Сторінка · с. 1сторінка оригіналу ↗
Głos Soboru
Слово Просвіти, №13 за 2018 рік
Powieść Ołesia Honczara „Sobór” stała się głosem nowomoskiewskiej kozackiej świątyni, głosem, który rozbrzmiał na cały świat, wzywając do strzeżenia i cenienia dziedzictwa i wiary przodków. Ołesь Terentijowycz Honczar wystąpił w obronie soboru w ciężkich okresach historii zaporoskiej świątyni, zwrócił uwagę społeczeństwa na konieczność zachowania zabytku historii i kultury. Oczywiście nie tylko nowomoskiewski sobór jest pierwowzorem świątyni opisanej w powieści. Sobór na kartach książki — to zbiorowy obraz ukraińskich świątyń, które potrzebowały pomocy, bo znalazły się pod groźbą zniszczenia.
ство stanęli w obronie świątyni. Po ukazaniu się powieści spadła na nią okrutna krytyka ze strony wysokich urzędników i pisarzy-konformistów. Olesia Honczara oskarżano, potępiano, wzywano do wyrzeczenia się utworu, lecz jednocześnie do autora pisali wdzięczni czytelnicy z całej Ukrainy, którzy z zapałem przyjęli powieść-przestrogę. Już na pierwszych stronicach utworu czytelnikowi ukazuje się wspaniała postać Nowomoskowskiego Świętotrójcowego Soboru: „O północy, kiedy po tym, jak przemknie, przetoczy się na rowerach nocna zmiana w stronę zakładów, a Zaczipłianka, zmęczona dziennymi troskami, wreszcie zapada w sen, i wisi nad nią z przestrzeni nieba zielonorogi księżyc, sobór stoi nad osiedlami w zadumie, samotny wśród ciszy, wśród jasnej akacjowej nocy, która już nawet nie przypomina nocy, lecz jakąś, rzekłbyś, anty-noc. Jest ona tu niezwykła, ta anty-noc, jakby zaczarowana widokiem soboru, zasłuchana w niemą muzykę jego zaokrąglonych, harmonijnie połączonych kopuł, narastających kondygnacji, jego śpiewnych linii. Dla niej, zatopionej w pragnieniu rozwiązania dziwnych zagadek, odszyfrowania tajnopisów wieków, sobór wciąż jest pełen dalekiej muzyki, huczy lawiną liturgii, rozbrzmiewa prawosławnymi mszami, pieśniami, szepcze żarem pokut, wciąż jest pełen grzechów, za które tu się pokutowało, i spowiedzi, i łez, i ekstazy ludzkich porywów, nadziei…”2 I nie ma żadnej wątpliwości, tak, to właśnie on — Świętotrójcowy Nowomoskowski sobór. Oleś Honczar dzielił z tą świątynią ból i niepokój, walczył zarówno o kozacki sobór, jak i o własne dzieło i zawsze pozostawał wierny swoim życiowym zasadom. Być może to właśnie powieść była tą niewidzialną siłą, która wyrwała starożytną perłę z otchłani zapomnienia, uchroniła ją przed zniszczeniem. Ale na początku 1981 roku pojawiło się nowe zagrożenie: mimo wszelkich zakazów, lekceważąc prawo, pod osłoną wysokich dostojników, bezpośrednio w strefie ochronnej obok świątyni rozpoczyna się budowa dworca autobusowego. 15 lutego 1981 roku w dzienniku pisarza pojawia się wpis: „A sobór Nowomoskowski, który udało się wtedy obronić, teraz znów jest pod zagrożeniem: obok niego stawiają dworzec autobusowy przy trasie. Żeby upadł od wibracji, jeśli uniknie prostej ręki kłusownika. I ja już się zamęczyłem — nie
с. 11 · сторінка оригіналу ↗
Serhija Zawhorodniego, okazał się “frontem powojennym”: “…nie wiem komu — z całej SPU — dostało się jeszcze tyle zawałów i reanimacji, ile dostało się ich mnie”. Ołeś Terentijowycz tylko formalnie był po tej stronie drutu kolczastego, a duchowo — “tam, za drutami kolczastymi stalinizmu” [31 maja 1990]. Aparatczycy uważali go za obcego, nawet niebezpiecznego, ponieważ nie podzielał ich imperialnych planów, miał własne zdanie, zawsze go bronił, nie bał się przyznać do własnej winy, nie poddawał się prowokacjom, odmawiał korzystnych propozycji, mówił prawdę w oczy, bronił uczciwych ludzi, zwłaszcza tych, nad którymi zbierały się chmury niesprawiedliwości. “Co więcej — powiedziano w dopiero co cytowanej notatce — wszyscy ci Susłowy, Szczerbyccy, Hruszeńscy, Watczenkowie, Małanczukowie, Breżniewowie i im podobni — dla mojego losu nie byli niczym lepsi od faszystów, ku którym ten żołnierz pałał gniewem zawsze”. Dla Honczara, jak sam to przyznaje, “istniał wybór: albo zamilknąć, iść do GUŁAG-u, albo jednak twórczością swoją jakoś jeszcze żywić ducha wycieńczonego narodu” [tamże]. Utalentowany mistrz słowa poszedł drugą drogą i potężnie żywił ducha narodu, wiernie służył do końca swoich ziemskich dni rodzimemu, skrzywdzonemu narodowi. I w tym, że rozkwitło pokolenie sześćdziesiątników, nie znalazło się za kratami wielu dysydentów, nie powstały nowe elektrownie atomowe, które mogłyby stać się “siostrami Czarnobyla” [6 sierpnia 1989], wreszcie w tym, że Ukraina pod koniec XX wieku przekształciła się w niepodległe państwo, istotny jest także jego udział i rola. Już podkreślono, że Honczar jednakowo cenił tych Ukraińców, którzy byli po tamtej i po tej stronie obozowych drutów. Starał się ustanowić porozumienie między nimi, dowodząc, że rola zarówno pierwszych, jak i drugich jest nieprzemijająca. Wielką stratą Ołeś Terentijowycz uważał to, że tacy obrońcy praw człowieka, jak Wiaczesław Czornowił, Iryna Kałyneć, Ihor Kałyneć, Iwan Switłyczny, Wasyl Stus i inni, znaleźli się w łagrach, że “zostali w znacznej mierze zneutralizowani” [20 lipca 1993]. Zrozumiałe, że ten kwiat narodu, ci odważni bojownicy o wolność, swobodę, sprawiedliwość mogliby wiele zrobić dla Ukrainy. Pod ich wymuszoną nieobecność życie, oczywiście, kontynuowało swój bieg, ponieważ ukraińska inteligencja, a w jej gęstwinie i niezapomniany Ołeś Honczar, niestrudzenie dokładała wielu starań, aby przyhamowywać, powstrzymywać niszczycielski proces, szaloną gwałtowną kampanię rusyfikacji, bronić ojczystego języka, gdzie tylko można, zatrzymywać zamykanie ukraińskich szkół (rzekomo zgodnie z “wolą rodziców”) [20 lipca 1993]. Zatem, słusznie twierdzi pisarz, “cały ciężar nierównej, codziennej, ciężkiej walki po tej stronie drutu, walki o zachowanie języka, czyli i samego narodu, spadł na nieszczęsną naszą inteligencję…” [Tamże]. Tę warstwę społeczną godnie reprezentowali drodzy sercu Honczara utalentowany poeta Wasyl Symonenko, oryginalna artystka Ałła Horska, niedościgniony prozaik Hryhir Tiutiunnyk, z łaski Bożej kompozytor Wołodymyr Iwasiuk, wnikliwa literaturoznawczyni Marharyta Małynowska, sumienny krajoznawca z Zaporoża Mykoła Kycenko i mnóstwo takich osób. “Czyż wszyscy oni nie byli uczestnikami ogólnoukraińskiego Oporu, chociaż pisane im było być po tej stronie obozowych drutów!..” — reasumuje Ołeś Terentijowycz [12 marca 1992]. O każdym z nich w dziennikach, rozprawach literacko-krytycznych, epistolografii powiedziano słowo wypełnione głęboką treścią, pozytywnymi emocjami. Tak, Wasyl Symonenko w ocenie Ołesia Honczara — to “rycerz młodej ukraińskiej poezji”, której siła tkwi w tym, że wyszła z najgłębszych warstw ludowych, z mąk ludzkich, z gorzkiego płaczu matek nad frontowymi zawiadomieniami o śmierci, a Hryhir Tiutiunnyk — to “malarz prawdy”, z którego przyjściem do społeczeństwa zaczyna rozkwitać humanistyczna sztuka, sławiąca i propagująca dobro, miłość, prawdę, szacunek, sprawiedliwość, za którym “przebija się przez wapienie dogmatów żywa twórcza myśl” [28 września 1974], nowe filozoficzne bytowanie, mocno zakorzenione w głąb narodu, w samą jego zranioną duszę i obolałe ciało.
Oles Honczar z niezmiernym szacunkiem odnosi się do tych, którzy przeszli przez łagry, nazywa ich bohaterami i wzywa do oddania należnego hołdu niezłomności tych ludzi [14 października 1991]. Jednocześnie pisarza bardzo niepokoił tak wyostrzony i bolesny problem, jak syndrom łagrowy. „Czasami przychodzi polemizować z ludźmi łagrowymi — pisze w liście do ukraińskiego krajoznawcy Stepana Kyryczenki — ponieważ wśród nich rozpowszechnione jest przekonanie, że tylko oni walczyli z totalitaryzmem, tylko oni bronili ukraińskiego języka, historii, kultury, a ci, którzy byli po tej stronie łagrowych drutów, jedynie, powiedzmy, dogadzali reżimowi i milcząc drapali się po głowach”. Stanowisko Honczara w tej kwestii jest niepodważalne: „cała Ukraina w miarę możliwości broniła się jako naród”, a „ruch Oporu — tak jak swego czasu we Francji czy Polsce — był ogólnonarodowy”. Ci, którzy odczuli na sobie straszny ciężar łagrowego życia, przekonuje Oles Terentijowycz, również dość różnią się między sobą. Jedni z męczenników — Ostap Wysznia, Iryna Wilde, Wołodymyr Gżycki — „wrócili do nas czyści” [26 lutego 1993], ponieważ rozumieli, że winne wszystkiemu nie są poszczególne jednostki, lecz diabelska istota stalinizmu. Honczar z szczególnym pietyzmem podkreśla, że dziesięcioletnia rozłąka z bliskimi, kolegami, wreszcie z normalnym życiem nie zaślepiła, nie rozgoryczyła „wroga ludu” Ostapa Wyszni, a „właśnie w sile dobra objawiła się wielkość duszy” [7 marca 1990] jego. Pawło Mychajłowycz, jak tylko przybył do Kijowa, objął się z Maksymem Rylskim i oni, niczym bracia, „znów kąpali się w żartach, myśliwskich opowieściach — wszystko między nimi znów było tak, jakby nie istniało 10 lat rozłąki” [tamże]. Inni zaś ofiary reżimu „wykazują zdumiewające okrucieństwo”, „pozwalają sobie odnosić się tak niesprawiedliwie do wszystkich, którym przypadł inny los” [14 października 1991]. Najważniejsze zadanie, uważa pisarz, polega na tym, aby pogodzić, zrównoważyć wszystkich, odnajdując ku temu przekonujące argumenty. Jeden z nich — „Czyż Ukrainie byłoby lżej, gdyby i Tyczyna, i Dowżenko, i Rylski, i Hołowko, i wszyscy ich rówieśnicy znaleźli się za drutem kolczastym?” [Tamże]. Zrozumiałe, że nie, bo walka o przetrwanie narodu trwała nieustannie, a życie samo w sobie nie tworzyło się. Honczar wzywa wszystkich do porozumienia, ma nadzieję, że „ci, którzy teraz są w chwale, a nawet u władzy”, zajrzą w duszę „największego poety XX wieku” [18 marca 1992] Tyczyny, albo „wrażliwego człowieka narodu” [24 lipca 1993] Janowskiego, albo „ukraińskiego Michała Anioła” [5 stycznia 1994] Dowżenki, zrozumieją, „jak im było żyć w podreżimowym, karcerowym świecie, a jeszcze bronić ojczystego słowa” [Tamże]. Oles Terentijowycz w dziennikach polemizuje w tej kwestii z wieloma oponentami. Gorzko mu było czytać we lwowskim czasopiśmie „Dzwin” „poezję byłego więźnia obozów koncentracyjnych, człowieka głęboko nieszczęśliwego, okaleczonego na zawsze” [7 marca 1990], człowieka, który w imieniu rozstrzelanego Kurbasa słał przekleństwa autorowi „Kosmicznej orkiestry” i „Wiatru z Ukrainy” Tyczynie, a wraz z nim Bażanowi, Sosiurze, wszystkim, których nie pochłonęła stalinowska samowola, i z nienawiścią w głosie pytał: „I wam — swobodniej?.. Spokojniej i cieplej wam? To wszystko, co do szczęścia potrzebne?.. Po coście wy, troglodyci, wylazły z jaskini?” [Tamże]. „Jaka niesprawiedliwość! — z bólem odzywa się autor dzienników. — W czymże oni winni? Że ich nie pochłonęła Kołyma?” [Tamże]. Prawda, jak widzimy, u każdego jest inna, a najważniejsze polega na tym, że nie można jej zignorować, że ona choć z różnych pozycji, ale odzwierciedla złożoności i sprzeczności ówczesnego życia, jego duchowo-ideologiczną istotę. —————————— 1 Tutaj i dalej w nawiasach będziemy wskazywać datę wpisu w dzienniku (zob.: Honczar O. Dzienniki : w 3 t. / Oles Honczar; oprac., przygot. tekstów, ilustr. mat. W. D. Honczar. — K. : Weselka, 2008. — T. 1 (1943—1967). — 455 s.; T. 2 (1968—1983). — 607 s.; T. 3 (1984—1995). — 646 s.). Zakończenie. Pocz. na str. 1
Tego samego dnia w liście do Przewodniczącego rządu Ołeksandra Pawłowicza Laszki Ołes Honczar pisze: „Bardzo Pana proszę o zapoznanie się z listem mieszkanki m. Nowomoskowska Hanny Petriwny Jeweckiej. List, moim zdaniem, wyjątkowej wagi. To daleko nie pierwszy przejaw niepokoju, wywołanego dalszym losem wybitnego zabytku rodzimej architektury XVIII w. — Soboru Troickiego w Nowomoskowsku, który jest arcydziełem sztuki o światowym znaczeniu. Wszyscy, którzy cenią skarby kultury narodowej, wielu ludzi w republice i w Moskwie jest dzisiaj zaniepokojonych sytuacją, która wytworzyła się w Nowomoskowsku i realnie stawia pod znakiem zapytania samo istnienie tego unikalnego dzieła rodzimego budownictwa drewnianego. Obok tego zabytku architektury, wzniesionego przez geniusz ludowy, obecnie budowana jest duża stacja autobusowa, powstaje ona właśnie w tym miejscu, gdzie, zgodnie z planem generalnym zabudowy Nowomoskowska, przewidziana była zielona strefa wypoczynku. Prace przy budowie stacji autobusowej pod samym soborem prowadzone są wbrew i z naruszeniem Ustawy o ochronie zabytków historii i kultury, wbrew zarządzeniu Państwowego Komitetu Budownictwa (Derżbudu), który zabronił wznosić ten obiekt w strefie ochronnej. Z zadziwiającą upartością miejscowi towarzysze i podległe im organizacje kontynuują wydawanie środków państwowych na prace, które nieuchronnie muszą wyrządzić szkodę zabytkowi architektury ludowej, który jest bezcenny. Dlaczego to się robi? Dlaczego tak brutalnie lekceważy się i wolę Ustawy, i głos opinii publicznej? Rażące naruszenie praworządności zyskało szeroki rozgłos. Doświadczeni eksperci (kopię jednej notatki służbowej załączam), Republikańskie towarzystwo ochrony zabytków, dniepropietrowscy artyści i działacze kultury republiki jednym głosem występują w obronie wybitnego zabytku historycznego, jednak samowoli, bezprawnych działań na razie nie udaje się zatrzymać. Ministerstwo kultury republiki, jego kierownicy w pełni rozumieją, o co chodzi, jednak i oni teraz tylko rozkładają ręce: wszak, powiadają, środki zostały już wydane duże… Bezprawie i samowola na razie okazują się silniejsze od Państwowego Komitetu Budownictwa, od Ministerstwa kultury, od samej Ustawy oraz od uczciwego głosu radzieckiej opinii publicznej. Drogi Ołeksandrze Pawłowiczu! Boli mnie o tym pisać. Ale sytuacja ułożyła się tak, że, najwyraźniej, tylko Pan, jako Przewodniczący rządu, możecie rozwiązać tę bezprecedensową sprawę ze swoją państwową mądrością i odpowiedzialnością tak, jak tego wymagają interesy kultury i patriotyczna godność naszego narodu”.5 Ale, niestety, odpowiedź była niepocieszająca. 22 maja 1982 roku do Ołesia Honczara dzwoni zastępca Przewodniczącego rządu: „…Dzwoni Orłyk M. A., z polecenia Przewodniczącego rządu udziela wyjaśnień w odpowiedzi na mój list o soborze w Nowomoskowsku. Tak, fakty potwierdziły się. Naruszono ustawę o ochronie zabytków kultury. Naruszono plan generalny. Nie wykonano wskazówki Państwowego Komitetu Budownictwa. Samowolnicy, tacy-owacy, ale… autostacja już zbudowana! Będzie reprofilacja, zrobią z niej hotel, ale za kilka lat, bo trzeba znaleźć środki. Będzie poprowadzona i szosa, ale to już w 12. pięciolatce, bo znowu środki… Na winowajców, czyli na bandytów, nałożono kary. Niewielkie. Bo ich, okazuje się, błogosławiła silna ręka z góry. Ot tak”.6 Całym sercem pisarz przejmuje się losem soboru. Ta świątynia, która stała się częścią jego życia, w której zostawił część swojej duszy, stoi tak samo dumna i milcząca, obserwując bezprawie, które dzieje się obok niej. Ale i Ołes Honczar, i sobór mimo wszystko nie poddawali się. 14 kwietnia 1982 roku pisarz zapisze w swoim dzienniku: „W Kijowskiej operze — połączona sesja Akademii nauk ZSRR i AN Ukrainy, poświęcona 1500-leciu Kijowa… …Podczas przerwy miałem okazję wyrazić ministrowi kultury wszystko, co myślę o jego ministerstwie w związku z soborem w Nowomoskow[sku]… Bo, doprawdy, czegoż warte minis-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
