Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗
Rozwidnienie Słowa w zmierzchu Europy
Слово Просвіти, №16 за 2012 рік
“Niech to wyda się dziwne, ale tam, gdzie dla czegoś, co nas porusza, nas do siebie przyciąga, gnębi czy inspiruje, nie znajdujemy właściwego słowa”1. Martin Heidegger. Mykoła Żułynski, akademik Narodowej Akademii Nauk Ukrainy. Swoją “Nocną rozmowę z Europą” Stanisław Bondarenko rozkodował rozszerzeniem tytułu tego poematu-klipu poprzez takie doprecyzowanie: “Tajemnice naszych liter”. Litery — to symboliczne klucze, którymi poeta pragnie otworzyć drzwi do dialogu. Ale dialog, a jest on wewnętrzny, z samym sobą, nie odbędzie się w poetyckim wyrażeniu, jeśli nie uruchomi się instrumentów mowy i słuchu. Inaczej nie spełni się poetycka mowa, która “wymaga” dźwiękowego wyrażenia tego, co dojrzewa w duszy i pragnie wyrwać się na wolność oraz ukazać nam w formie swoistego opowiadania. Co pragnie powiedzieć nam tą “Nocną rozmową z Europą” Stanisław Bondarenko i czy zdołał stworzyć oryginalne poetyckie opowiadanie? Ten poemat-klip — to wyrzut i wyjaśnienie dla Europy. Wyrzut za nieuwagę i niezrozumienie, co więcej — najczęściej niechęć do poznania nas, Ukrainy, i otwarcia się na moralne współczucie-współodczuwanie, pomoc, duchową przychylność. Wyjaśnienie tego, kim jesteśmy, skąd jesteśmy i dlaczego jesteśmy i będziemy. Będziemy na mapie Europy, ale czy będziemy w jej sercu? Jednocześnie poemat — to subiektywnie przeżywana-przeinterpretowana historia współistnienia Europy i Ukrainy oraz poszukiwanie argumentów dla uzasadnienia współobecności jego — poety — Ukrainy w Europie przede wszystkim w wymiarze kulturowo-duchowym. Stanisław Bondarenko tą polemicznie burzliwą “nocną rozmową” rzuca wyzwanie Europie, odważnie otwierając swoje oblicze dla zbliżenia stanowisk i stworzenia jednolitych reguł gry w procesie porozumienia i jednoczenia. W tym celu poeta “wyrywa” z głębi bytu narodu ukraińskiego — od świadectw kronikarskich po straszliwe hołodomory, gułagi oraz dramatyczny los swojego ojca-więźnia trzech obozów koncentracyjnych — argumenty dla wyrzutów wobec Europy za jej obojętność na los wielkiego europejskiego narodu, który zawsze dążył do zbliżenia i jednoczenia ze światem europejskim. Wsłuchując się w nocny dialog ukraińskiego poety z Europą (mimowolnie przypomina się poemat ukraińskiego Europejczyka Mykoły Bażana “Nocne rozmyślania starego mistrza”), należałoby ożywić w pamięci wykłady z historii literatur słowiańskich, które czytał wybitny polski poeta Adam Mickiewicz w Paryżu w latach 1840—1843. Tak, w jednym z wykładów duchowy rzecznik zniewolonej Polski podkreślił dążenie narodów słowiańskich, rzecz jasna, wśród nich i ukraińskiego, “zbliżyć się do reszty Europy, zawiązać ścisłe związki z narodami Zachodu…” Adam Mickiewicz akcentował: “Słowianie zawsze dążyli i dotąd dążą do Zachodu; wszyscy oni otrzymali od Europy religię, organizację wojskową, sztuki i rzemiosła i, w swojej kolei, wywierali ogromny wpływ na Zachód. Ale ich wewnętrzny i duchowy świat dotąd pozostaje prawie nieznanym. Europejski duch jakby trzyma słowiańszczyznę na pewnym dystansie i wyklucza ze wspólnoty chrześcijańskiej. No to cóż, czyż Słowianie nie wnieśli swojego samodzielnego wkładu w kulturę? Zaprawdę, czyż nie posiadają oni istotnych elementów cywilizacji? Czyż niczym nie wzbogacili wspólnego skarbca dóbr duchowych i wartości moralnych chrześcijaństwa?”2. Aby przezwyciężyć wymuszone rozgraniczenie, “zszyć” rozdarcie wspólnej, niegdyś jedynej przestrzeni europejskiej, koniecznie trzeba nie tylko wyrażać wyrzuty, pretensje i propozycje, ale i samokrytycznie obejrzeć się na swoje historyczne zachowanie oraz na swoje wewnętrzne problemy. I zaprawdę, gdzież nam do tej Europy, kiedy nie jesteśmy zdolni wywalczyć wolności dla osobnej litery “ґ”, podczas gdy Europa dawno już wywalczyła wolność słowa. I czy celowo jest wyrzucać jej niepiśmiennego francuskiego króla Henryka I wykształconą księżną Anną z ewangelią w rękach i pocieszać swoje samolubstwo tym, że kijowianin Mikołaj Bierdiajew “pomógł w mętnym zmierzchu wieków narodzić Kafkę, Sartre’a i Camusa”? Nam by na nasz historyczny los takie mętne wieki, jakie przeżywała Europa. Czyż nie świadczy to o naszej zastałej, przytłumionej, ale jeszcze nie wygasłej narodowej niższości, która szuka argumentów dla usprawiedliwienia obecnej pasywności obywatelskiej? Ważniejsze jest co innego, wszak “Nocna rozmowa” — to jeszcze wyznanie miłości: “Kocham cię dlatego, że z niczego // umiesz ty stworzyć prawdziwe święto…” Albo jeszcze bardziej wymownie w finale: …I Londyn kocham za mgłą, i twój Liverpool bitlemanów – lecz “Back in the USSR” nam równa się śmierci w odurzeniu. Bo Kijów — ty wiedz — to nie Rosja: jeśli nas od ciebie odgryzą, te zęby i ciebie nie wypuszczą!.. Imperium żnie, czego nie sieje… Przy tym ważne, aby dawny szlagier Beatlesów “Powrót do ZSRR” pozostawał tylko piosenką, a nie stał się śmiercionośną rzeczywistością geopolityczną. Poemat Stanisława Bondarenki — to swoiste spotkanie-wzajemne poznanie Ukrainy i Europy, wewnętrzne pole walki poety z Europą o Ukrainę w celu zdobycia doświadczenia porozumienia i jednoczenia. Głównym instrumentem tej polemiki-walki jest Słowo. Kiedy już poeta zaczął tak śmiało “zaglądać” w głębiny słowa “Europa”, rozbijając je dla pojawienia się w procesie gry własnej wyobraźni autonomicznej litery “Є”, to czy uświadamiał sobie pełnię niebezpieczeństwa utraty pierwotnego brzmienia słowa, o czym ostrzegał Martin Heidegger w swoich wykładach “Istota języka”? Sławny filozof został sprowokowany do rozmyślań o zdobyciu doświadczenia języka poezją Stefana George’a “Słowo”, zwłaszcza końcowym wersem tego wiersza: Nie ma rzeczy, gdzie brakuje słowa. Jeśli nie ma słowa, które odpowiednio tę czy inną rzecz nazywa, to i nie ma rzeczy. Ale kiedy znajdujemy słowo dla nazywania rzeczy, wtedy rzecz zaczyna być. To znaczy, rzecz ożywa, zaczyna żyć dzięki słowu. Żyć w słowie. Słowo daje rzeczy życie. Ta rzecz, która nazwana jest słowem, jest. Litera “Є” jest bardzo ważna. Bogata. Ona potwierdza byt rzeczy. Nawet Boga. Bo on nazwany jest słowem. I słowo jest Bogiem. Litera “Є” nęci, prowokuje i jednocześnie ostrzega. Martin Heidegger nie przypadkiem kończy swoje studium filozoficzne nad istotą słowa takim poetyckim uogólnieniem: “Є” tam się pojawia, gdzie słowo się rozbija. Ta litera prowokuje w tekście poematu pojawienie się takich “є-twórczych” słów, jak Ewa, eunuch, herezja, europani, euroherezja, europamięć, europapierć… Myślenie obrazowe tym zachwyca, że w procesie przelewania się słów w obrazy dochodzi do nazywania rzeczy, czyli ich ożywienia. Zatem, dzięki słowu rzecz zatrzymuje się w bycie — jej byt trwa. “Słowo powierza się poecie jako to, co rzecz trzyma i zatrzymuje w swoim bycie, — uogólnia Martin Heidegger. — Poeta zdobywa doświadczenie istnienia, godności słowa, która jeszcze szerzej i jeszcze wyżej już nie może być myśloną”3. Wiele rzeczy Stanisław Bondarenko pragnie ożywiać słowem w tej nocnej rozmowie z Europą. Tak, wszystkie kontynenty są pierwsze w alfabecie planetarnego bytu, bo ich nazwy zaczynają się od litery “A”. Ale w pierwszych wersach poematu Stanisława Bondarenki brzmi taki akcent: stara Europa jest, bo zaczyna się jej nazwa od “Є”. To fakt. Ale czy jest w Europie Ukraina z jej wielką literą “У” i nieprzekonująco nęcącą literą “Л” z aluzją do jakiejś szczególnej ukraińskiej Miłości? Nawiasem mówiąc, u Stanisława Bondarenki jest wiersz poświęcony tej łaskawej literze “Л” — “Zagrać zza krat, albo Twoje “Л”: Wywił się przez kraty wzrok, jak chmiel, rwał wersy pustych dróg, Żeby spotkać ukochane “Л-л-ль” twoich rozpostartych nóg.
Nad odgadywaniem wewnętrznej treści liter „Є” i „Л” bije się w samotności nocna myśl poety. Ta poetycka opowieść-podanie jest emocjonalnie burzliwa, jak i charakter samego poety. Prawda, niedostatecznie wyważona według praw gatunku (nieprzypadkowo autor, być może, zabezpieczył się, określając gatunkowo to dzieło jako „poemat-klip”). „Nocna rozmowa” niekiedy „potyka się” — z rytmu i stylu wybijają ją niespodziewane skojarzenia, słowotwórcze „nęcidełka”, najczęściej — dźwiękowe aliteracje, gra akcentów: Wsłuchaj się w słowo, w którym aż trzy od razu — wszak u nas bywają słowa trójliczne: „OBRAZY, OBRAZY, OBRAZY”… Jeśli słowa mają żagle, to i ładownie przy nich wielkie. Stanisław Bondarenko rozczłonkowuje słowo „słowianie”, próbując, za Ołeksandrem Potebnią, wyjawić wewnętrzną treść tego słowa. To nazywa Słowian słowikami, to napomyka, że etymologia tej nazwy sięga głębi słów „sława” czy nawet „więdnie”, wreszcie pociesza siebie i czytelnika pochodzeniem nazwy „słowianie” od Słowa. Dziwne, że poeta nie „zanurkował” w biblijne głębie-poznanie stworzenia świata — nie posmakował sakralnego: „Na początku było Słowo, a Słowo było u Boga, i Bogiem było Słowo”. Zresztą „skromny” poeta w żaden sposób nie mógł powstrzymać się od pokusy, by nie wstąpić w dialog z Bogiem, bo istnieje, okazuje się, poważny ku temu powód: jego z Bogiem łączą wspólne „dwa Bo”. Niezwykle przekonujący argument. Ale Stanisława Bondarenkę ratuje od nadmiernej pychy właściwa mu samoironia i tylko przez pryzmat ironii odbieramy tak ambitne hipotezy. Możliwe, że powiedziano to jeszcze i po to, aby Europa nie uważała, że jest „bliżej Boga”, u którego doprawdy nie bywa ulubionych epok, ziem i potomków. W planie flirtowania ze Słowem, przekrzykiwania się dźwiękami, swoistego awanturniczo-uwodzicielskiego przekodowywania treści dzięki „wywracaniu” słowa, jego skracaniu i nadbudowywaniu nowymi sylabami Stanisław Bondarenko jest twórczo niestrudzony, niewyczerpany. Przerzućmy jego „powieść dla wysokoczołych prawie bez morderstw” — „Oto ja cała — ja święto, albo Zamieć głupców” — ona, zaczynając od tytułów rozdziałów, „roi się” od palindromów, poezogramów, poezokalamburów, które nęcą do bogatego w słowotwórstwo, słowozmiany, słowogry arsenału obrazowego zachwytu ukraińskim słowem. Odnosi się wrażenie, że Stanisław Bondarenko, który był losem, okolicznościami odłączony na długi czas od ojczystego słowa, nagle z zachwytu nad nim zaczął niepowstrzymanie rozkoszować się odkryciem słowotwórczych i słowoznaczeniowych możliwości języka ukraińskiego. Czy nie największym jego zachwytem-odkryciem jest palindromia. Tak bardzo chce każde słowo, które wpadło mu w zęby, a dokładniej na język, „zmusić” do przemówienia nową treścią dzięki przeniesieniu początku w finał i odwrotnie, że ta gra słowami nie ma umiaru. W poetyckiej książce „Cyrylica kijowskich ulic” trzeci rozdział nosi tytuł „PALINDROrozkosze”, a czwarty jest poetycko zakochany w niepowtarzalnym graczu słowami Daniile Charmsie. A jakaż zdumiewająca nazwa tego rozdziału? „Dzieciakartia z charmsizmem”. Cóż, poetę niekiedy „zanosi” w takie słowne „zawirowania”, że głowa kręci się od tego niestrudzonego „wykręcania” słów. Ale jest to ciekawe. Tak jak ciekawe jest „wpatrywanie się” dzięki jego „nocnej rozmowie” w zmierzch Europy i widzenie, jak ten zmierzch rozjaśnia się dzięki Słowu. Symptomatyczne, że pierwsze wydanie poematu-klipu trafi do czytelników jako dwujęzyczne: w macierzystym języku oryginału oraz po angielsku — w przekładzie znanego w Europie Stefana Komarnickiego. Sam on urodził się i mieszka w Wielkiej Brytanii, ale nie ze słyszenia zna rozstaje i niuanse ukraińskiej historii oraz kultury: choćby dlatego, że babcia i ciotka Komarnickiego przeszły obozy sowieckiego GUŁAG-u (w Workucie) jako członkinie OUN. I tę ukraińsko-angielską książkę można uważać za przełom na drodze euro-ukraińskiego porozumienia i wzajemnego poznawania kultur. ___________ 1 Martin Heidegger. W drodze do języka. — Lwów: Litopys, 2007. — S. 137. 2 Cyt. za: Ihor Siundiukow. Szlakami słowiańskiej kultury. — Den, 11—12 listopada 2011 r. 3 Martin Heidegger. W drodze do języka. — S. 143.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
