Сторінка · с. 1сторінка оригіналу ↗
Wielkanoc w Kosmaczu
Слово Просвіти, №15 за 2017 рік
Dmytro Pożodżuk, wójt wsi Kosmacz
Zdjęcia: Jurij Biłak (Paryż), Anton Mamaj (Kijów), Wołodymyr Dubas (Lwów)
Przygotowania do świąt wielkanocnych na Huculszczyźnie, zwłaszcza w Kosmaczu, rozpoczynają się w środku wielkiego postu. Właśnie wtedy huculi biorą się za pisanie pysanek. Pierwszą zaczynają pisać pysankę „bezkonecznik”, tłumacząc to tym, że podobnie jak bezkonecznik nie ma końca, tak niech i ród w domu się trzyma, gdyż od dawna na Huculszczyźnie przyjęło się, że na święta wielkanocne do domu zjeżdża się cały ród z bliskich i dalekich stron. W Kosmaczu pisankarstwu przypisuje się szczególne znaczenie, na co zwrócili uwagę badacze pisankarstwa Wołodymyr Szuchewycz, Odarka Onyszczuk, Ołeksandra Cehelska, Zenon Elijiw, Ołeksandr Sołomczenko… Potem piszą pysanki z takimi symbolami, jak „sorok klinciw”, „cerkiewki”, „krzyżyki”, „monastyry”, które pisankarze przechowują dla siebie, aby je poświęcić na Wielkanoc, a dopiero później malują na jajkach inne pisankowe symbole. Te pysanki huculi przygotowują „na sprzedaż”, a za uzyskane z nich pieniądze kupują wszelkiego jadła, przede wszystkim starają się zdobyć smaczną kiełbaskę, buženinę oraz, oczywiście, ozdobione wypalaną rzeźbą pasochy, które są nieodłącznym atrybutem Wielkanocy w Kosmaczu. Przez wiele lat wspaniałe pasochy w Kosmaczu wypiekali w minionym stuleciu Wasyl Topuzjak, Hryć Zyzatczuk, Mykoła Pożodżuk, Anna Palijczuk (1896—1978), Nastunia Poliak (1910—1988),
Mykyta Zyzatczuk (1907–2009), a obecnie Hryhorij Iwasiuk. Pasowyki wyrobów kosmackich bednarzy są szczególnie popularne także wśród mieszkańców powiatów żabiejskiego i nadwórniańskiego, które sąsiadują z Kosmaczem. Do pasowyka Hucuły kładą na spód paschę, pokrojoną na kawałki, albo wkładają małą perepiczkę, dookoła której owijają kiełbaskę, a do środka kładą kawałki sera, gotowanej lub wędzonej słoniny, gotowanego lub wędzonego mięsa i oczywiście gotowane jajka i pysanki. Do małego pucharka gospodyni nabiera świtłi (gotowane buraczki z tartym chrzanem) i umieszcza go w pasowce. Hucułki lubią też święcić oczyszczone korzenie chrzanu i łodyżki zielonego czosnku lub pojedyncze ząbki czosnku. Obowiązkowo w Kosmaczu brano, a starsze gospodynie biorą do dziś, topki soli, warzonej z kosmackich źródeł solankowych i formowanej w specjalnych większych pugaczach. Zresztą topki soli przedstawiono także na herbie Kosmacza. Pasowyki wykonują w Kosmaczu mistrzowie z drewna świerkowego, przeplatając je śliwowym drewnem, które daje ciemny kolor. Obręcze do pasowyka robi się z jesionu, a rączkę — z wierzby. Gdy wyrób jest już gotowy, zdobi się go różnymi symbolami, przeważnie znakami słonecznymi, które wypala się za pomocą specjalnych metalowych rysików rozgrzanych w ogniu. Niestety, obecnie, gdy w Kosmaczu zostało bardzo mało bednarzy, a na huculskich terenach już wymarli, zamiast pasowyków powszechnie używają Hucuły plecionych z łozy koszyków, którymi przed Wielkanocą zaopatrują całą Ukrainę mistrzowie z Zakarpacia. Do tych koszyków Hucuły układają wszystko do poświęcenia w taki sam sposób, jak do pasowyka, tylko przykrywają go jeszcze haftowanym ręcznikiem z atrybutami cerkiewnymi (krzyżem, gałązkami wierzby, aniołkami i napisem „Chrystus Zmartwychwstał”). Z żalem muszę stwierdzić, że nierzadko takie ręczniki są haftowane bez smaku, z naruszeniem kanonów huculskiego haftu i kolorystyką, niecharakterystyczną dla kraju huculskiego. Poza tym w Kosmaczu, Jasieniach, Mikuliczynie, Roztokach bywają także niezwykle wyszukane wielkanocne ręczniki, które odpowiadają wszystkim wymogom tradycyjnego huculskiego haftu. Szczególnie piękne wielkanocne ręczniki w stylu ukraińskim haftują mieszczanki Lwowa, Tarnopola, Kołomyi, Halicza… Kolejnym głównym atrybutem Wielkanocy w Kosmaczu są bisagi, które Hucuły zabierają do cerkwi, napełniając je wszelakim dobrem. Zanim sami skosztują poświęconego, kosmacianie najpierw muszą uczcić swoich przodków i dać „za prostibi” jedni drugim. Właśnie to „za prostibi” wypełnia całe bisagi (dwie torby przewieszone przez ramię). Za dusze zmarłych, gdy tylko ksiądz poświęci paschę, Hucuły dają jedni drugim po perepiczce. A do perepiczki wszelkiej przekąski: kawałek sera, kiełbaski, mięsa, słoniny, jajko albo serowego konika czy kaczuszkę i obowiązkowo pysankę lub halunkę. Takich perepiczek „za prostibi” przy cerkwi daje każda rodzina po jednej za zmarłych ojca żony i ojca męża, matkę żony i matkę męża, a także za dzieci, jeśli u nich umierały. Wychodzi zatem sześć–osiem. I do tych perepiczek — wszelkiej wszelakiej.
Zakończenie na str. 9
WIERA WOWK: „PRZEDE WSZYSTKIM — UKRAINKA!”
DOROŚLI I DZIECI
с. 9 · сторінка оригіналу ↗
Zakończenie. Początek na str. 1. Jeśli w rodzinie w ciągu roku ktoś zmarł, to za niego „za prostybi” dają Huculi w Kosmaczu jeden taki przybrany pasywiec lub koszyk i mówią: „Polahnoczko! Niechaj to Bóg przyjmuje za duszę Senki!”. Wtedy ta osoba, która bierze, mówi: „Prostybi! Niechaj Bóg przyjmuje i da Sence królestwo niebieskie, a wam, Nastuniu, daj Boże zdrowia!”. Taki koszyk lub pasywiec daje matka córce lub synowi, którzy w ciągu roku wyszli za mąż lub ożenili się i poszli mieszkać osobno (do rodziców księcia lub księżniczki). Obowiązkowo biorą Huculi święcić i jedną wielką paskę. Ładne paski w Kosmaczu wypiekają Marija Bahrijczuk, Marija Warcabjuk, Lubow Horhaniuk, Anna Lyndiuk, a we wsi Szeszory — Marija Rybczuk, w Brusturach — Marija Matijczuk, w Prokurawie — Odarka Bojcuniak… Paskę z wierzchu przyozdabiają różnymi „kosyciami” (kwiatami) z ciasta. Pieką ją w formie kręgu, koła, które jest obrazem nieskończonej Bożej miłości. Dookoła opasują paseczkiem w formie koła, co symbolizuje nieśmiertelność i przyszłe niebieskie istnienie. Dookoła od tego paseczka odchodzą niewielkie ząbki, które przypominają promienie wschodzącego słońca. Następnie pośrodku stawia gospodyni na krzyż zakręcone w formie spirali paseczki ciasta, w centrum których umieszcza zakręconą spiralnie różę lub szyszkę. Spirala — to znak płodności, znak słońca, to symbol porządku misterium roku liturgicznego. Pomiędzy tym wszystkim rozstawia małe kałaczki, zrobione z ciasta, lub niewielkie ptaszki-skowronki. We wsiach Kryworiwnia, Hołowy, Ilci Hucułki opasują wierzch paski plecionym ciastem, niczym wieńcem. Wypiekanie paski wymaga szczególnej biegłości i cierpliwości. Trzeba umieć napalić w piecu, dać do miary w ciasto cukru, śmietany, masła, jajek, udanie rozczynić paskę. Przy tym kosmackie Hucułki mają wiele sekretów i każda stara się, aby u niej wyszła paska najlepsza. Kiedy przygotowuje się paskę do wypiekania, nikt do chaty nie powinien wchodzić. W tym czasie wykonują młódki różne wróżby. Na przykład, kiedy wygarnie gospodyni żar z pieca, to rzuca w piec garściami mąki kukurydzianej i mówi: „Nie mąkę palę, a wszystkie nieczyste siły na świecie, aby one nie mnożyły się w mojej zagrodzie ani w zimie, ani w lecie…”. Albo bierze z pakuł (lnianego przędziwa) sznur i zawiązuje nim nożyce, wypowiadając: „Nie nożyce zawiązuję, a ręce mojemu mężowi, aby on nie miał mocy mnie rękami krzywdzić, tak jak te nożyce teraz nie mają mocy niczego uciąć…”. Takie nożyce kładzie w chacie pod dżerhę (liznyk) na pryczę, gdzie oni śpią i tam te nożyce mają przebyć wszystkie święta Wielkanocne. Wsadziwszy do pieca paskę, robi gospodyni łopatą różne krzyże na kominie, drzwiach, suficie, a gospodarz w tym czasie strzela przed chatą z pistoletu, co oznacza, że w tej zagrodzie piecze się paska i nikt nie ma do chaty wchodzić, bo gdyby otworzył drzwi i do chaty weszło zimne powietrze, to paska mogłaby popękać, co wróży śmierć gospodarzowi lub gospodyni albo komuś z ich dzieci. Trzeba zauważyć, że kiedy piecze młódka paskę, to ma wziąć z każdej paski po kawałeczku ciasta i z tego ciasta upiec kałaczyk, który dają górale bydłu jeść na św. Jerzego. Do tego ciasta dodaje kobieta trochę czerwca z ula lub też martwe pszczoły, próchno z mrowiska i wszystko to razem wyrabiając, mówi: „Abyś była, bydło, wieczorem i w dzień taka staranna i płodna, taka lekka, jak pszczoła i mrówka. Jak pszczoła i mrówka siedzą przy kupie i wracają, choćby gdzie poszły i jedna drugiej nie zostawi, a wraca do ula czy mrowiska, tak aby moje bydło cały rok wracało do swojej koszary i aby się płodziło, jak się płodzą pszczoły i mrówki…” Przed Wielkanocą Huculi szczególnie starannie dbają o swoje obejście: czyszczą w stajniach, zamiatają podwórze, bielą w chatach, starają sobie nowe odzienie lub odnawiają stare, kupując w Kosmaczu na jarmarku postoły z noskami i postoły kapslowane, zapaski i koszule, haczi i portki, kresani i kapelusze, keptary, sardaki, kożuchy, zhardy i sylanky, herdany i czeresy, dziobenky i tabiwky, poprużky i chustki, aby wyglądać na Wielkanoc świątecznie i uroczyście. Nie zapominają kosmaczanie i o swoim wspólnym domu — rodzinnej cerkwi, do której na Wielkanoc pragną kupić także odnowę: albo parę ręczników, albo dywany czy liznyky, albo jeszcze zimą zamówić nowe chorągwie czy krzyże, aby je ofiarować na świątynię. Przed świętami Wielkanocnymi Huculi całymi rodzinami idą do cerkwi i spowiadają się, aby oczyścić się z grzechów. Starają się z nikim nie kłócić, być uprzejmymi w kontaktach z innymi. Surowo przestrzegają postu, unikają jakichkolwiek zabaw i muzyki, śpiewają chyba że pieśni cerkiewne lub pogrzebowe na pogrzebach. Niedziela Palmowa w Kosmaczu nazywana jest niedzielą wierzbową, bo akurat tego dnia górale poświęcają w cerkwi gałązki wierzby (łozy). Teraz te gałązki przyozdabiają suchokwiatami oraz barwinkiem i tworzą prawdziwe amulety. Wracając z nabożeństwa, kosmaczanie radośnie rozmawiają między sobą, a kiedy spotkają kogoś, to uderzają go gałązkami wierzby i mówią: „Nie ja biję, wierzba bije, od dzisiaj za tydzień Wielkanoc”. Wróciwszy do domu, uderzają wierzbą tych, którzy zostawali w domu i nie odwiedzali świątyni. Następnie stawiają wierzbę na półkę (myśnik) i przetrzymują ją do następnego roku, używając przy różnych słabościach, odwracaniu burzy i gradu itp. W kosmackich świątyniach świętych apostołów Piotra i Pawła, świętej Trójcy, świętego Mikołaja tego dnia jest najwięcej spowiadających się. Po niedzieli wierzbowej kosmacki Huculi, jak i górale innych terenów, myją cerkwie, wieszają ręczniki i dywany oraz liznyky, które na post zdejmowali, przygotowują świątynie do największego święta, które świętują wczesną wiosną. Dopóki nie minęło Zwiastunowanie, etykieta Hucułów wymaga nie orać ziemi i niczego nie sadzić, bo, mówią Huculi, że na Zwiastunowanie wkłada Bóg swoją głowę w ziemię, aby ją rozgrzać. Właśnie w ten dzień wyłażą z mrowisk mrówki, a z nor i szczelin — wszelkie gady. „Jak Zwiastunowanie wypadnie w środę, to każda następna środa będzie zwiastunowym dniem, — twierdził Mykyta Zyzatczuk. — W zwiastunowe dni nie można pracować wiosennie, bo nie będzie urodzaju albo burza zniszczy posiane czy posadzone. Przed Zwiastunowaniem wieczorem w Kosmaczu pali każda rodzina dziada (wielkie ognisko), aby wykurzyć ze swojego ogrodu Judę, który może na Zwiastunowanie wyciosać kołek i wbić w ogród temu czy innemu gospodarzowi, a to wróży nieszczęście w rodzie. Juda jak ujrzy popiół w ogrodzie, to już tam kołka nie wbija, bo to ziemia Boża”. Jak ta watra dogasa, to trzeba pilnować, aby nie została ani jedna głownia, bo mogłaby w nocy przyjść wiedźma i zabrać, a następnie, w ciągu roku, czarować krowy. Już o świcie, na Zwiastunowanie, kosmacki Huculi odszukują otawę, którą zachowali jeszcze od Wigilii, mieszają ją z kaszą, solą oraz resztkami chleba od świąt Bożego Narodzenia i dają jeść bydłu, wierząc, że ich inwentarza nie będzie kąsać żmija, bić pluta, a czarownica nie będzie miała mocy odebrać mleka. W Wielki Czwartek w Kosmaczu odbywają się ogniska. We wsiach kraju żabiewskiego coś podobnego odbywa się w śro-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
