Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗
Myśl i Słowo
Слово Просвіти, №12 за 2014 рік
Wołodymyr WOJTENKO, profesor
Cóż by, zdawałoby się, słowa… Słowa i głos — nic więcej. A serce bije — ożywa, Gdy je usłyszy!.. Znać, od Boga I głos ten, i te słowa Idą między ludzi!.. Taras Szewczenko (1848)
Czy możliwa jest działalność umysłowa, która nie opiera się na języku? Istnieją trzy typy myślenia: obrazowe, konstrukcyjne i pojęciowe. Jak wskazuje nazwa, myślenie obrazowe to działalność umysłowa, która nie opiera się na technologii słownej (jest pozajęzykowa) i operuje obrazami. W ten sposób rozwiązywane są problemy twórcze, powiedzmy, malarzy i rzeźbiarzy (z pewnymi zastrzeżeniami można to powiedzieć o pisarzach). Konstruktor-wynalazca czy mechanik samochodowy, rozwiązując swoje zadania dotyczące konstrukcji nowego silnika czy naprawy motocykla, myślą pewnymi wyobrażeniami przestrzenno-technologicznymi; myślenie konstrukcyjne również jest pozajęzykowe. Jeśli mowa o pracy architekta, to myślenie obrazowe i konstrukcyjne ściśle się przeplatają. Pozajęzykowy charakter tych typów działalności umysłowej potwierdza okoliczność, że ani malarz, ani wynalazca nigdy nie mogą odpowiedzieć na pytania w rodzaju: „Jak udało się panu namalować „Giocondę” czy wynaleźć zasadę silnika odrzutowego?” Jeden odpowie: „Taką ją zobaczyłem”, inny: „Myślałem o tym”, ale to, co jest pozajęzykowe, nie może zostać ujawnione w słownych sformułowaniach.
1. Myślenie obrazowe i konstrukcyjne jest właściwe także niektórym zwierzętom (powiedzmy, psom czy małpom), o czym świadczy ich zachowanie w pewnych sytuacjach. Na tym szczeblu pozostaje dziecko (człowiek), które wyrosło wśród zwierząt (fenomen Mowgliego). Ale w normalnych warunkach Homo sapiens opanowuje trzeci typ myślenia — pojęciowy, najwyższy i właściwie ludzki. Czy nie próbował pan, szanowny czytelniku, prześledzić, jak pan myśli — słowami czy bez słów? Kiedy ktoś układa wiersz czy projekt listu służbowego, odpowiedź jest oczywista: słowa są nieodłącznymi składnikami myśli. A jeśli, powiedzmy, mowa o wspomnieniach z dzieciństwa, rozwiązaniu zadania matematycznego czy rozważaniach o planach na jutrzejszy dzień? L. S. Wygotski (1934): „Myśl nie realizuje się w słowie, lecz w słowo przechodzi. Myśl zawsze pragnie połączyć coś z czymś, ma ruch, objętość, rozwijanie. Wszystko to nie pokrywa się bezpośrednio z potokiem językowym, jego podziałem na poszczególne słowa. Jednostki (elementy) myśli i jednostki (elementy) języka nie pokrywają się. Dwa procesy są nierozerwalne, jednak nie są tożsame. Słowo, pozbawione myśli, jest martwe. Ale i myśl, nieucieleśniona w słowie, pozostaje cieniem, mgłą, dzwonem i pustką”. Myśl realizuje się tylko poprzez działanie myślącej istoty lub za pomocą jej słów i — nijak inaczej.
Osobnym tematem są problemy językowe osób głuchoniemych. Najważniejsze jest to, że komunikacja z ludźmi, którzy władają zarówno normalnym językiem, jak i językiem gestów, pozwala osobom niepełnosprawnym przyswoić językowe zasady komunikacji, a poprzez nie — myślenie pojęciowe. Bez takiej komunikacji/nauki myślenie głuchoniemych pozostaje obrazowo-konstrukcyjnym (ten sam fenomen Mowgliego). Zatem w łańcuchu myślenie-język-słowo mamy złożoną pionową hierarchię procesów oraz ich poziome uzgodnienia. Obrazowy, konstrukcyjny i pojęciowy nurt myśli odbywa się nie sekwencyjnie, nie na zmianę, nie w izolacji, a jednocześnie; trudno to pojąć, jednak jeszcze trudniej wyobrazić sobie coś innego. Paradoksalnym („normalno-patologicznym”) jest fenomen ejdetyzmu, w wieku dziecięcym właściwy wielu, a w dorosłym — tylko niektórym ludziom. Chodzi o wysoką intensywność postrzegania i zachowania w pamięci obrazów realnego świata (greckie ei- dos — obraz) oraz o znaczący wkład komponentu obrazowego w myślenie. Eydetycy lepiej zapamiętują, na przykład, numer telefonu, uprzednio zapisawszy go i utrwaliwszy obraz w pamięci. Jest to zrozumiałe, gdy weźmie się pod uwagę, że łączna objętość struktur mózgowych związanych ze wzrokiem jest sześciokrotnie większa niż ich słuchowy odpowiednik. Jeśli mówić o troistej strukturze myślenia, to u eydetyków każdemu słowu może odpowiadać stały obraz wzrokowy, niezwiązany z realną figurą wzrokową tego obiektu, który tym słowem jest oznaczany. W rezultacie eydetycy mają wzrokowe obrazy słów, które oznaczają nie tylko rzeczywistość, ale i abstrakcyjne pojęcia (powiedzmy, śmiałość, przerażenie, wstyd itp.). Chodzi o wzajemne nakładanie się funkcji analizatorów wzrokowego i słuchowego. W tej dziedzinie mam osobiste doświadczenie, do dziś zachowując w pamięci tuzin (z mnóstwa) figur eydetycznych; reszta stopniowo zniknęła gdzieś po 10. roku życia. Trudno to zrozumieć ludziom, u których eydetyczne stadium rozwoju mózgu zakończyło się we wczesnym dzieciństwie. Podam przykład: słowo „Platon”, oznaczające imię mojego ojca, ma formę wyciągniętego prostokąta, którego kontury są nakreślone złotem, a powierzchnia zalana błękitem. Ta oraz jakiekolwiek inne konstrukcje eydetyczne nie podlegają logicznej interpretacji. Dla psychologów i neurofizjologów znaczenie ma ich istnienie, sam fakt możliwości wzrokowego odzwierciedlania słów. Zatem słowo może być postrzegane jako samodzielna rzeczywistość, niezależna od pierwotnej istoty obiektu czy zjawiska, które temu słowu odpowiadają. Mówiąc o poznawczej potędze wzroku, nie możemy pojąć jakiegoś jej zwiększenia poprzez eydetyczne rysunki słów, dlatego trudno znaleźć temu zjawisku miejsce w psychologii czy psychopatologii. Dyskutowana jest literacka (i w ogóle artystyczna) uzdolnienie eydetyków. Ta teza nie ma należytego potwierdzenia statystycznego, ponieważ część eydetyków nie pamięta o dziecięcej osobliwości swojej psychiki.
2. Niektórzy językoznawcy negują wyłącznie informacyjno-poznawczy charakter języka, natomiast akcentują jego związek z uczuciami (emocjami). Sądzę, że to błąd. Wiele słów — podobnie jak inne składniki świadomości — może mieć uczuciowy tembr. Czasami jest on słaby, a w pewnych okolicznościach ze słowa kapie krew lub łzy. Jednakże nie wchodzi to tyle w istotę słowa, co jest irracjonalną otoczką, w którą owija je ten, kto mówi, lub ten, kto słucha. Chodzi w szczególności o relacje między Językiem a Sztuką. O ten ich aspekt, który nawet w epoce informatyzacji i matematyzacji pozostaje niesformalizowany i zrozumiały jedynie na poziomie intuicyjnym. Człowiek nieczęsto przebywa w polu intelektualnym czystej nauki i abstrakcyjnego myślenia, pisze E. Sapir (1921), w związku z czym raz po raz zanurza się w gorący strumień emocji, chwyta się uczuciowych barw słów, w ten sposób wzbudzając w sobie aurę przynależności do nieabstrakcyjnego bytu. Zatem (cytuję), „język to wyłącznie ludzki, nieinstynktowny środek przekazu idei, emocji i pragnień za pośrednictwem systemu dowolnie wybranych symboli”. Zrozumiałe, że uczuciowy tembr wykorzystują artyści słowa. Jednocześnie dla każdego z nich kryje się w nim pułapka. Słowa, których emocjonalne zaangażowanie przez przygnębiającą jednostajność użycia (oraz percepcji) staje się wyblakłe, są szkodliwe, jak fałszywe pieniądze. Prawdziwy artysta (w odróżnieniu od grafomana) musi i pragnie przywrócić słowom świeże brzmienie, osiągając ten efekt poprzez wynalezione konstelacje pojęć i obrazów. Literaturą nie jest po prostu tekst między okładkami książek, a to, co będąc napisanym, „nabiera niezwykłego stopnia znaczeniowości” (E. Sapir). Opierając się na rozumieniu słowno-obrazowej unikalności talentem napisanego tekstu literackiego, nie musimy się dziwić, że jego tożsame odtworzenie w innym języku (przekład) jest praktycznie niemożliwe. Ale — takie przekłady są szlachetną odmianą pracy literackiej, a pewna ich część jest niezwykle doskonała. Znamy błyskotliwych tłumaczy na język ukraiński i z języka ukraińskiego. Każde utalentowane dzieło literackie jest strzałem z dubeltówki, ponieważ posiada składnik znaczeniowy, do odtworzenia którego wystarczy znajomość dwóch języków i talent literacki, oraz specyficzny składnik językowy, który adekwatnemu przekładowi nie podlega. Daremnymi byłyby ich poszukiwania w „czystej”, rozdzielonej postaci. Jednakże, przyjmując tezę o tajemnym współistnieniu dwóch składników, możemy mówić o mistrzach słowa takiego szczęśliwego obdarowania, które pozwala pisać genialne utwory „po prostu”, słowami, jakby świadomie wybranymi dla takiego przekładu, w którym „same z siebie” łączą się składniki znaczeniowy i językowy. Ograniczę się do odniesień do Szekspira i jego umiejętności „dopasowania swoich najgłębszych intuicji do normalnego brzmienia potocznej mowy” (E. Sapir). Czytając Szekspira, mamy iluzję, że cały świat mówi po angielsku, a nam w przekładzie niczego nie brakuje. Pisarz powinien korzystać ze wszystkich zasobów estetycznych właściwych językowi, jednak jego właściwości — to nie jego zasługa. Każdy język jest gotowy odzwierciedlić indywidualność twórcy. Jeśli w literaturze on się nie rodzi, to nie język jest przeszkodą. Chodzi o to, że kontekst społeczny nie zawsze sprzyja rozwojowi osobowości, która pragnie potężnej indywidualnej interwencji w kulturę wspólnoty. U nas, Ukraińców, przez długi czas główną cechą ukraińskości był przede wszystkim melos pieśni ludowych. Ich językowy akompaniament (teksty), będąc produktem twórczości zbiorowej (i mając pewne różnice regionalne), nie nosił na sobie indywidualnych autorskich faksymile. Pierwszą, można by rzec, „autorką pieśni ludowych” stała się Marusia Czuraj. Szewczenko dopełnił tę (pieśniarską) sprawę, poza tym dając genialne wzorce zindywidualizowanej twórczości literackiej, jednocześnie bliskiej żywiołowi folklorystycznemu i od niego zdystansowanej. To jeden z twórczych paradoksów: im bliższy jest artysta ogólnonarodowych źródeł, tym ważniejsze są osobiste składniki jego Słowa. Angielska pisarka Ethel Lilian Voynich (1864—1960), autorka znanej powieści o walce Włochów przeciwko austriackiemu panowaniu, całym sercem przychyliła się do Ukrainy. Nauczyła się naszego języka i zabrała się za przekład wierszy Tarasa. W 1911 roku ukazała się drukiem książeczka, do której weszło sześć poezji i szkic o poecie, w którym E. Voynich stawia Szewczenkę w pierwszym rzędzie światowych liryków. Najlepszymi z jej przekładów są „Testament” (najdoskonalsza ze wszystkich anglojęzycznych interpretacji), „Gwiazdo moja wieczorna”, „Mnie wszystko jedno, czy będę…”. Z poczuciem wdzięczności musimy wspomnieć „niezwykłą ambasadorkę Ukrainy w literaturze anglojęzycznej” Verę Rich (1936—2009). Urodziła się w Londynie, uczyła się w Oksfordzie, pisała wiersze — i opanowała (można by rzec, niespodziewanie dla siebie) język ukraiński. W 1957 roku ujrzał światło dzienne Frankowy „Prolog” do poematu „Mojżesz”. W 1961 roku ukazał się drukiem zbiór utworów Szewczenki i wreszcie — w całości „Kobziarz”. Pióru Very Rich przypada około stu publikacji o Szewczence oraz o piśmiennictwie ukraińskim w ogóle, w szczególności rozprawa o ukraińskim przekładzie szekspirowskiego „Hamleta”.
3. Wilhelm von Humboldt (1767—1835), założyciel Uniwersytetu Berlińskiego, należy do potężnej kohorty niemieckich filozofów; jednym z duchowo najbliższych mu był sławny Kant. Imię Humboldta znaczy pojawienie się językoznawstwa ogólnego (lingwistyki). Jego koncepcja języka została wyłożona w trzech tomach, które ujrzały światło dzienne w latach 40. XIX wieku pod wspólnym tytułem „O języku (plemienia) kawi na wyspie Jawa”. Pierwszy tom został wydany ponownie jako osobna książka „O różnicach w budowie języków ludzkich i o wpływie tych różnic na duchowy rozwój ludzkości”. Humboldt należy do tych myślicieli, których osiągnięcia naukowe są bardziej zgodne z późniejszymi epokami niż ze współczesnymi. Przed Humboldtem panującym w lingwistyce był logicyzm, metodologia logiki formalnej: język to słowa (imiona przedmiotów i zjawisk); myślenie operuje pojęciami; każde słowo wyraża określone pojęcie, a związek między językiem a myśleniem jest jednoznaczny i bezpośredni, nawet mechaniczny. W. Humboldt: „Współzależność myślenia i słowa wyraźnie zaświadcza o tym, że język jest nie tylko środkiem do nazywania już znanych prawd, lecz także metodą odkrywania prawd jeszcze nieznanych. Różnica języków nie polega na różnicy powłoki dźwiękowej i znaków — określa ją różnica światopoglądów. Każdy człowiek może zbliżyć się do obiektywnego świata jedynie w zgodzie ze swoim sposobem poznawania i odczuwania, czyli drogą subiektywną. Każdy osobny język jest właśnie jedną z takich subiektywnych dróg poznania”. Gdyby ludzkość stworzyła tylko jeden język, jego „subiektywność” (a język jest zawsze „subiektywny” w tym sensie, że nie jest uniwersalny) raz na zawsze określiłaby drogi poznawania rzeczywistości. Mnogość i różnorodność języków to jedna z gwarancji łącznej mocy gnoseologicznej ludzkości. Ale: czy realnie istniejące formy i kategorie istniejących języków kierują myślenie właśnie w najlepsze koryto poznawcze? Czy takie realia językowe, jak podmiot i orzeczenie, liczba pojedyncza i mnoga, rzeczownik i czasownik nie mogą stać się potajemnymi twórcami koncepcji światopoglądowych, pobudzaczami poszukiwań intelektualnych określonego (i być może nieudanego) typu? Czy można uważać za przynależne do języka jedynie kierunki poznawcze, a realia przedmiotowo-obiektywne, tworzone przez człowieka, są niezależne od zdolności językowych mózgu? Czy, przeciwnie, Homo sapiens przystosowuje wszystko, co może, pod kontrolę struktur mózgowych, które są tym potężniejsze, im bardziej są związane z funkcjami językowymi? „Nie ty mówisz językiem, a on mówi tobą” — oto treść problemu, który odzwierciedlają przytoczone pytania. Ich ostrość ma głównie sens publicystyczny. W rzeczywistości nie chodzi o to, że język dyktuje człowiekowi swoje „egoistyczne” prawa. Rozmowa dotyczy tego, że myślenie i język, z definicji, są ściśle sprzężone z funkcjami mózgu. Rozważając ich możliwą konkurencyjność, badacz świadomie upraszcza sytuację, bo nie rozumie, co właściwie stoi za tą sprzężonością; współczesna neurofizjologia i neurolingwistyka mają błyskotliwe perspektywy. Na tym kończąc zapoznanie się z niezwykle skróconym wykładem lingwistyki filozoficzno-światopoglądowej Humboldta i przygotowując się do rozmowy o innym językoznawcy, krótko zatrzymamy się na pojęciu (nad)złożonego systemu. Jego najlepszym wzorcem jest ludzki mózg, zdolny do regulacji wewnętrznych problemów organizmu (1), postrzegania, analizy oraz operacyjnej i strategicznej oceny czynników zewnętrznych (2), twórczości artystycznej i naukowej (3). Pomimo przepaści wszystkiego, co nam wiadomo o mózgu i mechanizmach, za pośrednictwem których realizuje on każdą z trzech nazwanych form działalności, wiemy
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
