UKRAIŃSCY METEOROLODZY POTRAFIĄ POSKROMIĆ NIEBO
Слово Просвіти, №08 за 2011 рік
— Borysie Nikanorowyczu, proszę opowiedzieć, czym są aktywne oddziaływania? — Trzy najważniejsze z nich to: problem regulacji ilości opadów atmosferycznych, walka ze zjawiskami żywiołowymi, przede wszystkim z gradem, oraz rozpraszanie chmur i mgieł. Jednym z najbardziej palących problemów ludzkości jest problem wody. Na ogromnych obszarach kuli ziemskiej panuje kolosalny deficyt wody. Na planecie jest wiele pustyń — Gobi, Kara-kum, Kyzył-kum, Kalahari, Sahara… Przypomnijmy na przykład Atacamę — najsuchszą pustynię świata, gdzie latami nie spada ani jedna kropla wody. Wraz z rozwojem ludzkiej cywilizacji coraz więcej wody potrzeba do nawadniania i produkcji przemysłowej. Ponadto wzrosła liczba ludności: prawie siedem miliardów ludzi zużywa dużo wody. Dlatego problem zwiększenia opadów to problem aktywnych oddziaływań nr 1. Nad opracowaniem technologii zwiększania opadów nasz instytut pracuje od 1959 roku. Drugie to walka ze zjawiskami żywiołowymi. Najbardziej rozwiniętym kierunkiem jest walka z gradem. Powoduje on kolosalne straty, niszczy uprawy rolnicze. Trzecie to rozpraszanie chmur i mgieł, co było szczególnie aktualne w połowie XX wieku. Wtedy samoloty nie były tak doskonałe jak teraz, nie miały specjalnego wyposażenia, i jeśli dolna granica chmur była na poziomie 300—400 metrów, lotnisko było już zamknięte. W Związku Radzieckim czasami lotniska nie pracowały całymi tygodniami. W 1964 roku przygotowaliśmy instrukcję rozpraszania chmur i mgieł nad lotniskami. I od razu w tym samym roku stworzono całą sieć lotnisk, gdzie wykorzystywano tę technologię. Powstały grupy ds. rozpraszania mgieł i chmur w Szeremietiewie, Wnukowie, Kijowie, Mińsku, Dniepropietrowsku, Taszkencie, Swierdłowsku. W 1968 roku grupy te zaczęły znikać, ponieważ samoloty Li-2 wypracowały swój resurs, a w inne nas nie zaopatrzono. Rozpraszanie chmur i mgieł to zwiększenie regularności lotów, zapewnienie komfortu pasażerom, bo nie muszą czekać na jasne niebo, oraz zwiększenie bezpieczeństwa komunikacji lotniczej. Również chmury można rozproszyć na jakieś święto, zapewniając ładną pogodę. — W Rosji istnieją firmy, które zajmują się rozpraszaniem chmur na zamówienie. Czy istnieje taka niezwykła usługa na Ukrainie? — Rozpraszaliśmy chmury w zeszłym roku, aby zapewnić komfortowe warunki pogodowe podczas obchodów 65. rocznicy Zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej. Środków technicznych do pracy już żadnych nie było, bo specjalnie wyposażone samoloty dawno zostały sprzedane. Jednak Ministerstwo Obrony udostępniło trzy samoloty i poradziliśmy sobie z tym zadaniem. — Czy my, być może, jesteśmy w tyle w sferze aktywnych oddziaływań? — Jeśli wziąć pod uwagę potencjał naukowy, to nikomu nie ustępujemy, a w niektórych wektorach aktywnych oddziaływań wyprzedzamy wszystkich. Ale w praktycznym zastosowaniu bardzo zostaliśmy w tyle, bo nie mamy środków oddziaływania, funduszy nie przydzielają. Mała Mołdawia wydaje na aktywne oddziaływania (wektor przeciwgradowy) 2 mln dolarów rocznie, a Ukraina, i to wysiłkami Autonomii Krymskiej, wydzielała tylko 2 mln hrywien. Jeszcze służby odeska i krymska w okrojonym trybie dotrwały do tego roku. Chociaż na 2011 rok służba krymska nie otrzymała finansowania. W okresie 1959—1973 mieliśmy etap eksperymentalny w opracowywaniu technologii zwiększania opadów. Ustalono, że regularne oddziaływania mogą zwiększyć ilość opadów o 30—35 %. W miesiącach styczniach od 1974 do 1980 roku według tej technologii przeprowadzono prace naukowo-produkcyjne. Wynik — zwiększenie opadów w różnych latach wynosiło 29—63 %. Od 1985 do 1992 roku na eksperymentalnym poligonie meteorologicznym w obwodzie dniepropietrowskim specjalnie utworzona Dniepropietrowska jednostka zmilitaryzowana prowadziła regularne oddziaływania na chmury zimowe w celu zwiększenia ilości opadów. Pomimo niepełnego zabezpieczenia technicznego tego projektu, zwiększenie opadów na terytorium o powierzchni 500 tys. ha osiągało 15—20 %. Ta technologia, którą opracowaliśmy, do dziś nie ma odpowiedników na świecie. Za granicą więcej uwagi poświęca się oddziaływaniom na chmury letnie. O 20 % można zwiększyć ilość opadów, jeśli regularnie pracuje się ze wszystkimi chmurami. — Jaka jest efektywność prac z zakresu aktywnego oddziaływania? — Efektywność aktywnych oddziaływań w zakresie rozpraszania chmur i mgieł nad lotniskami wynosi 1 do 5, czyli można uzyskać 500 % zysku. Jeśli zaś mówić o zwiększeniu opadów atmosferycznych drogą aktywnych oddziaływań, to są to proporcje 1 do 3 oraz 1 do 5. Jeśli chodzi o środki przeciwgradowe, to jest to 1 do 10. — Zatem możemy powiedzieć, że jesteśmy władcami nieba? — Nie. Na przykład nie możemy pokonać wszystkich procesów gradowych. Efektywność ochrony przeciwgradowej wynosi 90 %, czyli 10 % procesów gradowych całkowicie przerwać nie możemy, a jedynie nieco osłabić. W zeszłym roku 22 czerwca na Krymie miał miejsce proces gradowy. Uważnie go śledzono, punkty rakietowe były w gotowości. Chmura przechodziła nieco z boku od chronionego terytorium i cała uwaga była zwrócona na nią. Nikt nie zauważył, że z boku, ale w granicach chronionego terytorium, powstała niewielka chmura. Rozwijała się wybuchowo — od momentu, gdy pojawiła się na ekranie radiolokatora, do momentu, gdy był w niej już grad, minęło 9—10 minut. Oni rozpraszają chmury i mgły, zatrzymują grad i wywołują deszcze, regulują ilość opadów… To nie zapowiedź nowoczesnego fantastycznego blockbustera, a rzeczywistość — procesy aktywnego wpływu na procesy meteorologiczne badają naukowcy z Ukraińskiego Naukowo-Badawczego Instytutu Hydrometeorologicznego. Obecnie ukraińscy „meteorologiczni szamani” potrafią zarówno wzburzyć, jak i uspokoić niebo. O tym, jak można wpłynąć na procesy meteorologiczne, jak skutecznie można oddziaływać na niebo i czy nie szkodzi to środowisku naturalnemu, czytelnikom „Słowa Proświty” opowiada starszy pracownik naukowy wydziału fizyki atmosfery, autor technologii rozpraszania chmur i mgieł Borys LESKOW.
minut. W przypadku tak wybuchowych procesów nie mamy wystarczająco dużo czasu, aby skutecznie na nie wpłynąć. Przyczyna jest następująca: na ustalenie prawdopodobieństwa przejścia chmury w stadium gradowe potrzeba nie mniej niż 5—6 minut od momentu jej pojawienia się na ekranie radaru. Na ocenę sytuacji, podjęcie decyzji i przekazanie komendy do punktu rakietowego potrzeba 1 minuty. Wystrzelenie rakiet — kolejna minuta. Lot rakiet do chmury — 30—40 sekund. Czas rozprzestrzeniania się odczynnika w przechłodzonej poniżej -6 stopni Celsjusza części chmury — około 3 minuty. I jeszcze około trzech minut potrzeba na utworzenie konkurencyjnych (w stosunku do naturalnych) sztucznych zarodków gradzin. Łącznie — ponad 14 minut. Mamy rozbieżność około 4 minut, a z chmury już sypie grad. Ale takich wybuchowych obiektów gradowych jest bardzo mało, w ciągu ostatnich 10 lat znaleźliśmy tylko dwa. — Jakich środków używacie do poskramiania niebiańskich żywiołów i czy nie są one szkodliwe dla stanu ekologicznego środowiska? — Używamy jodku srebra (AgJ). Ten odczynnik nie jest toksyczny i nie jest szkodliwy dla środowiska naturalnego, dlatego używa się go na całym świecie. Kiedyś używano jeszcze skuteczniejszego odczynnika — jodku ołowiu, ale był on bardzo toksyczny, dlatego z czasem zrezygnowaliśmy z jego stosowania. Używamy także stałego dwutlenku węgla (CO2). Jego zastosowanie nie ma żadnego wpływu na skład atmosfery, ponieważ podczas działań wprowadzamy 1 kg CO2 na 5—10 km3 powietrza, a w atmosferze znajduje się naturalny CO2 w ilości ponad 400 ton na 1 km3. W naszym instytucie w latach 80. pod kierownictwem R. A. Bachanowej opracowano. Wybiegłem na dwór, chwyciłem dwie gradziny wielkości orzecha włoskiego i pobiegłem do domu. Zanim się schowałem, dwie gradziny uderzyły mnie z taką siłą w głowę, że po minucie pojawiły się ogromne guzy.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
