Сторінка · с. 11сторінка оригіналу ↗
ŚWIATŁO NIEZACHODNIE IRYNY ŻYŁENKO
Слово Просвіти, №14 за 2011 рік
Dmytro CZYSTIAK Słowo, liryczne ze swej natury, powołane jest do tego, by utrwalić, uwiecznić te chwile, kiedy rzeczywistość zdaje się przewyższać samą siebie, kiedy po emocjonalnym wybuchu w otoczeniu zdaje się pobrzmiewać echo innej muzyki, odblask innego światła, kiedy w medytacyjnej przejrzystości w mgnieniu oka z pozornego świata materii przenikamy do świata duchowego. Właściwie cała archaiczna liryka (czy to starogreckie elegie, czy japońskie haiku, czy wysokie niebo epoki Tang w Chinach) obraca się wokół przelotnego wrażenia, kiedy odczuwa się wszechobecność chwili, ale jakże trudno wyrazić słowem język owego duchowego światła, ową wewnętrzną muzykę, która rezonuje z otoczeniem!.. Poetycka odyseja Iryny Żyłenko trwa ponad 45 lat, odkąd za cieniutką książeczkę „Solo na solfie” (1965) radziecka krytyka poddała ją nieuzasadnionemu ostracyzmowi za (wyobraźcie sobie tylko!) nadmierny pesymizm młodzieńczej duszy, która ośmieliła się bez fałszu przekazać męki pierwszej miłości, wsłuchać się duszą w jesienny krajobraz, kiedy „statek lata zakołysał się rozpaczliwie // i cicho popłynął wiecznym nurtem”, i wreszcie, chyba najbardziej – za początki fantasmagorycznej poetyki, której jeszcze nie zdarzało się „wylewać snów do cna”. Następnie, posłuchawszy krytyki, ale zarazem przetrwawszy młodzieńczy „ból świata”, w kolejnych zbiorach („Autoportret w czerwieni”, 1971; „Okno do ogrodu”, 1978; „Koncert na skrzypce, deszcz i świerszcza”, 1979; „Dom pod kasztanem”, 1981; „Jarmark cudów”, 1982; „Ostatni uliczny kataryniarz”, 1985; „Dziewczynka na kuli”, 1987) poetka wypracowała niepowtarzalny głos w naszej, a i światowej poezji (nie boję się tak mówić, bo to szczera prawda). Poetyka tego okresu jest pełna ekstatycznego zauroczenia światem istniejącym, aż do utożsamienia się z innymi jego – uduchowionymi – bytami („suknia moja śnieżnobiało rozkwitła – // biegnę po wodzie jako panna młoda światła. // Na chwilę (czy na wieczność?) rozproszyło zmęczenie // kwitnącą gałązką, słońcem i gromem. // Jestem światłem, jestem wiatrem, jestem biegiem na piasku, // Jestem złotym drżeniem, które przenika rzekę”). Już w „Autoportrecie…” autorka zadziwiająco trafnie pojęła, że warto poczuć tożsamość z duchem rzeczy, zjawisk, żywiołów – a słowo będzie pisać nią „ody do radości”, albo też nieuchronność („z każdym dniem ziemia staje się łagodniejsza. // Nasłuchuje, oddycha, czeka…”) i zarazem świetlistą piękność przejścia w wieczność („podwórko nasze gwiazdami zasypie…” albo „w siwą nieskończoność pola // swoją skończoność przeleję”). Wszak poeta to tylko medium, pośrednik pomiędzy światem tym a energetycznymi impulsami wielorakich światów duchowych, „w tym domu, pełnym przykrości” on „nie jest człowiekiem”, on jest „oknem do ogrodu”. Ogrodem tutejszym i zarazem ogrodem, w którym migocze blask Edenu. Ale wielką zasługą Iryny Żyłenko jest to, że nie ograniczyła się do prostej rejestracji momentów wiecznych, lecz stała się demiurgiem: siłą wyobraźni stworzyła liczne prześwietne baśniowe obrazki, początkowo w granicach lirycznej miniatury, kiedy „Pod złote preludia Liszta // Szły na miasto brontozaury”, a później – w szerszych, a nawet liryko-epickich płótnach („Miasteczko w tabakierce”, 1979; „Jarmark cudów”, 1982; „Księżyc na złotej gałęzi” oraz „Oto historia – to historia”; 1985) zaczarowała fantasmagorycznymi andersenianami, hoffmanianami, wagantianami z projekcją w teraźniejszość. Głodni studenci i zakochane księżyce, handlarze szczęściem i fontanny Złamanego Serca, latające skrzynie i nieprzemijające róże potwierdzają: życie to nieustanne napływy-motywy cudu, a świat duchowy może najszarzą codzienność „słońceświecących programów” przekształcić w fontannowanie światła ponad czasem i przestrzenią. Cały dorobek twórczy pisarki skierowany jest właśnie na poszukiwanie – porywające, wzruszające! – harmonizacji między zewnętrznym a wewnętrznym, poszukiwanie Domu, w którym można zamieszkać małym krasnoludkiem aż do końca świata. Ale błędnym będzie oskarżenie o „mieszczaństwo”, egocentryzm, „ucieczkę od życia”, wszak właśnie modelowanie nowych światów tworzy sensy, które zmaterializują się w przyszłości – czyli dodaje światła do apokaliptycznego, zmierzchowego świata. Z dalszej twórczości Iryny Żyłenko widać, że duszy coraz trudniej znajdować harmonię z zewnętrzem. Katastrofa czarnobylska odbija się echem „Dniem gniewu” w zbiorze „Ceremonia herbaciana” (1990): „Sieje się deszczyk. Na kwiat i na owoc. // Deszcz po którym – ani kwiatu, ani owocu. // Dobrej nocy! Na tysiąc lat. // Słońce zachodzi. Ostatni raz zachodzi”. I aż do rozpaczliwego: „Wszystko było piękne w naszym świecie, // wszystko było marne. I marnym był Bóg”. Wydaje się, że stan frustracji jest nie do pokonania, jednak już w poemacie „Ceremonia herbaciana” w końcu potwierdza się nieprzemijalność ogrodu poety, czystych praobrazów, wymarzonych przez jego wyobraźnię. Książka „Przyjęcie w starej winiarni” (1994; Nagroda im. Szewczenki) – to tło satyrycznych inwektyw
przeciwko zdegenerowanemu życiu politycznemu i społecznemu („A tytani znów gromadzą góry. Znów obrywy. Znów ziemia mała”), gdzie poecie pozostaje miejsce elementu deklasowanego, obok pszczółek, krasnoludków, hipisów, pijaków i bezdomnych. Ależ tytani-karły-złodziejaszki z A-PE-TYT-em — wszystko to martwotny karnawał, który nie ma żadnej władzy nad wewnętrznym rajem, który każdy jest w stanie stworzyć sobie sam. Dla Iryny Żyłenko jest to dom-jajko-raj-ce, gdzie „kolędują dzieci. Nad każdym — srebrne skrzydło”, gdzie „dusze inteligentne”, Chopin i Hoffmann, Chagall i Mozart, i jeszcze, i jeszcze… Poematy „Ciche wianie”, „Iluzjon” (1994), „Topniejący sen z deszczem w Wersalu” (1999) oraz „Flirt z motylem” (2003) — pod względem formy — to wzorce wykwintnego postmodernistycznego kolażu, ale pod względem treści — wysoka próba późnego modernizmu, naznaczona rozwiązaniem konfliktu profanum i sacrum w planie interioryzacji duchowego i materialnego doświadczenia z dalszym esencjonalnym przeżywaniem. Można powiedzieć, że taka sama metoda twórcza była kultywowana przez autorkę i za czasów radzieckich, jednak wtedy nastroje krytyczne wyprowadzano w podtekst, a z czasem wewnętrzne napięcie w poezjach wzrosło, a dlatego tragiczne współczesne coraz silniej przebija się przez fantasmagoryczne ponadczasowe. Ale Iryna Żyłenko jest stoicką epikurejką i udaje jej się powstrzymywać entropię ciemności. Wydawało się, że „ucieczka w sztukę” się udała. Poezje „Kwitnienie siwizny” (2003) — to czyste wzorce jesiennej liryki, „napisane po świetle — światłem // i ciszą po ciszy”. Walka i pogodzenie się ze starością, kiedy wypala się wszystko, co śmiertelne, i pozostaje ciche piękno wieczorne („I ognisko płonie, jak serce Świata. // I grzeje się Pan w jego cieple”), niekiedy z nagłym przeczuciem zimy i nieszczęścia („I, nagle zgasiwszy świecę, // Samotność wypełniła świat…”). Ale w finale poetka znów odsłania kurtynę niezmiennego credo: „Ja widzę wieczność tak: wiecznie śnieg pada. Zielona lampa świeci niestrudzenie. // I ty już wiesz: oprócz twojego domu — // nie ma więcej wieczności nigdzie”. To jest właśnie ten wewnętrzny dom, nieoddzielny od domu materialnego, wymarzony w jedności ze światowym początkiem („my przecież tylko Boże sny!”), osiedlenie w którym odbywało się od pierwszego zbioru, i powrót do którego odbędzie się wraz z przejściem w wieczność (wszak według czynów, myśli i marzeń naszych osiedli nas ona). Ale stało się nieodwracalne, i cykl „Łza za łzą” (2004—2010), orficki tren za mężem, Wołodymyrem Drozdem, rozprzestrzenił tragedię osobistą do kosmicznych rozmiarów („Było kiedyś wszechwładne lato — // Prawa śmiertelności protest. // Nas broniło od niebios // I Bożego rozlewu krwi. // Teraz nikt nie obroni. // I krwi Bożej lać się, lać…”), współbrzmiącą ze śmiercią przyrody i obumarciem samotnej duszy („Ja nie żyję. Ja po prostu piec palę”; „Nie same przychodzą dni. Przynoszą je w trumnie”), której już jakby nie sposób wrócić do wewnętrznego ogrodu-raju („Złoty motyl nad ogrodem // Zmęczył się odpędzać śmierć”). Ale powoli-powoli wyjaśnia się ciemność szarych dni i ciemnych nocy, i droga dusza odzywa się białym łabędziem „w gęstym krzewie jaśminu, na wiosnę, // kiedy jeszcze żaden kwiat nie opadł”, i powraca dawne odczucie, że wieczność — jest obok, że wszystko jest uduchowione
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
