Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗

DUCHOWA WNUCZKA SZEWCZENKI SPOCZĘŁA W KANIOWIE

Слово Просвіти, №16 за 2011 рік

Jewhen BUKET Zdjęcie autora O Virze Rich i jej działalności „Słowo Proświty” pisało niemało. Jest ona światowej sławy tłumaczką literatury ukraińskiej na język angielski, sekretarzem Anglo-Ukraińskiego Towarzystwa w Londynie. Przez całe życie, począwszy od 1961 roku, V. Rich tłumaczyła utwory T. Szewczenki („Kobziarz” przetłumaczony w całości), I. Franki, Łesi Ukrainki, M. Zerowa, P. Fyłypowycza, P. Tyczyny, W. Stusa, W. Symonenki, L. Kostenko oraz innych wybitnych ukraińskich pisarzy. Autorka setek artykułów o literaturze ukraińskiej w czasopismach anglojęzycznych. W 1997 roku Narodowy Związek Pisarzy Ukrainy nagrodził Virę Rich najwyższą nagrodą translatorską — nagrodą imienia Iwana Franki. Nagrodę wręczono za znaczący wkład w popularyzację literatury i kultury ukraińskiej w świecie anglojęzycznym. Jesienią 2005 roku V. Rich uhonorowano zaszczytnym tytułem członka Towarzystwa Naukowego imienia Tarasa Szewczenki. W 2006 roku została odznaczona Orderem Księżnej Olgi. Do samej śmierci 20 grudnia 2009 roku Vira Rich pracowała nad przekładami. Zawarła w testamencie życzenie, aby jej prochy znalazły spoczynek na Ukrainie obok Góry Mnisią, gdzie spoczywa Taras Szewczenko, któremu oddała całe życie. O pragnieniu tłumaczki, by zostać pochowaną w Kaniowie, wiedzieli również jej bliscy brytyjscy i ukraińscy koledzy. Ostatnią wolę wybitnej tłumaczki zgodził się wypełnić krytyk literacki, zastępca redaktora naczelnego czasopisma „Wseswit”, pracownik Instytutu Literatury im. T. Szewczenki NAN Ukrainy Dmytro Drozdowski. „Uważam za wielki cud, że wolę Viry Rich udało się wypełnić, pomimo wszystkich „technicznych” trudności — opowiada. — Jestem wdzięczny Lubow Hołocie za jej niezwykle ważne wsparcie. Jestem wdzięczny Ihorowi Lichowemu, którego pomoc okazała się nadzwyczaj użyteczna. Bez niego to „przeniesienie prochów” stałoby się niemożliwe. Jestem wdzięczny także Mykole Żułynskiemu oraz Instytutowi Literatury im. T. Szewczenki, bez wsparcia których wiele rzeczy nie udałoby się zrealizować. Jestem wdzięczny rówieńskiej „Proświcie”. W takich chwilach Ukraina musi się jednoczyć. I, co dziwne, (na szczęście!) dzięki Virze Rich takie zjednoczenie nastąpiło. Choćby na jeden dzień. Vira Rich znalazła spoczynek obok Szewczenki. Przed swoimi 75. urodzinami, przed Wielkanocą, mogła spotkać się z Tarasem w tym wymiarze, w którym nie mówi się językiem… Vira Rich stała się jednoczącym duchem dla Ukrainy, która nie może odnaleźć siebie w czasie”. 15 kwietnia w Kaniowie, na „kozackim” cmentarzu zebrali się przyjaciele i koledzy Viry Rich z trzech krajów. To goście z Wielkiej Brytanii Alan Flowers — doktor fizyki, deputowany młodzieżowego Parlamentu Europejskiego, Hilary Shires — redaktorka czasopisma „Manifold” („Różnorodności”), odziedziczonego po V. Rich, oraz kuzynka tłumaczki Jane Taylor. Białoruś, której Vira Rich również poświęcała wiele uwagi, reprezentował kulturoznawca i pisarz Jazep Januszkiewicz. Wśród gości i mieszkańców Kaniowa byli również nadzwyczajny i pełnomocny ambasador Ukrainy, eks-minister kultury i turystyki Ukrainy Ihor Lichowy, dyrektor Szewczenkowskiego… Vira Rich (1936—2009) rezerwatu Wasyl Kołomijec, badaczka twórczości przekładowej V. Rich Hanna Kosiw, przewodnicząca Rówieńskiej „Proświty”, która pomagała wykonać pomnik z wmurowaną w niego urną z prochami, Switłana Nikolina. Uroczystość żałobną prowadził Dmytro Drozdowśkyj. Wygłoszono wiele ciepłych słów o zmarłej. Brzmiały wiersze i przekłady Very Rich. Chyba każdego poruszyły wersy „Testamentu” Szewczenki w języku angielskim, które odczytała Hilary Shires: „Then in that great family A family new and free, Do not forget, with good intent Speak quietly of me”. Oto co mówili ci, którzy znali Verę Rich. Ihor Lichowyj: „Poznałem Verę Rich jeszcze latem 1993 roku na odsłonięciu pomnika Tarasa Szewczenki we Lwowie — mieście, które niezwykle kochała, miała tam wielu przyjaciół. Od kaniowian było nas troje, bo i panią Verę też już uważam za kaniowiankę, gdyż dzisiaj, tak jak zapowiedziała, połączyła się tutaj z ukraińską ziemią. Był jeszcze Ołeksandr Czupryna, który wykonywał swoje pieśni i dumy przy pomniku, przekazywał swoją miłość do Szewczenki i pozdrowienia od Kaniowa, ja reprezentowałem Muzeum Narodowe, a Vera Rich czytała swoje poezje. Była już wtedy znaną na Ukrainie tłumaczką z języków słowiańskich. Tłumaczyła nie tylko Tarasa Szewczenkę, ale i innych klasyków: Łesię Ukrainkę, Iwana Frankę, współczesnych poetów, poetów złotego odrodzenia początku XX wieku. Wiele zrobiła dla białoruskiej poezji. Ostatni raz widziałem się z nią zaledwie dwa lata temu w Mińsku. Vera Rich przyjechała na jubileusz wybitnego białoruskiego dramaturga, była w wyszywanej koszuli z Orderem Księżnej Olgi. Ta kobieta dawała nam przykład, jak trzeba kochać swoją ojczyznę, jak trzeba kochać swoich geniuszy. Vera Rich była i pozostaje naszą koleżanką. Przyjęła słowiańskie imię, chodziła do cerkwi greckokatolickiej i robiła wszystko, aby anglojęzyczny świat wiedział o literaturach słowiańskich. Kiedy dowiedziałem się, że zapowiedziała znaleźć swój ostatni spoczynek tutaj, w ukraińskiej ziemi, niedaleko mogiły Szewczenki, jeszcze raz poczułem wielkość geniuszu Szewczenki. Na ile potrafi on jednoczyć ludzi”. Alan Flowers: „Po raz pierwszy spotkałem Verę Rich w 1992 roku. Była już wtedy bardzo znana w Wielkiej Brytanii jako dziennikarka. Znałem ją dzięki publikacjom w światowej sławy czasopiśmie „Nature”. Przez 20 lat donosiła „mglistemu Albionowi” o sukcesach w radzieckiej nauce. Ale pisała nie tylko o nauce, lecz także o naukowcach. Vera Rich była orędowniczką praw człowieka i wolności. Dlatego opowiadała światu również o wielu problemach, z którymi żyli radzieccy naukowcy. Była pierwszą, która powiadomiła zachodni świat o tragedii w Czarnobylu. Vera Rich pracowała na cienkiej granicy dwóch kultur — ukraińskiej i białoruskiej, nawiązywała ich więzi z kulturą brytyjską. Szukając wsparcia zachodnich naukowców, Vera Rich zwróciła się do mnie słowami Szewczenki i one zmieniły mój światopogląd. Jest wielką nauczycielką, która pomogła mi, i właśnie dlatego jestem tu dzisiaj. Tego dnia pragnienie Very Rich spełniło się — znalazła swój spoczynek na kaniowskiej ziemi”. Jazep Januszkiewicz: „Legendy rodzą się jeszcze za życia. Vera Rich kiedyś opowiedziała mi, dlaczego nie wyszła za mąż — bo była zakochana w Białorusinie po wojnie, który z jakiegoś powodu uwierzył po śmierci Stalina, że wszystko będzie dobrze, i wrócił do Związku Radzieckiego, do mojego rodzinnego Rakowa. Jeszcze pamiętam, jaki to był niezwykły człowiek — znał kilka języków, wykładał historię. A to było niebezpieczne, przecież wtedy na Białorusi mieliśmy to samo, co mamy dzisiaj. Vera Rich była bardzo dumna z tego, że przywiozła z Kijowa Order Księżnej Olgi. I chociaż ze słów ukraińskich kolegów można wyciągnąć wniosek, że Verę Rich niedostatecznie szanowano na Ukrainie, mnie, jako Białorusinowi, gorzko, że Białoruś nawet tego nie mogła jej dać. Pracowała 24 godziny na dobę. Bywało, podczas naszych spotkań, ja o północy szedłem spać — ona jeszcze pracowała, budziłem się rano — ona już pracowała nad swoimi przekładami. To, jak dysponowała swoim życiem — dla nas za przykład. Wy później dopiero pojmiecie, kogo przyjmujecie do swojej ziemi. Dzisiaj nam wszystkim trudno sobie wyobrazić, ile tysięcy, milionów ludzi na całej Ziemi czyta Szewczenkę po angielsku. I to wszystko dzięki niej”. Oksana Prychodko, docent Kijowskiego Uniwersytetu Międzynarodowego, członkini rówieńskiego obwodowego zjednoczenia WUT „Proświta” im. Tarasa Szewczenki: „Moje poznanie z Verą Rich odbyło się w lipcu 2009 roku, w Londynie, podczas jednej z podróży na konferencję. Wtedy zrozumiałam, że nieustanny ruch i twórcza praca były jej żywiołem. Pełna życiowych sił i energii, chociaż już niemłoda kobieta, koniecznie chciała, żebym zobaczyła w Londynie jak najwięcej. Podczas naszych pieszych wycieczek po mieście niestrudzona pani Vera w dosłownym sensie Jazep Januszkiewicz, Alan Flowers, Jane Taylor zmuszała biec za sobą tak, że ledwo nadążałam. A ile ciekawych rozmów o Szewczence! Zapalczywych sporów o Szekspira! Wieść o śmierci V. Rich kilka miesięcy później oszołomiła. Nie wierzyło się, że Very nie ma. Byłam współuczestniczką wykonania pomnika wybitnej tłumaczki literatury ukraińskiej. Ludzie, którzy pracowali nad wystrojem pomnika, byli skrajnie poruszeni wysoką misją, która została na nich nałożona. Symboliczne, że monument zrobiono w formie książki, z której uśmiecha się twarz młodej Very w wyszywance i etnicznych ukraińskich koralach. Po obu stronach portretu urywek z „Meni odnakowo…” Szewczenki w oryginale i angielskim przekładzie V. Rich. Chcę szczerze podziękować tym, którzy bezpośrednio byli współuczestnikami wystroju monumentu: Wołodymyrowi i Serhijowi Poliszczukom, Tetianie Radanewycz, a szczególnie artystce Oksanie Nowak, której praca artystyczna uwieczniła na kamieniu twarz żywej, uśmiechniętej, bliskiej nam Very Rich”. Dmytro Drozdowśkyj: „Vera Rich — to mały gigant. „Mały” w wymiarze fizycznym. Gigant — w wymiarze duchowym. Ta osoba, tłumacząc literaturę ukraińską w zakresie od Szewczenki do Stusa, stworzyła oryginalną „angielską Ukrainę”, w końcu, europejską Ukrainę. Niestety, te kolosalne wysiłki, jak dla mnie, do tej pory nie zostały należycie ocenione. Vera Rich zdobyła dwa wyróżnienia od Ukrainy — nagrodę imienia I. Franki oraz Order Księżnej Olgi. Jednak te nagrody przyszły zbyt późno. A w końcu, „artyście nie potrzeba nagród”. Tylko oto w czym pytanie: czy był „naród” u tego mistrza? I tutaj pojawia się najbardziej przykra odpowiedź: Vera Rich była zablokowana przez całe życie. Bo zablokowana była sama Ukraina, i, co najtragiczniejsze, nawet za Niepodległości… V. Rich nie miała możliwości dotrzeć z ukraińskim słowem w bardzo dokładnym, adekwatnym angielskim przekładzie do światowego czytelnika. Ze strony Ukrainy nie miała żadnego wsparcia. Ale nie można powiedzieć, żeby Vera Rich chociaż kiedykolwiek czuła się przygnębiona, zrozpaczona. Pracowała wbrew czasowi, wbrew historii. Żyła swoją Ukrainą, w której był T. Szewczenko. „Vira Rich przez dwadzieścia lat pracowała nad przekładem »Testamentu« Szewczenki, dopóki nie dobrała w języku angielskim niezbędnych słów, które dokładnie oddały ducha utworu”. Dzięki tej opowieści Dmytra Drozdowskiego zrozumiałem, że Vira Rich była doprawdy wyjątkową osobą. Elizabeth Joan Rich tak pokochała Ukrainę, że przyjęła nasze imię — Vira i przez całe życie żyła z Ukrainą w sercu. Wcześniej chyba tylko Rosjanka Marija Wilinśka (Marko Wowczok) demonstrowała w czymś podobną postawę. Ihor Lichowy i Dmytro Drozdowski przy grobie tłumaczki

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин