Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

BOJOWNICY O WOLNOŚĆ

Слово Просвіти, №10 за 2011 рік

Iwan SŁOBODIAN, zastępca przewodniczącego Lwowskiego Oddziału Ogólnoukraińskiego Towarzystwa „Proświta” im. Tarasa Szewczenki Każdy myśl, że na Tobie milionów stan stoi Że za los milionów musisz dać Ty odpowiedź. I. Franko Po raz pierwszy od 70 lat na oficjalnym szczeblu na Ukrainie uhonorowano lwowskich Ukraińców, skazanych przez reżim komunistyczny w Procesie 59. Uroczystość odbyła się w muzeum „Więzienie na Łąckiego”, gdzie przeprowadzono ekumeniczne nabożeństwo i wystąpili: przewodniczący Lwowskiej Obwodowej Administracji Państwowej M. Cymbaluk, przewodniczący rady obwodowej O. Pankewycz, znany działacz społeczny, były więzień polityczny tego więzienia I. Kałyneć, jedyna żyjąca uczestniczka Procesu 59, Ola Popadyn, historycy, studenci. Proces 59 (inna nazwa — „Proces drugiej egzekutywy OUN”) — proces polityczny, który odbył się 15—18 stycznia 1941 roku we Lwowie w budynku obwodowego zarządu NKWD (ul. Pełczyńskiego—Dzierżyńskiego, a obecnie Witowskiego). Wtedy przed radzieckim sądem stanęło 59 młodych Ukraińców, przeważnie studentów lwowskich wyższych uczelni (wśród nich 13 studentów Uniwersytetu Lwowskiego, 8 — instytutu medycznego, 4 — instytutu politechnicznego, 3 — instytutu pedagogicznego oraz 11 uczniów lwowskich szkół klas 8—10). Oskarżano ich o przynależność do Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN) oraz o działalność antyradziecką. Proces 59 był zamknięty. Nikogo z opinii publicznej ani krewnych podsądnych nie dopuszczono do sali sądowej. Jednak sam sąd był pokazowy. Sąd odbywał się po tym, jak we wrześniu 1939 roku Armia Czerwona zajęła Zachodnią Ukrainę. W tym stosunkowo krótkim okresie władza radziecka przeprowadziła pogrom całego dotychczasowego zorganizowanego ukraińskiego życia społecznego i politycznego obwodów zachodnich. Legalne partie polityczne uległy samolikwidacji. W wyniku zakazu władz zaprzestały swojej działalności organizacje naukowe, kulturalne, kobiece, młodzieżowe, zniknęły dziesiątki wydawnictw prasowych, ukraińskich spółdzielni, a działaczy tych instytucji w większości aresztowano lub zesłano. Jedyną zorganizowaną siłą polityczną pozostawała wtedy na Zachodniej Ukrainie formacja polityczna OUN. Działała ona już w warunkach polskiej okupacji nielegalnie, zatem i w nowej bolszewickiej rzeczywistości działała dalej w podziemiu. Zrozumiałe, że rozprawiwszy się z legalnymi organizacjami ukraińskimi, bolszewicy postanowili skoncentrować swoje uderzenia na OUN. Bolszewicy postawili sobie za cel pokazanie bezperspektywiczności jakiegokolwiek oporu wobec nowej władzy. Sąd nad młodzieżą władza radziecka uczyniła pokazowym. Śledztwo trwało cztery miesiące, a był to czas tortur, terroru, zastraszania i ciągłego poniżania ludzkiej godności (o tym prawdziwie i strasznie opisała w książce „Proces 59” (wydawnictwo „Suczasnist”, 1970 rok, USA) uczestniczka tego procesu Luba Komar-Prokop). Charakterystyczną cechą sądu była niwelacja praw i wolności obywateli, podporządkowanie organów sądowych władzy oraz procedury sprawowania sądownictwa organom NKWD. Otwarty sąd miał za zadanie zastraszyć i zdemoralizować mieszkańców Galicji, którzy wrogo odnosili się do władzy radzieckiej. Dlatego kierownictwo NKWD zrezygnowało ze zwykłej praktyki wydawania wyroków przez pozasądowe organy administracji państwowej (OSO — osoboje sowieszczanije (trójka). Ale podsądni trzymali się godnie, nie przyznali się do winy, nie okazali skruchy, a oświadczali w sali sądowej, że są nieprzejednanymi wrogami władzy radzieckiej i bojownikami o niepodległą Ukrainę. Świadczą o tym zarówno dokumenty archiwalne, jak i opowieści samych uczestników procesu. „Prokurator Charitonow, charakteryzując podsądnych i ich działalność, przeważnie krzyczał, przeklinał, wymachiwał rękami, wskazywał na nas jak na przestępców, pienił się z wściekłości. Przestałam słuchać jego wykrzykników, jego nieprzyzwoitych wyzwisk pod naszym adresem. To bardzo raziło w tej eleganckiej, jasno oświetlonej sali oraz w obecności dziesiątek młodych i wyczerpanych, ale opanowanych w swojej godności podsądnych. Wreszcie prokurator przestał. Spojrzał zwycięsko na salę i żądał dla 42 wymienionych uczestników kary śmierci, a dla 17 — 10 lat więzienia. Po przemówieniu prokuratora przewodniczący sądu udzielił głosu obrońcom. Pierwszy przemawiał galicyjski adwokat Roman Krysztalski. W ferworze swojej mowy dotyczącej charakterystyki warunków, w jakich dorastała młodzież, która wychowywała się w patriotycznym duchu i gotowości służenia swojemu narodowi, zaszedł tak daleko, że w pewnym momencie, wskazując ręką na nas, wykrzyknął: „Przecież to kwiat ukraińskiej młodzieży”. Chyba zapomniał, że ten proces ukraińskich patriotów odbywa się nie w Polsce”. (Luba Komar, Proces 59, „Suczasnist”, 1990 rok). Sąd skazał na podstawie art. 54-2 oraz 54-11 Iwana Maksymiwa, Mykołę Wowka, Mykołę Matwijczuka, Mychajła Dumańskiego, Kosti-Arpada Berezowskiego, Semena Sorokowskiego, Bohdana-Lwa Jedynoroha, Jurija Kostyszyna, Tarasa Kociubę, Bohdana Kunyckiego, Ołeha Łewyckiego, Stanisława Nyrkę, Stepana Teslaka, Dmytra Sluzara, Ołhę Wołoszyn, Wołodymyrę Kowalyk, Martę Hrycaj, Darię Kowerko, Irynę Pik, Natalkę Wynnykiw, Mychajła Pakulaka, Romana Horbala, Romana Diakiwa, Bohdana Honczaruka, Romana-Mariana Beresta, Mykołę Hoszka, Andrija Matwijczuka, Petra Dumańskiego, Stepana Dumańskiego, Ludwihę Małaszczak, Petra Klaka, Teodozija Krupę, Bohdana Hrycaluka (17 lat), Mychajła Pecucha, Wołodymyra Komara, Lubę Komar, Irynę Zubacz, Ołenę Stolar, Mychajła Danylewycza, Dmytra Klaczkiwskiego, Hannę Bondar oraz Petra Szenera na karę śmierci, łącznie 42 osoby (31 mężczyzn i 11 dziewcząt). Sofija Klak, Marija Nakoneczna (15 lat), Orest Bułka, Stepan Onuferko, Myrosław Hawryłyszyn, Bohdan Starka, Mychajło Czarkowski (16 lat), Hryhorij Żydyk, Hala Stawarska, Hanna Kochman, Ołena Matła, Stefanija Prytuliak, Iryna Bezpałko, Ołha Popadyn, Lida-Oksana Switłyk, Natalka Szuchewycz, Marija-Anhelina Matkiwska otrzymały po 10 lat łagrów oraz po 5 lat ograniczenia w prawach (17 osób). Z 42 skazanych na śmierć ułaskawiono 10 dziewcząt i 11 chłopców (starania w sprawie ułaskawienia w Moskwie czynili wybitni uk obywatele ukraińscy, w szczególności akademik Kyryło Studynśkyj). Tych, którym karę śmierci zamieniono na 10 lat więzienia, wywieziono z więzienia we Lwowie w pierwszym dniu wojny, 22 czerwca 1941 roku, do więzienia w Berdyczowie (11 chłopców i 5 dziewcząt). W pierwszych dniach lipca, gdy do Berdyczowa zbliżał się front, enkawudziści podpalili więzienie i obrzucili je granatami. Aby wydostać się z płonącego więzienia, chłopcy wyważyli drzwi cel i wybiegli na korytarz, a potem na więzienne podwórze. Enkawudziści, którzy tam zajęli pozycje, ostrzelali ich z broni maszynowej, w wyniku czego zginęli Ołeh Łewyćkyj oraz Mychajło Pecuch. Innym udało się uciec. Z czasem z tej „grupy berdyczowskiej” podczas II wojny światowej zginęły cztery osoby: w 1942 roku gestapowcy zamordowali w więzieniu w Berlinie Halkę Stolar, a jesienią tego samego roku Niemcy rozstrzelali w Babim Jarze pod Kijowem Talkę Wynnykiw — obie za członkostwo w OUN. Dmytro Kłaczkiwśkyj, jeden z organizatorów UPA i jej pierwszy główny dowódca, zginął w walce z bolszewikami 12 listopada 1945 roku. Zginął w walce z bolszewikami także starszyna UPA Bohdan Kunyćkyj. — Jak zdołała ta młodzież, która wychowywała się w zupełnie innym świecie, przejść godnie przez niewyobrażalnie okrutne tortury śledztwa oraz sam proces sądowy, podczas którego 42 razy padło słowo „rozstrzelanie”, co dotyczyło w szczególności 11 dziewcząt, z których najmłodsza miała zaledwie 17 lat? Co trzymało ich przy życiu przez długie lata przetrwania w łagrach GUŁAG-u? — Moja mama, Lida Słobodian, wtedy Komar, nie przechodziła oficjalnie przez Proces 59, ponieważ żaden z uczestników procesu nie wydał jej przynależności do młodzieżowej siatki OUN. Jednak z uwagi na to, że w procesie jako uczestnicy występowali jej starsza siostra Luba Komar oraz brat Wołodymyr Komar, którzy 18 stycznia zostali skazani na karę śmierci, a Lida mieszkała razem z nimi w wynajętym mieszkaniu, to i ją „trójka” OSO skazała na 5 lat więzienia i 5 lat zsyłki. Lidę Komar wraz z siostrami w niedoli Halą Stawarską, Natalią Szuchewycz, Lidą Switłyk oraz Orysią Bezpałko jeszcze przed rozpoczęciem ataku Hitlera na ZSRR wysłano do więzienia przejściowego w Charkowie, skąd pieszo w kolumnie szły do Kupiańska. Po bokach — na koniach uzbrojeni sowieccy strażnicy: „Krok w lewo, krok w prawo uważany jest za ucieczkę, strzelamy bez ostrzeżenia”. Naprzeciw kolumny szła kobieta z wiadrem pomidorów. Jedna z więźniarek poprosiła o pomidora. Kobieta podała. Krótka seria i więźniarka, jak podcięta, padła na ziemię. Kobieta stanęła jak wryta

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин