Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 13сторінка оригіналу ↗

Kyryło Osmak powrócił w listach i dokumentach

Слово Просвіти, №12 за 2014 рік

W stołecznym wydawnictwie „Jarosławiw Wał” ukazała się książka „Kyryło Osmak: autoportret w listach na tle Władimirskiego Centralu”. Są to listy Prezydenta Ukraińskiej Głównej Rady Wyzwoleńczej Kyryła Osmaka oraz dokumenty dotyczące losów tego wybitnego działacza narodowych zmagań wyzwoleńczych, dwukrotnie represjonowanego przez komunistyczno-sowiecki reżim i zgładzonego w więziennym odosobnieniu. Autorką i redaktorką książki jest córka Kyryła Osmaka, znana działaczka społeczna Natalia OSMAK. W wywiadzie dla „SP” opowiada ona o historii powstania książki oraz pracy nad badaniem nieznanych kart ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego. — Pani Natalio, czy zamysł stworzenia książki jest dawny? — Po raz pierwszy ideę wydania listów Kyryła Osmaka z więzienia wyraziła redakcja „Litopysu UPA”, było to jeszcze w połowie lat 90. Jednak do druku nie doszło. Potem znalazłam wiele dokumentów, cztery sprawy śledcze, akta osobowe studenta Moskiewskiego Instytutu Rolniczego Osmaka, które odnalazłam w państwowym archiwum w Moskwie. W Kijowskim Państwowym Archiwum Historycznym wyszukałam dokumenty Frontu Południowo-Zachodniego, gdzie ojciec służył podczas I wojny światowej. Uzbierało się już tak wiele materiałów, że postanowiliśmy stworzyć zbiorczy tom dokumentów i listów. Pracowałam nad tym około czterech lat. Pomagała mi Ołena Syzoniwna Łukianczuk, profesjonalna redaktorka literacka. I w 2004 roku został wydany 41. tom „Litopysu UPA”, w którym znajdują się dokumenty i listy ojca. Do listów dodawałam przypisy, wyjaśnienia nieznanych miejsc dotyczących rodziny Osmaka. Ten tom posiada bardzo szczegółowy indeks osobowy. Jednak potem pojawiła się idea wydania listów osobno. Sfinansowała to ukraińska Fundacja „Buducznist” z Toronto w Kanadzie. Tę książkę chciałam uczynić odmienną od tamtego 41. tomu „Litopysu UPA”. Zwróciłam się do Mychajłyny Kociubynskiej z prośbą o napisanie przedmowy. Napisała błyskotliwą przedmowę. Była to jedna z jej ostatnich prac, pomogła mi również Roksolana Swiato. W połowie ubiegłego roku zwróciłam się do wydawnictwa „Jarosławiw Wał” i od jesieni rozpoczęła się bezpośrednia praca nad wydaniem książki. I oto niedawno publikacja ujrzała światło dzienne. Wydrukowana w „Kołosi” w Drohobyczu, poligraficznie bardzo ładnie wykonana. Oprócz „Buducznisti”, wsparcia finansowego w wydaniu książki udzieliło Środowisko UGRW (przewodniczący prezydium Jewhen Stachiw, przewodniczący rady politycznej Anatolij Kamiński). To Środowisko utworzono zaraz po wojnie, działa ono do dziś. Niestety, pod koniec stycznia Jewhen Stachiw zmarł. — Dlaczego zwróciła się Pani właśnie do „Jarosławiwego Wału”? — Wydawnictwo dba o promocję swoich książek, ich popularyzację, rozpowszechnianie, a to bardzo ważne. Ono też zorganizowało w stolicy udaną prezentację wydania, które liczy 600 stron i ponad 100 ilustracji. Postanowiłam nie ograniczać się tylko do zdjęć Kyryła Osmaka z czasów jego życia. Są tu także zdjęcia z obchodów rocznicy UGRW, które począwszy od 1992 roku odbywają się we wsi Sprynia w rejonie samborskim, gdzie utworzono organizację. Tę książkę zadedykowałam 70. rocznicy powstania UGRW, którą będą obchodzić w lipcu 2014 roku. — Chyba najtrudniej było znaleźć dawne zdjęcia rodzinne? — Takie zdjęcia u nas były. Większość z nich mama musiała zniszczyć ze względów konspiracyjnych. Jakieś zdjęcia znalazłam kiedyś u krewnych. Dorastałam z fotografią, na której ojciec jest młody, przystojny, kręcony, w wyszywanej koszuli. Nie zwracałam uwagi na to, że zdjęcie jest jakoś przycięte. Kiedy powiedziałam o tym zdjęciu młodszej siostrze pierwszej żony ojca, Wirze Wasyliwnie, ona powiedziała: „Przecież tam była Marusia”, czyli jej siostra. To zdjęcie z lat około 1923—1925. Przez długi czas nie wiedziałam o pierwszej rodzinie ojca, myślałam, że Lesia to moja siostra przyrodnia. Ojciec miał jeszcze syna Ołeha, który zmarł w 1936 roku. Ogólnie udało mi się znaleźć nawet dość dużo starych fotografii. Stare listy zachowała mama. Kiedy ojciec nas odnalazł i zrozumieliśmy, że nas wykryto, mama mimo wszystko zachowała listy. Jedne zaadresowane do mamy, osobno ojciec pisał do mnie. Później pisał listy do swojej młodszej siostry Hałyny Iwaniwny. Nam ojciec po raz pierwszy napisał w marcu 1954 roku, równo 60 lat temu. Do tego czasu nic nie wiedzieliśmy o jego losie. Ojciec szukał nas przez MSW. W 1953 roku, po śmierci Stalina, zwrócił się do ministerstwa. Na pierwszy list odpowiedzieli, że Ludmyła Ołeksijiwna Osmak nie figuruje wśród aresztowanych. Ale już na drugi list podano mu nasz adres. Choć mama, dla konspiracji, nieco zmieniła dane: figurowałam jako Bohdaniwna, w dokumentach zmieniono rok i miejsce mojego urodzenia. Tak więc od 1954 roku zaczęły przychodzić listy ojca do nas i do przybranej córki Wałentyny, która wspierała go przez wszystkie poprzednie lata, przesyłała pieniądze. Początkowo nie znałam wartości tych listów. Kiedy poznałam Wasyla Kuka i powiedziałam mu, że jestem córką prezydenta UGRW Kyryła Osmaka, dla niego było to wielkie zaskoczenie. Od razu nawet nie uwierzył. Zapytał, jakie mam dokumenty? Mówię, że mam listy ojca. Poprosił o przeczytanie. I poradził mi, jak mam pracować nad tymi listami, aby je upublicznić. To właśnie on dał impuls do tej pracy. Oprócz listów do rodziny, dodałam do książki korespondencję więzienną. I jeszcze tutaj, w Kijowie, przebywając pod śledztwem, oraz w więzieniu we Władimirze, składał on wnioski do władz więziennych. I charakterystyczne rezolucje na te jego wnioski. Oto na przykład list ojca do władz więziennych. W języku ukraińskim, właśnie tak zwracał się w Kijowie. „W więzieniu, którym Pan kieruje, jestem już 9 miesięcy, a ogólnie w odosobnieniu 3 lata i 1 miesiąc. Cały czas żyłem bez paczki. Potrzebuję pomocy materialnej, wsparcia produktami. Proszę powiadomić moją rodzinę pod adresem, który podaję poniżej, o mojej prośbie o pomoc”. To 12.10.1947 roku. Na liście, z lewej strony: „Zezwolić. Naczelnik więzienia”. Ale u góry druga rezolucja: „Oznajmić mu, że prośba została spełniona, ale faktycznie żadnego listu nie wysyłać”. I tak z drugim, trzecim listem… — Aresztowano go jeszcze w 1944 roku... — Śledztwo ciągnęło się aż 4 lata. Jak zdobyliśmy akta osobowe ojca? Z mężem w 1994 roku pojechaliśmy tam, do Władimira. Naszym celem było znalezienie grobu ojca. Weszłam do więzienia, graniczy ono z cmentarzem. Myśleliśmy, może w więzieniu zachowały się jakieś dokumenty. Pracownica więzienia znalazła kartę ewidencyjną, odczytała nam numer grobu ojca, obiecała znaleźć tego dnia jakieś dokumenty. Oczywiście żadnego grobu wtedy nie znaleźliśmy. A pracownica poinformowała, że w archiwum FSB obwodu władimirskiego są „Akta osobowe” ojca. Tam dano do wglądu dwie teczki tych akt. To był 1994 rok. Powiem, że za dwa lata już by mi ich nie dali. A sprawa śledcza ojca była w Kijowie. Szczerze mówiąc, początkowo obawiałam się szukać tych dokumentów i do nikogo się nie zwracałam. Ale kiedy świętowano 50-lecie UGRW w 1994 roku, poszłam do SBU. Oświadczyłam, że mój ojciec był represjonowany i chcę zapoznać się z jego sprawą śledczą. Zapytano mnie, czy ojciec jest zrehabilitowany? Mówię, że nie. W takim razie, mówią, proszę napisać wniosek o rehabilitację. Wtedy był Związek Radziecki, teraz niepodległa Ukraina, on wobec Ukrainy nie jest winny. Złożyłam taki wniosek i 5 grudnia tego samego roku w prokuraturze wręczono mi zaświadczenie o rehabilitacji ojca. I dopiero po tym zapoznałam się ze sprawą śledczą. — Dlaczego zajmowała się tym prokuratura? — A ojca skazano nawet bez sądu. Było takie OSO, „osoboje sowieszczanije” (specjalna narada). Tak więc w styczniu 1995 roku zaczęłam zapoznawać się z aktami śledczymi. Jest w nich 6 tomów. Proszę zwrócić uwagę, oto w książce protokół przesłuchania ojca, czas przesłuchania — od 10 wieczorem do 6 rano. — Ośmiogodzinne nocne przesłuchanie… — Sporządziłam grafik wezwań na przesłuchania. Są miesiące w dwóch trzecich zaznaczone przesłuchaniami, niekończącymi się przesłuchaniami. Kiedy szukaliśmy dokumentów o ojcu, to i we Włodzimierzu, i w Riazaniu, i w Moskwie pracownicy archiwów, innych instytucji, na przykład kobieta z ukraińskim nazwiskiem Tkaczenko i inni odnosili się do nas z mężem z sympatią i współczuciem. Ale kiedy byłam tam w poszukiwaniu nowych dokumentów dwa lata później (w 1996 roku), Rosjanie powiedzieli: to, na co pozwalaliśmy dwa lata temu, obecnie już nie pozwolimy. Przypomnę, że mojego ojca aresztowano jeszcze podczas wielkiego terroru, w latach 30. na Riazanszczyźnie, gdzie pracował jako agronom. Młody pracownik FSB był zdziwiony takim zwróceniem się w 1994 roku w sprawie aresztowania Ukraińca aż w 1938 roku. Ale znalazł sprawę ojca i rozmawiał z nami z wyraźną sympatią. Zdziwił się, że sprawa ojca jest tak obszerna. Z reguły sprawy z tamtych krwawych lat są cienkie, kilka stron: areszt, wyrok, rozstrzelanie. A tutaj 370 stron. Mówi, że kiedy przeczytał, to zrozumiał, iż ojciec uratował się od śmierci tym, że nie przyznał się do żadnego oskarżenia. I w 1940 roku ojca zwolniono. Celowo nie podaję w książce imion tych porządnych ludzi z Rosji, bo nie wiem, jak by im się teraz powiodło. — Czy są jeszcze jakieś nieznane strony, „białe plamy” w badaniu politycznego losu Pani ojca, jego współpracowników? Czy ma Pani nad czym pracować? — Kiedy w 1944 roku wybrano Ukraińską Główną Radę Wyzwoleńczą, postanowiono, że stanie ona na czele wyzwoleńczej walki Ukraińców o państwowość i będzie działać tutaj, na Ukrainie. Ale później zdecydowano część ludzi wysłać za granicę, aby tam rozpowszechniali informacje o wyzwoleńczej walce na Ukrainie. 25 lipca odbyło się posiedzenie Prezydium UGRW, zgodnie z jego decyzją większość członków Rady wyjechała za granicę. Ci, którzy wyjechali, pozostali przy życiu. Na Ukrainie pozostali wtedy prezydent UGRW Kyryło Osmak i przewodniczący Rządu Roman Szuchewycz. Ich los jest znany. Ojciec wielokrotnie pisał wnioski do Prezydium Rady Najwyższej, Prokuratury Generalnej, KC z żądaniem rehabilitacji. Mamie napisał, że w jednym z takich wniosków na 9 stronach opisał, jak go torturowano. W aktach osobowych widnieje, że taki list otrzymano i wysłano, ale samego listu w aktach nie ma. Szukam tych listów. W Kijowie ich nie ma, przejrzałam całe akta śledcze. Pewnie są w Moskwie. — Doprowadziła Pani do pochówku Pani ojca na Ukrainie, w Kijowie. — Najpierw trzeba powiedzieć o Środowisku UGRW. Właśnie Wasyl Kuk zainicjował pochówek ojca na Ukrainie. Była długa epopeja. Napisałam do Rosji, odpowiedziano mi, że nie będą szukać miejsca pochówku ojca. W końcu udało nam się to zrobić. Pojechaliśmy do Włodzimierza w szczycie Pomarańczowej rewolucji. Znalazłam ciekawy dokument, zeznanie dozorczyni i administratora cmentarza Kniaź-Włodzimierskiego, Małyszewej, gdzie pisze ona, że właśnie tutaj 17 maja 1960 roku pochowano Kyryłę Osmaka. Przeszliśmy wszystkie instancje, otrzymaliśmy zezwolenia władz miejskich, jej służb. Pochowaliśmy ponownie 11 grudnia 2004 roku, też w szczycie Pomarańczowej rewolucji. Jestem wdzięczna za wsparcie Towarzystwu Więźniów Politycznych i Represjonowanych na czele z Jewhenem Proniukiem. Organizował on nabożeństwo żałobne za ojca w soborze Włodzimierskim, wiec przy pomniku Szewczenki. Rozmawiał Petro ANTONENKO

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин