Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 14сторінка оригіналу ↗

Młode kino Ukrainy: intymność jako styl

Слово Просвіти, №13 за 2012 рік

Larysa BRIUCHOWECKA, redaktor naczelna czasopisma „Kino-Teatr”, kierowniczka centrum studiów filmowych Narodowego Uniwersytetu „Kijowsko-Mohylańska Akademia” Będzie mowa o młodych, którzy – z jednym pojedynczym wyjątkiem – pracują jako niezależni reżyserzy. Takie zjawisko, jak niezależne kino, jest dla Ukrainy nowe. Powstało ono, można powiedzieć, na fali Pomarańczowej Rewolucji. Wtedy wyszły aż trzy pełnometrażowe obrazy na jeden temat – „Pomarańczowe niebo” Ołeksandra Kyrijenki, „Przebijemy się!” Iwana Krawczyszyna i „Orange Love” Alana Badojewa. Ale rozwinąć start na długim dystansie udało się nie wszystkim: Kyrijenko nakręcił jeszcze kilka filmów z rosyjskimi aktorami, które trafiły do dystrybucji („Indi”, „Strach iluzji”), Krawczyszyn przerobił swój film i zgłosił go na MFF w Karlowych Warach, a co do Badojewa, to media informowały o jego pracy nad teledyskami. Był jeszcze „Sztolnia” z pretensją do miana „pierwszego w Ukrainie filmu grozy” i z potężnym PR-em, było jeszcze coś, ale trudno przypomnieć sobie, co dokładnie. Młodzi, którzy ugruntowali swoje mistrzostwo na początku lat 2000. (Hanna Jarowenko z znakomitą „Kinomanią”, Wiktoria Melnykowa z filozoficzną trylogią o muzyce w życiu człowieka), po kryzysie gospodarczym jesieni 2008 roku pracują w telewizjach i, jak się wydaje, przestali myśleć o kinie. Taras Tkaczenko, który w pracy dyplomowej ujawnił rzadki talent komediopisarza, nakręcił fabularny pełnometrażowy „Prawo do Nadziei”, a teraz pracuje w kinie dokumentalnym (film „Swiatosław Hordynski”, studio „Kinematografist”). Ze swojej strony Państwowa Służba Kina w 2007 roku dała widzom nadzieję, że za środki państwowe w najbliższym czasie zostanie zrealizowanych sześć pełnometrażowych debiutów, jednak przed kryzysem gospodarczym zdążono nakręcić tylko dwa – Maryny Kondratiewej i Walerija Jamburskiego, przy czym oba filmy okazały się nieudane. Serhija Łoznycę, który także wchodził w skład tej szóstki, nie przechodzi przez gardło nazywać ukraińskim reżyserem – mieszka w Niemczech, nakręcił rosyjsko-niemiecko-ukraińską koprodukcję „Moje szczęście” po rosyjsku, z rosyjskimi aktorami i o rosyjskiej rzeczywistości. „Orange Love” Obiecujący debiut Walentyna Wasjanowycza (reżyser otrzymał prestiżową nagrodę na festiwalu w Clermont-Ferrand za krótkometrażówkę „Przeciw słońcu”), który wystartował w tym samym czasie, do mety nigdy nie dotrze. A Taras Tomenko, który na długo zatrzymał się na etapie scenariusza, zdaje się, wycofał się z dystansu. Dlatego dziś obraz młodego kina ukraińskiego kształtują filmy krótkometrażowe. Krótki format z jednej strony ma zalety: jest niedrogi i daje pewne złudzenie działalności kinematograficznej (prawie codziennie w Kijowie odbywają się festiwale filmów krótkometrażowych), ale z drugiej strony zawęża sferę wpływu i możliwość dotarcia do szerokiego widza. Nakręciwszy krótki metraż, który ogląda krąg przyjaciół, młodzi umieszczają go na którejś ze stron internetowych, w najlepszym razie wysyłają na MKF — i na tym poprzestają. Wygląda na to, że ostatecznie przeniosą się do sfery wirtualnej. Ale jeśli kinematografia innych krajów żyje pełnią życia (dystrybucja kinowa, wielkie festiwale, rynek DVD), to u nas cieszą się życiem wirtualnym. Bardzo chciałoby się, aby młodzi ludzie z taką sytuacją się nie godzili. Filmy, o których będzie mowa, zostały stworzone przez niezależnych reżyserów, i tylko jeden jest debiutem finansowanym z budżetu państwa. Interesujące jest to, że młodzi przestali liczyć na łaskę państwa, udaje im się samodzielnie znajdować środki albo w swoim kraju, albo za granicą. Poszczególne ukraińskie filmy stały się zauważalne, powiedzmy „Krew” Ireny Prawyło według utworu Nodara Dumbadze, nakręcona w Gruzji, dokąd autorka włożyła połowę własnych środków, a także „Kros” Mariny Wrody (współprodukcja ukraińsko-francuska) „Kairos” ...cuzke wyrobnyctwo), który w 2011 roku zdobył „Złotą Palmową Gałąź” w kategorii filmu krótkometrażowego. Ponieważ jednak o obu już sporo pisano, zatrzymajmy się przy mniej znanych czterech filmach dokumentalnych i jednym fabularnym. Intymność jako styl młodych najjaskrawiej chyba ujawniła się w filmie Maksyma Wasjanowycza „Mama zmarła w sobotę w kuchni” (2009). Pół wieku temu w filmie „Jak w lustrze” Ingmar Bergman wyraził wątpliwość, czy artysta ma prawo ingerować w sferę tajemnicy drugiego człowieka tak, jak czyni to bohater filmu Dawid. Od tego czasu miara szczerości wzrosła bardzo wyraźnie. I przypomniała się ta wątpliwość w związku z filmem Maksyma Wasjanowycza. Młody dokumentalista zanurzył się w prywatne i świeckie życie swojego ojca, aby możliwie najskrupulatniej, do najmniejszych szczegółów, je zarejestrować. Bez wątpienia obserwować bliską osobę jest łatwiej: zwyczajnie jest być z nią w domu, w codziennym życiu koncertowym, w kontaktach z kolegami. Zatem coś na pograniczu „reality show”. Maksym filmował przez długi czas, najwyraźniej ojciec nie protestował, choć zapewne nie całkiem wygodnie żyć pod uważnym spojrzeniem obiektywu kamery. Z pokazanego nienachalnie wyłania się myśl o karierze twórczej tego człowieka, która mogła się ułożyć, ponieważ ojciec marzył o zostaniu dyrygentem wielkiej orkiestry symfonicznej i nawet otrzymał zaproszenie na studia w konserwatorium, lecz nie było mu to pisane — nie zdołał na jakiś czas opuścić rodziny, małych dzieci — więc pozostał w obwodowej filharmonii, w której pracował przez całe życie. Był człowiekiem wesołym i energicznym, za to go szanowano i kochano. Film jest interesujący przede wszystkim jako portret. Oczywiście zyskałby jeszcze bardziej, gdyby było mniej przejść odwracających uwagę od postaci, rozrzedzających czas kinematograficzny. Ogólnie jednak reżyser wygrał pojedynek z niemałą objętością ma- „Крос” teriałowi, nadając mu spójności. Dokonuje się kinematograficzny cud: film skłania do refleksji nad sensem ludzkiego życia i problemem samorealizacji utalentowanego człowieka. W przeciwieństwie do Bergmana, przed ukraińskim dokumentalistą problem etyczny nie stał — dziś ważniejsze dla niego było osiągnięcie prawdziwości. Doświadczenie Maksyma jest cenne: wybierając drogę niezależnego kinematografisty, szukał pieniędzy i jednak zdołał przekonać zagranicznych inwestorów. Film został dobrze przyjęty przez profesjonalnych widzów, czego dowodzi Grand Prix prestiżowego KF dokumentu o ochronie praw człowieka (Kijów, 2010). Ale już trzeci rok reżyser szuka możliwości nakręcenia kolejnego filmu — kto go sfinansuje, na razie nie wiadomo. Na obserwacji intymnych szczegółów i na pozycji nieingerowania w rzeczywistość opiera swój dokumentalny film „Polina” Roman Bondarczuk — absolwent pracowni Jurija Illienki. Siedem lat temu za swoją dyplomową pracę „Taksówkarz”, w której pokazano współczesne życie i niezbyt atrakcyjny świat współczesnego człowieka, otrzymał nagrodę na „Kinotawrze”. „Polina” — film powstały w ramach międzynarodowego projektu, opłaconego przez Francję i Łotwę, w którym zebrano portrety młodych ludzi, którzy wychowali się w czasach państwowej niepodległości w krajach WNP. Początek taśmy — motyw macierzyństwa przez nagą postać — zdjęcie kobiety, która czeka na dziecko. Uzasadnienie pierwszych kadrów jeszcze nie jest wsparte, może budzić wątpliwości, ale w końcu przekonujesz siebie, że to interesujące jako chwyt. Potem widzimy noworodka, i wreszcie dziewczynkę-nastolatkę, która uczy się grać na saksofonie, robi postępy i występuje w koncertach. To Polina, która mieszka w Chersoniu i zasłynęła tym, że bardzo dobrze gra na różnych instrumentach. Reżyser odchodzi od szablonów gatunku portretowego. „Mama zmarła w sobotę w kuchni” Widać jego fach, jednak ponieważ na fabularny film w Ukrainie bardzo trudno znaleźć środki, Roman Bondarczuk przejawia swoją twórczą fantazję w dokumencie. Czuje się swobodnie w żywiole „życia znienacka” – tak zbudował swojego fabularnego „Taksówkarza”, co widzimy również w „Polinie”. Filmy są podobne stylistyką, dlatego trudno wyznaczyć granicę między dokumentem a twórczą fantazją, między bohaterem zmyślonym a rzeczywistym. Absolwentka pracowni Walentyna Marczenki, Inna Pawlczuk, w filmie dokumentalnym „Kairos” (Narodowa Kinoteka, 2008) prowadzi historię dwojga znanych ludzi – lekarki Olhy Bohomolec i fotografa Ihora Hajdaja – znacznie pewniej, ponieważ chodzi o jaskrawe osobowości, pochłonięte sprawą swojego życia, spełnione i odnoszące sukcesy. Dlatego nie ma tu atmosfery aluzji ani czegoś niedopowiedzianego. Olha Wadymiwna Bohomolec – spadkobierczyni sławnego lekarskiego rodu – opowiada o swojej rodzinie, o studiach w instytucie medycznym, wczesnym zamążpójściu i urodzeniu dziecka wbrew woli męża, z którym wkrótce się rozwiodła. Obecnie jej starszy syn jest już dorosły. A najmłodszej „kwiatuszek” ma zaledwie trzy lata. Olha ma czworo dzieci. Kamera Jurija Mieszerjakowa obserwuje szczęśliwą matkę z dziećmi. Olha Bohomolec jest twórczynią własnego losu – jako specjalistka, jako śpiewaczka, jako kolekcjonerka i jako działaczka społeczna. Dzięki niej w filmie widzimy przykład imponującego przeciwstawienia humanistycznej misji, czynnego dobra, które leczy zarówno dolegliwości fizyczne, jak i ludzkie dusze, pozornej ważności pysznienia się ambitnych i hałaśliwych polityków. Gdyby Inna Pawlczuk ograniczyła się wyłącznie do gatunku portretu, film również byłby udany – dzięki swoim bohaterom. Ale stał się on w pewnym stopniu kinowym portretem naszej rzeczywistości. Epizod nakręcony w telewizji przed rozpoczęciem transmisji na żywo, w której uczestniczy Bohomolec, oraz sama audycja, krótkie, w tkance filmu stanowią jedną z wielu linii. Za to celnie odsłania istotę tych, dla których pozorna błyskotka przesłoniła sens zawodu polityka – czynienie dobra dla swojego państwa i jego obywateli. Podobnie uderza epizod nakręcony w kobiecym więzieniu, gdzie Bohomolec występowała z koncertem, aby moralnie wesprzeć kobiety. Czas życia obojga bohaterów jest bardzo produktywny – Ihor Hajdaj nie tylko fotografuje ludzi, ale też dzieli się ciekawymi myślami, twórczymi zasadami, teoretycznymi podstawami sztuki fotografii.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин