Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

««УУККРРААЇЇННССЬЬККУУ ННААЦЦІІЮЮ ВВРРЯЯТТУУЄЄ ІІІННІІЦЦІІААТТИИВВННІІССТТЬЬ ІІ ССААММООООРРГГААННІІЗЗААЦЦІІЯЯ»»

Слово Просвіти, №16 за 2011 рік

12 kwietnia 2011 roku w Akademii Kijowsko-Mohylańskiej z inicjatywy Muzeum Mohylańskiego zaprezentowano nową książkę członka rzeczywistego Ukraińskiego Towarzystwa Historycznego i Towarzystwa Naukowego im. Szewczenki, członka korespondenta Ukraińskiej Wolnej Akademii Nauk (USA), starszego pracownika naukowego Instytutu Archeografii Ukraińskiej i Źródłoznawstwa Ihora Hyrycza „Historyczne przyczyny naszych porażek i zwycięstw” (Piramida, 2011). W tej niewielkiej objętościowo książce w bardzo popularnej formie przedstawiono te węzłowe momenty historii Ukrainy, które ukształtowały Ukraińców oraz ich mentalność i etnopsychologię, określając losy Ukrainy w jej obecnym stanie. O swojej wizji problemów koncepcyjnych historii Ukrainy, porażek i zwycięstw Ukraińców Ihor Hyrycz opowiedział w rozmowie z Hanną Trehub. Ihor HYRYCZ: — Panie Ihorze, jak zrodził się u Pana zamysł napisania nowej książki? Mówi się, że w jej ideę zaangażowany był profesor Jarosław Daszkewycz. Co z jego pomysłów udało się Panu zrealizować? — To było zamówienie lwowskich intelektualistów, którzy zjednoczyli się w Inicjatywę Zarwanicką, łączącą polityków, naukowców, historyków, politologów. Początkowo zamówiono u mnie napisanie tej książki, a dopiero później dowiedziałem się, że, jak się okazuje, z taką propozycją zwracano się najpierw do Jarosława Daszkewycza. Oczywiście, napisałby to inaczej, być może nawet lepiej. Ten człowiek miał ogromne doświadczenie życiowe i wiedzę. W ostatnich latach wiele zajmował się problemami koncepcyjnymi historii Ukrainy. Od 1989 do 2010 roku napisał około 300 artykułów na ten temat. Niedawno wydało je wydawnictwo „Tempora” — to gruby tom na 800 stron. Czyli miał co powiedzieć… Niestety stało się tak, że pisać musiałem ja. Pisać zacząłem w sierpniu 2010 roku, a na początku nowego roku książka ujrzała już światło dzienne we lwowskim wydawnictwie „Piramida”. Książka powstawała w celu przekazania szerokiemu ogółowi czytelników głównych problemów historii Ukrainy o charakterze wizjonerskim. Ważne było pokazanie przyczyn porażek i zwycięstw Ukraińców w przeszłości. Ten tytuł, szczerze mówiąc, był roboczy, a był jeszcze inny, ostateczny. Ale właśnie ten, roboczy tytuł, spodobał mi się najbardziej. — Porażki i zwycięstwa narodu ukraińskiego postrzegano w różnym czasie różnie. Co z nich, Pana zdaniem, najbardziej wpływało na współczesny los ukraińskości? — Przede wszystkim trzeba mówić o niejednoznaczności położenia geograficznego. Gdyby Ukraina miała takie granice geograficzne, które pozwoliłyby Ukraińcom nie obawiać się zewnętrznych najazdów wojskowych, to i etnopsychologia byłaby nieco inna. Ukraińcy w większości żyją w otwartej przestrzeni, na granicy między różnymi cywilizacjami i kulturami. Właśnie tutaj zderzyły się ze sobą kultury agrarna i koczownicza. Przez długie stulecia walka z koczownikami zabierała miejscowej ludności wiele sił i czasu, które mogliby poświęcić na budowę własnego świata, kultury, dobrobytu. Jest jeszcze problem zakodowanego w podświadomości pragnienia przetrwania za wszelką cenę, nawet gdy prowadzi to do niewoli i zniszczenia kultury. Przetrwanie zakończy się dla Ukraińców wtedy, gdy Ukraina przestanie zajmować się tylko sprzedażą, a zacznie zajmować się produkcją. — Wiele uwagi w Pana nowej pracy poświęcono naświetleniu mitów historycznych, które funkcjonują w świadomości społecznej Ukraińców. Jakie główne z nich można wyróżnić? — Kiedy pisałem nową książkę, moim głównym zadaniem było pokazanie, że istnieją różne typy mitów — te, które budują naród, i te, które go niszczą. Do niszczycielskich należy mit o Rusi Kijowskiej jako kolebce trzech bratnich narodów, o istnieniu „jednego narodu rosyjskiego” w XI wieku, w czasach książęcych. Mit to sztuczny konstrukt, który kształtuje historyczne wyobrażenie realnego człowieka. I od tego, jak on te wyobrażenia przyswaja, zależy jego ocena tych czy innych rzeczy wokół niego, tych czy innych polityków, określonych kierunków działalności. Bardzo ważne jest, aby człowiek uświadamiał sobie, że jego wyobrażenia w pewien sposób wpływają także na sytuację w państwie, w szczególności na Ukrainie, i na stan polityki. Każdy naród ma swoje mity. W odróżnieniu od Rosjan i Polaków Ukraińcy nie uświadamiają sobie i nie znają swoich narodowych mitów, ponieważ przez długi czas braku państwowości czysto ukraińskie mity nie mogły przeniknąć do świadomości społecznej. Można mówić o tym, że dopiero od lat 90. XX wieku zaczyna się indoktrynacja świadomości masowej, która odbywa się dzięki ukraińskiej szkole i mediom. Do tego czasu ukraiński mit narodowy był zakazany. Zawsze przyklejano mu etykietkę „burżuazyjnego nacjonalizmu”. Istnieje jeszcze walka pamięci historycznych i zderzenie idei. Kiedy Rosjanie wygrali bitwę pod Połtawą, zakładając gubernię małorosyjską, przenieśli stolicę właśnie do Połtawy, miasta-symbolu zwycięstwa rosyjskiego oręża. I w Połtawie wzniesiono ogromny pomnik rosyjskiego orła — emblematu rosyjskiego zwycięstwa. Kiedy w Kijowie w 1888 roku wznoszono pomnik Bohdana Chmielnickiego, był to pomnik nie człowieka, a wydarzenia Zjednoczenia Ukraińców i Rosjan. Dlatego nawet ten kierunek, w który wskazuje hetmańska buława, nie jest przypadkowy. Tam nawet napis był: „Chcemy pod cara wschodniego prawosławnego jedynej niepodzielnej Rosji”. Ukraińcy także nie pozostawali na uboczu tego procesu. Pomnik Iwana Kotlarewskiego, ustawiony w 1903 roku w Połtawie, to ukraińska odpowiedź na rosyjską symboliczną ekspansję na ukraińskich terenach. Właśnie dlatego pojawił się pomnik człowieka, z którym związany jest początek tworzenia współczesnego ukraińskiego języka literackiego. — Obecnie także często przychodzi słyszeć o wspomnianej przez Pana wojnie pomników. I przez długi czas ich scenariusz praktycznie się nie zmienia… — Niszczenie pomników i ciągła zmiana bohaterów to wątki, które wywodzą się ze starożytności. To procesy, które zachodzą nie tylko na Ukrainie, ale i na świecie. Kiedy Węgrzy stawiali monument tysiąclecia narodu węgierskiego, to było to symboliczne utwierdzenie ich narodowego mitu. Taka sama walka trwa dzisiaj. Do tej pory nie ma pomnika Petlury, Mazepy. Zatem ktoś jest zainteresowany tym, żeby ich nie było. To świadectwo tego, że historia nie kończy się tylko na monumencie, napisanym traktacie czy dokumencie. Historia żyje w nas. Właśnie od nas dzisiaj zależy, jak współczesny historyk będzie odnosił się do tych wydarzeń jutro. Do tej pory świat patrzy na Ukrainę przez pryzmat rosyjskiej prawdy, bo większość rosyjskich historyków pracowała w czołowych światowych uniwersytetach w latach 20.—30. XX wieku. Schemat ukraińskiej historii, który zaproponowali oni, jest dla świata bardziej zrozumiały niż ten, który w swoim czasie zaproponował Mychajło Hruszewski. — W swojej książce twierdzi Pan, że Ukraina ma pewną wizję swojego dalszego rozwoju. Dokąd więc zmierza: na wschód, zachód, czy swoją własną „trzecią drogą”? — W historii bywa tak, że jeśli ruch ustaje, to pewna formacja znika jako klasa czy populacja. Taki problem stoi obecnie przed wieloma narodami, w szczególności i przed Ukraińcami. Jedną z przyczyn dzisiejszej depopulacji jest to, że Ukraina jeszcze nie wpisała się w światowy kontekst. Ważne, aby Ukraina pozostawała Ukrainą. Jeśli na nasze tereny przyjdzie Amerykanin i zbuduje amerykański kraj, to czy będzie nam od tego lżej? Lżej, jeśli Ukrainy nie będzie, jeśli będzie istniał inny świat? A on może być lepszy niż ta rzeczywistość, w której żyjemy… Ale czy dobrze będzie nam, kiedy nas tutaj nie będzie? Przede wszystkim naród musi się zachować, czyli obronić swoje biologiczne istnienie i trwanie w czasie. A dalej już pojawia się pytanie o drogę. Jeśli będziemy iść na wschód, to on nas pochłonie. Jeśli zaś będziemy poruszać się do Europy, to warto mówić o tym, że ona także nie jest zainteresowana silną Ukrainą. Ale europejskie interesy do pewnego stopnia pokrywają się z ukraińskimi i z tego trzeba skorzystać. Jak dla mnie, mimo wszystko lepsza dla nas jest droga europejska, ale to nie znaczy, że mamy tam utonąć. Wiaczesław Łypynski kiedyś mówił, że nie mamy, dogadując się z Polakami, utonąć w morzu polskim, a dogadując się z Rosjanami — w morzu rosyjskim. Musimy być silni przede wszystkim kulturowo, wtedy się zachowamy. A kiedy będziemy silni kulturowo, to i ekonomicznie się odrodzimy. To rzeczy wzajemnie powiązane, bo właśnie idee poruszają materię, a nie odwrotnie. Dzisiaj Ukraińcy są słabi ideowo i to jest nasza największa bieda. — W trakcie naszej rozmowy kilka razy poruszył Pan temat ukraińskich zmagań wyzwoleńczych lat 1917—1918. Czym od tamtych wydarzeń różni się walka o zdobycie niepodległości Ukrainy pod koniec lat 80. początku 90. lat XX wieku? — Wiadomo, że imperium istnieje do tego czasu, dopóki może rozrastać się kosztem innych terytoriów. Kiedy ten proces ustaje, zaczyna agonizować i rozpadać się. I to dotyczy nie tylko ZSRR czy Rosji, ale i wszystkich wielkich imperiów eurazjatyckich. Nie na darmo wśród Rosjan bardzo popularna jest teoria eurazjatycka, która umożliwia przeciwstawienie Rosji Europie. Ukraina powstała na ruinach imperium. To samo wydarzyło się i w latach 1917—1921. W obu sytuacjach był czynnik zewnętrznego nacisku, który tłumił procesy wewnętrzne. Pod koniec lat 80. XX wieku, odczuwając kryzys i agonię wielkiego imperialnego organizmu, Ukraińcy po raz kolejny zjednoczyli się i dali impuls do ustanowienia tego ustroju, w którym żyjemy obecnie. Na moment końca lat 80. uk-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин