Сторінка · с. 2сторінка оригіналу ↗
NEGATYWNA OCENA ANTYUKRAIŃSKIEGO PROJEKTU USTAWY JĘZYKOWEJ PRZEZ INSTYTUCJE MIĘDZYNARODOWE
Слово Просвіти, №16 за 2011 рік
18 kwietnia Ogólnoukraińskie Towarzystwo „Proświta” im. Tarasa Szewczenki przeprowadziło „okrągły stół” pod hasłem „Język ukraiński — prawo do życia” w sprawie wniosków Komisji Weneckiej dotyczących niesławnego projektu ustawy o językach, zaproponowanego przez Jefremowa, Hryneweckiego i Symonenkę. Wydarzenie otworzył sekretarz odpowiedzialny „Proświty” Mykoła Nesterczuk. Wnikliwej analizy wniosków Komisji Weneckiej oraz Wysokiego Komisarza OBWE ds. Mniejszości Narodowych Knuta Vollebæka dokonał doktor nauk prawnych, zasłużony prawnik Ukrainy Wołodymyr Wasylenko. Znani ukraińscy politycy, naukowcy, pisarze i działacze społeczni wyrazili swoje opinie na temat sytuacji językowej na Ukrainie. Zdjęcie: Ołeś Dmytrenko. Wołodymyr WASYLENKO, doktor nauk prawnych, profesor, Nadzwyczajny i Pełnomocny Ambasador Ukrainy. Antyukraiński projekt ustawy „O językach na Ukrainie”, przedstawiony przez O. Jefremowa (Partia Regionów), P. Symonenkę (Komunistyczna Partia Ukrainy) oraz S. Hryneweckiego (Partia Ludowa) i zarejestrowany w Radzie Najwyższej 7 września 2010 r., stał się przedmiotem wnikliwej analizy nie tylko licznych instytutów naukowo-badawczych Narodowej Akademii Nauk, wyższych uczelni Ukrainy, poszczególnych ekspertów i analityków, ale także tak autorytatywnych instytucji międzynarodowych, jak Biuro Wysokiego Komisarza OBWE ds. Mniejszości Narodowych oraz Komisja Wenecka Rady Europy. Z pełnymi tekstami opinii Wysokiego Komisarza OBWE ds. Mniejszości Narodowych, datowanej na 20 grudnia 2010 r., oraz opinii Komisji Weneckiej, przyjętej 26 marca 2011 r., można zapoznać się na stronach internetowych obu organizacji. Są one w zasadniczych kwestiach zbieżne i potwierdzają negatywne oceny, jakie ten projekt ustawy otrzymał na Ukrainie. W obu opiniach oceny sytuacji językowej na Ukrainie towarzyszy stwierdzenie dominacji języka rosyjskiego w określonych sferach i regionach, w życiu publicznym i prywatnym, uwarunkowanej tłumieniem języków nierosyjskich przez organy władzy radzieckiej. „Utrata historycznego języka ojczystego oraz rusyfikacja językowa wielu osób niebędących Rosjanami, w szczególności młodszego pokolenia, jest częścią złożonej sytuacji etnolingwistycznej na Ukrainie, odziedziczonej po Związku Radzieckim” — zaznaczono w pkt 4 opinii Biura Wysokiego Komisarza OBWE. Odrodzeniu języka ukraińskiego oraz języków mniejszości narodowych miały służyć ustawa z 1989 r. „O językach w Ukraińskiej SRR” oraz Konstytucja z 1996 r., której art. 10 ogłasza język ukraiński państwowym, uznaje konieczność zapewnienia jego wszechstronnego rozwoju i funkcjonowania we wszystkich sferach życia na całym terytorium Ukrainy, a jednocześnie gwarantuje swobodny rozwój, używanie i ochronę języka rosyjskiego oraz innych języków mniejszości narodowych. W opiniach zaznaczono przestarzałość i nierozwinięcie ustawodawstwa językowego Ukrainy, dlatego też pozytywnie oceniono próbę zaproponowania projektu ustawy, którego celem jest systemowe i wszechstronne rozwiązanie kwestii językowych.
W nich również pozytywnie oceniono cele i zasady ogłoszone w projekcie Ustawy o językach jako takie, które odpowiadają Konstytucji Ukrainy. Chodzi w szczególności o podstawowe zasady preambuły projektu ustawy, a mianowicie niezbywalne prawo każdej osoby do swobodnego korzystania z dowolnego języka w życiu prywatnym i społecznym, uznanie języka ukraińskiego za państwowy oraz konieczność jego wszechstronnego rozwoju, swobodny rozwój istniejących na Ukrainie języków jako podstawę spójności społecznej, integracji i wzajemnego wzbogacania kulturowego w ramach ukraińskiego społeczeństwa. Ponadto za pozytyw uznaje się zamiar dostosowania ustawodawstwa krajowego Ukrainy do jej zobowiązań międzynarodowych, w szczególności w kwestii używania języków mniejszości przez organy władzy lokalnej w miejscach ich zwartego zamieszkania. Jednocześnie w obu opiniach jednoznacznie i argumentowanie stwierdza się, że treść projektu ustawy nie odpowiada głoszonym przez jego autorów celom, zamiarom i zasadom, jest sprzeczna zarówno z Konstytucją Ukrainy, jak i z jej zobowiązaniami międzynarodowymi. W pkt 111 Opinii Komisji Weneckiej podkreślono, że projekt ustawy nie oferuje wystarczająco jasnych, spójnych i zrównoważonych ram prawnych dla używania i ochrony języków na Ukrainie, a w przypadku jego zastosowania w obecnej formie prawdopodobnie okaże się kontrproduktywny jako środek mający regulować używanie języków. Komisja wyraża zaniepokojenie tym, że zapewnienie silnej ochrony językowi rosyjskiemu bez dodatkowych środków skierowanych na potwierdzenie roli języka ukraińskiego jako państwowego oraz zapewnienie ochrony innym językom regionalnym lub mniejszościowym prawdopodobnie doprowadzi do wzmocnienia, a nie osłabienia podziałów językowych na Ukrainie. Wysoki Komisarz OBWE, zaznaczając, że projekt ustawy „prawie wyłącznie koncentruje uwagę na ochronie i promowaniu języka rosyjskiego”, wyciąga następujący wniosek: „Zamiast wspierania dwujęzyczności z wysokim poziomem znajomości języka państwowego oraz rosyjskiego lub innego języka mniejszości, projekt Ustawy o językach prawdopodobnie osłabi język państwowy, który jest skutecznym instrumentem zapewnienia spójności społecznej. W sferze administracji państwowej postanowienia projektu Ustawy o językach wprowadzają system, w którym język rosyjski otrzyma wyjątkowe przywileje, podnosi jego status do statusu języka urzędowego na większości terytorium Ukrainy i zmniejsza bodźce do używania języka państwowego. W sferze edukacji postanowienia projektu Ustawy o językach mogą mieć negatywny wpływ na motywację dzieci do nauki języka państwowego i w konsekwencji nie będą w stanie zapewnić równowagi między celem zachowania języków i tożsamości mniejszości z jednej strony, a wspieraniem nauki języka państwowego z drugiej. W sferze mediów postanowienia projektu Ustawy o językach mogą poważnie zaszkodzić używaniu języka państwowego” (pkt 57). Ponadto w Opinii Wysokiego Komisarza OBWE podkreślono, że projekt ustawy nie zapewnia wystarczających gwarancji dla użytkowników języka ukraińskiego, którzy mieszkają w regionach, gdzie przeważa język mniejszości lub język regionalny (pkt 58). W pkt 113 Opinii Komisji Weneckiej zaznaczono, że projekt ustawy, chociaż nie przewiduje nadania językowi rosyjskiemu żadnego dodatkowego formalnego statusu, może być postrzegany jako próba rozszerzenia zakresu używania języka rosyjskiego w kraju oraz jako krok w kierunku praktycznego wprowadzenia oficjalnej dwujęzyczności. Dlatego pojawiają się liczne pytania dotyczące jego niezgodności zarówno z Konstytucją Ukrainy i jej postanowieniami dotyczącymi ochrony języków (zwłaszcza art. 10), jak i umowami międzynarodowymi, a mianowicie Europejską kartą języków regionalnych lub mniejszościowych oraz Ramową konwencją o ochronie mniejszości narodowych. Tym bardziej, że w projekcie ustawy ledwo zauważalne są środki w kierunku wspierania małych języków. Współbrzmi z tym teza Wysokiego Komisarza OBWE ds. Mniejszości Narodowych, który w swojej Opinii zaznacza: „Ogólnie rzecz biorąc, projekt ustawy o językach nie reguluje używania języków na Ukrainie w sposób, który odpowiada międzynarodowym standardom w sferze praw mniejszości i sprzyja utrzymaniu równowagi między interesami różnych wspólnot, a także integracji i stabilności ukraińskiego społeczeństwa”. W Opinii Komisji Weneckiej zaznaczono, że choć w postanowieniach ogólnych projektu ustawy wyraźnie potwierdza się gwarancje konstytucyjne potrzebne do ochrony i rozwoju języka ukraińskiego jako państwowego oraz używania i ochrony języka rosyjskiego i innych języków regionalnych lub mniejszościowych, to jednak w jej części merytorycznej, niestety, obserwuje się odejście od takiego podejścia i koncentrację na jednym języku (pkt 114). Uznając specyfikę sytuacji językowej na Ukrainie i odnosząc się ze zrozumieniem do ustawodawczego celu regulacji sfer używania języka ukraińskiego i rosyjskiego, Komisja uważa za konieczne okazanie większego szacunku dla podstawowych zasad postanowień ogólnych projektu ustawy, zastosowanie bardziej adekwatnego, wszechstronnego podejścia i poświęcenie należytej uwagi potrzebom wszystkich języków na Ukrainie. Zdaniem Komisji Weneckiej „władze ukraińskie powinny znaleźć bardziej adekwatne rozwiązania prawne, aby potwierdzić przewagę języka ukraińskiego jako jedynego języka państwowego, zastosować środki ochronne w tych sferach, gdzie potrzebny jest dalszy rozwój języka ukraińskiego, i w ten sposób ustanowić sprawiedliwą równowagę między ochroną praw mniejszości z jednej strony, a zachowaniem języka państwowego jako narzędzia integracji w ramach społeczeństwa z drugiej. Jednocześnie konieczne jest wprowadzenie jasnych i niezawodnych gwarancji prawnych ochrony osób należących do mniejszości narodowych oraz ich języków regionalnych lub mniejszościowych zgodnie z Konstytucją i odpowiednimi standardami międzynarodowymi” (pkt 116). W obu opiniach uznano za niejasne i/lub nieadekwatne takie zastosowane przez autorów projektu ustawy kryteria i pojęcia, jak „używanie języka”, „język ojczysty”, „regionalna grupa językowa”, „język regionalny”, „mniejszość językowa”, „region, gdzie językiem regionalnym lub językiem mniejszości posługuje się 10% populacji” itp. Opinia Komisji Weneckiej zwraca uwagę na to, że w projekcie ustawy zignorowano zdefiniowane przez Europejską kartę językową pojęcie „języki regionalne lub mniejszościowe”, co wynika z błędnego tłumaczenia tego podstawowego dokumentu na język ukraiński. Dodam od siebie, że sprawa tutaj nie tylko i nie tyle w wadach tłumaczenia, co w celowym zniekształceniu celu, przedmiotu i treści Karty. Komisja Wenecka uważa za nietrafione i niecelowe włączenie do tekstu projektu ustawy kontrowersyjnych deklaratywnych postanowień w rodzaju „język rosyjski jest językiem ojczystym lub językiem codziennego porozumiewania się większości obywateli Ukrainy”, „ukraińsko-rosyjska dwujęzyczność jest ważnym osiągnięciem narodu ukraińskiego i potężnym czynnikiem konsolidacji wielonarodowego społeczeństwa ukraińskiego” (art. 7). Zdaniem Komisji takie ustawowo utrwalone deklaratywne postanowienia faktycznie zrównują pozycje dwóch języków i w rzeczywistości zagrażają obowiązkowej roli języka państwowego oraz wspieraniu jego stosowania wbrew temu, co powinno być zapewnione zgodnie z pkt 2 art. 6 projektu ustawy. Kilka akapitów Opinii Komisji Weneckiej poświęcono specjalnie przyszłemu spisowi ludności na Ukrainie, który ma się odbyć w 2012 roku. Zaznaczając wagę uzyskania najnowszych informacji dotyczących składu ludności Ukrainy, w tym także dotyczących jej charakterystyki językowej i etnicznej, Komisja podkreśla konieczność formułowania pytań spisu w taki sposób, który pozwalałby osobie swobodnie określić nie tylko swoją tożsamość językową, ale i etniczną zgodnie z zasadą swobodnej samoidentyfikacji, ustanowioną art. 3 Ramowej konwencji o ochronie mniejszości narodowych. W Opinii stwierdzono, że zgodnie z pkt 5 art. 8 projektu ustawy spis ma ustalić przynależność jednostek do poszczególnych grup językowych i w związku z tym podkreślono wagę właściwego formułowania pytań spisu dla rozróżnienia ludzi, którzy wiążą swoją tożsamość narodową z wyborem języka rosyjskiego, i ludzi, którzy na co dzień posługują się językiem rosyjskim w wyniku praktyki, która ukształtowała się w przeszłości. Z uwzględnieniem specyfiki sytuacji językowej na Ukrainie kryterium „używania języka”, jak proponuje projekt ustawy, zdaniem Komisji prawdopodobnie doprowadzi do nieuprawnionego zniekształcenia składu językowego ludności, jej potrzeb i oczekiwań. Jednocześnie utrwaliłoby to podejście, wyjaśnienie którego można znaleźć w sytuacji odziedziczonej przez Ukrainę z przeszłości, ale które nie byłoby zgodne z podstawową zasadą szacunku dla tożsamości osoby. W Opinii zaznaczono, że deklaratywne postanowienia pkt 1 art. 7, które nie odpowiadają wynikom spisu z 2001 r., wydają się takimi, które orientują na oczekiwane wyniki następnego spisu, i że proponowane ustawowe przywileje dla języka rosyjskiego faktycznie będą sprzyjać obowiązkowemu stosowaniu tego języka i szkodliwie wpłyną na wyniki przyszłego spisu. Obie opinie, zarówno Wysokiego Komisarza OBWE, jak i Komisji Weneckiej, zalecają władzom ukraińskim powstrzymanie się od rozpatrywania zaproponowanego przez O. Jefremowa, P. Symonenkę, S. Hryneweckiego projektu ustawy językowej jako takiego, który jest sprzeczny z podstawowymi zasadami Konstytucji Ukrainy i standardami międzynarodowymi, w szczególności normami Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych. Zdaniem tych autorytatywnych instytucji międzynarodowych, ze względu na założone w projekcie ustawy wady koncepcyjne, jego uchwalenie i zastosowanie sprzyjałoby nieuprawnionemu i nieuzasadnionemu wzmocnieniu dominacji języka rosyjskiego ze szkodą dla języka ukraińskiego jako państwowego oraz języków mniejszości narodowych i tym samym rodziłoby napięcia między grupami użytkowników różnych języków oraz podważałoby stabilność społeczną na Ukrainie.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
