Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 13сторінка оригіналу ↗

W niewoli wspomnień

Слово Просвіти, №08 за 2012 рік

Orysia ZAPARYNIUK-TELIAJEWA Oto nadszedł rok 2012. Wkrótce skończę 84 lata. Z jakiegoś powodu, nie wiadomo skąd, wypłynęła data 29 marca, która od 1944 roku uważana była za dzień wyzwolenia Czerniowiec spod okupacji faszystowsko-rumuńskiej. I niczym w filmie, jeden po drugim, zaczęły przepływać kadry wspomnień z dalekiej przeszłości. Tylko w pamięci i sercu nic się nie zmienia, nic nie zostaje zapomniane, pulsuje i boli… A było tak: z jednej strony zrozumienie, że wojna zaraz się skończy, niemiecki faszyzm przegrał, a z drugiej — niepokój i świadomość, że jeden okupant zastąpił drugiego, że znów pojawi się żelazna kurtyna, która cynicznie i umiejętnie będzie oszukiwać świat i ukrywać prawdę o swoich zbrodniach. W mojej młodej duszy był jeszcze żal i ból po stratach: mojej pierwszej i na całe życie jedynej, prawdziwej miłości, utrata wszystkich (oprócz jednej) koleżanek z klasy z liceum, całej rodziny, poza bezdzietnym bratem ojca i wszystkimi sąsiadami, bo na naszej ulicy było 23 domy i tylko w trzech zostali gospodarze, w czwartym mieszkał stary Rumun, który powiesił się po przyjściu Armii Radzieckiej. Wszyscy inni uciekli gdzie pieprz rośnie przed bolszewickim rajem. Miasto stało się na wpół puste: ani czerwonych sztandarów, ani kwiatów, ani wieców, jak to było w 1940 roku. Wkrótce pojawili się frontowcy. Opuszczone mieszkania, domy zasiedlali i stawały się one własnością nowych gospodarzy wraz z meblami, naczyniami, pościelą, dywanami, odzieżą… Stopniowo miasto napełniało się nowymi mieszkańcami: KGB, milicja, aparat partyjny, wojskowi, Żydzi wracający z Siedmiogrodu do swoich domów (choć większość wyjechała w 1947 r. do Rumunii, a stamtąd dalej), a potem już inni urzędnicy, specjaliści, robotnicy, zwerbowani w Rosji (Moskwa, Leningrad, Kirow itd.). I wszystko w rodzinnym mieście stało się obce… Ale życie trwało, bo, jak mawiała moja stara babcia: „Życie to wielki MUS”. Nie chcesz, a musisz. I tak ukończyłam już nie elitarne liceum żeńskie, a mieszaną szkołę średnią nr 23 w roku szkolnym. Od razu zatrudniłam się, żeby mieć zaświadczenie z miejsca pracy i nie trafić w swoje szesnaście lat do kopalń Donbasu. Kiedy zaczęłam pracować jako pomocnik sekretarza na uniwersytecie, trochę się uspokoiłam. Praca mi się podobała, ciekawie było rozmawiać z różnymi ludźmi, wykładowcami, studentami. Powierzano mi wypełnianie ankiet. Dziwiło mnie, że wykładowca ukraińskiego uniwersytetu, narodowości ukraińskiej, nie zna żadnego języka poza rosyjskim, i pytałam ich o to. Jedni mówili, że zapomnieli przez lata służby w wojsku, drudzy — przez lata wojny, trzeci — mieszkali lub uczyli się w Rosji. I nikt nie przyznał, że tak jest wygodniej, tak nie posądzą o nacjonalizm. Nasi Bukowińczycy zbierali się i potajemnie uczyli się ojczystego języka, historii, pieśni, choć Rumuni za to nazywali ich bolszewikami i karali. Przyszli „wyzwoliciele” i tych Bukowińczyków również karali jako nacjonalistów, członków OUN. Zaczęłam rozumieć tych radzieckich inteligentów, kiedy po kilku latach zaczęła się rusyfikacja, kiedy mnie przez osiem lat reedukowano w „specjalnych łagrach” Kazachstanu, kiedy po powrocie do domu, na Ukrainę, wszędzie rozmawiano i prowadzono dokumentację po rosyjsku, choć do 1989 r. nie było ustawowego zapisu o języku rosyjskim jako państwowym. Rozkwitał surżyk, ciężko było znajdować ojczyste słowo, które nie byłoby kalką. A czyż dzisiaj „po cichu” nie wykorzeniają na Ukrainie ojczystego języka, pieśni różni bondarenkowie, kolesniczenkowie? W 1944 roku, kiedy na uniwersytecie ogłoszono nabór na kursy przygotowawcze, od razu złożyłam dokumenty, ukończyłam je z powodzeniem i w 1945 roku wstąpiłam na wydział filologiczny, na oddział francuski. Miałam wielkie pragnienie nauki, zdobycia wyższego wykształcenia. Odradzałam się, słuchając wykładów takich wykładowców jak Koropatowa (literatura antyczna), Łozowyk (teoria literatury), Kałosz (język francuski), Hula (literatura zachodnioeuropejska), Kolesnyk Iwan Semenowycz (język ukraiński). A jakim odkryciem były dla nas występy M. Rylskiego, W. Sosiury, A. Malyszki. Powoli przyzwyczaiłam się do uniwersyteckiej rodziny, nie dopuszczając nawet myśli, że mogą być w niej donosiciele, prowokatorzy. A tymczasem zaczynało się polowanie na tych, którzy byli w niewoli lub na robotach w Niemczech czy pod okupacją. W naszych zachodnich obwodach polowano na burżuazyjnych nacjonalistów, OUN, UPA, Świadków Jehowy, innych sekciarzy, kosmopolitów, na tych, którzy nie płacili „kontrybucji”. Na uniwersytecie już w pierwszych dniach 1945 roku spośród tych, których znałam, aresztowano sześć osób. Skazano ich, rodziców wywieziono: kogo na Ural, kogo na północ, kogo na Daleki Wschód. Tak trwało z roku na rok. Przed nami lata 1946—1947 — głód. Wielu ludzi zginęło w byłych powiatach besarabskich. W mieście tym, którzy pracowali, dawano kartki na chleb, była jakaś pensja. „Wyższa kasta” otrzymywała dobre racje żywnościowe, amerykańskie konserwy, rzeczy trofiejne, a chłopom, tym, którzy karmili miasto, wygrabiono wszystko do ziarnka. Głodni ludzie rozproszyli się: kto do Galicji, kto w kierunku Czerniowiec. Tam, gdzie działały oddziały powstańcze, trochę bano się okradać ludzi i oni nie ginęli, przeżywali, a nawet ratowali głodujących. I w tym trudnym czasie nas, studentów wydziału filologicznego, jak barany pędzono do dziekanatu, dziekanem był wtedy Czerneć, i pod jego osobistą kontrolą kazano każdemu podpisać zbiorowy list z podziękowaniami dla naszego „drogiego, mądrego ojca i wodza Stalina” za to, że nas, nagich, bosych, głodnych, wyzwolił z rumuńskiego jarzma, podarował nam szczęśliwe, dostatnie życie. Co za cynizm! Orysia z rodzicami, 1938 r. w życiu społecznym, ale w rzeczywistości to wściekły gang OUN”. I przez całe życie to piętno było naszym drugim cieniem. Oto tak ukradli naszą młodość, karierę, złamali los… Prawie po 50 latach w końcu spotkałyśmy się z Odarką, już w naszej niepodległej Ukrainie. Odarka stała się szczęśliwą matką naszej bukowińskiej dumy — pisarki Sofii Majdańskiej. Choć one mieszkały w Kijowie, a ja w Czerniowcach, już do samej jej śmierci nie traciłyśmy kontaktu. Ile jeszcze było mi dane żyć, nie wiem, ale zawsze będę wdzięczna jej za to wsparcie, które dawała mi w życiu, i nie tylko mnie. Droga przyjaciółko, jeśli gdzieś tam, w zaświatach, widzisz nas, usłysz moje słowa wdzięczności, szacunku i módl się do Boga o los naszej Ukrainy.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин