Сторінка · с. 7сторінка оригіналу ↗
Blask człowieka na tle blasku polarnego
Слово Просвіти, №17 за 2012 рік
Rostysław MUSIŁENKO, m. Czernihów “Ten amulet ludzkiej pamięci niech jednoczy zmarłych i żywych”. Aforystyczne słowa Mykoły Adamenki wyryte są na płycie w fundamencie majestatycznego dębowego krzyża, ustawionego niedaleko Sosnicy w miejscu znikłego w odległych już latach 70. ubiegłego wieku chutoru Czaszczi. Założyli go kiedyś, czy nie za czasów Hetmanatu, silni gospodarze, kozacy-rolnicy. A potem nieudolna komunistyczna władza, kierując się niezdolnymi w dziedzinie prawdziwej nauki, ale za to nadto efektywnymi w ludobójczych drwinach teoriami, wysunęła hasło o rzekomo “nieperspektywicznych” osiedlach. Dlatego chutor Czaszczi, jak i mnóstwo innych, był skazany na zagładę. Podczas pierwszego spotkania z monumentem, który ustawili potomkowie dawnych mieszkańców chutoru, i z autorem wzruszającego tekstu nie opuszczała mnie myśl — a jaki związek z tą szlachetną sprawą ma Mykoła Adamenko? Co tak głęboko go poruszyło, przywołało na świat Boży tak głębokie wersy? Zrozumiałem to po rozmowie z przyjaciółmi Mykoły Adamenki i poznaniu niektórych etapów jego losu. Jeden z nich głęboko mnie poruszył. Okazuje się, że swego czasu 19-letni wiejski młodzieniec, syn rozstrzelanego przez faszystów komsomolskiego aktywisty, zdołał dostać się nie byle gdzie, a na Kijowski Uniwersytet Państwowy. A już o krok od dyplomu, w 1953 roku, studenta aresztowano za antysowieckie nastroje, oszczerstwa wobec polityki wielkiego Stalina. I szybko dają, posługując się ówczesnym żargonem, “dziesiątkę”. Masz ledwie dwadzieścia lat, a życie, zdaje się, skończyło się, bo przy wyrębie lasu, gdzie trafił młody Mykoła, nawet przeżyć było trudno. Wspomniałem swojego dziadka, też nauczyciela, Sawę Artemowycza, który miał nieostrożność w ciepłym towarzystwie przeprowadzić niewinną, jak mu się zdawało, paralelę. Jeśli według najbardziej demokratycznej na świecie stalinowskiej konstytucji narody mają prawo do samostanowienia aż do odłączenia, to dlaczego nie miałyby mieć swojej, autokefalicznej cerkwi? Szczera rozmowa toczyła się wieczorem, a rano po niego przyszli i poprowadzili w kierunku polarnego blasku — na dziesięć lat, od dzwonka do dzwonka. Potem powiadomili, że znamion przestępstwa nie było. Zatem Mykołę Adamenkę zacząłem rozumieć o wiele lepiej. Jemu, co prawda, powiodło się nieco lepiej niż Sawie Musiłence. Po śmierci wąsatego ludojada w ZSRR zaczęły się burzliwe procesy i wyjaśniło się, że podstaw dla tak okrutnego wyroku dla studenta nie było. W 1956 roku go zwolniono, a w 1962, po pełnej rehabilitacji, nawet przywrócono na uniwersytet. Nauczycielował w rodzinnej Sosnicy, zdobywając wśród kolegów-filologów niemały autorytet. Ze słowem pracował nie tylko w klasie, ale i sam na sam ze sobą. Ale przez Z ROSY I WODY! nic dziwnego w tym, że doświadczony mistrz słowa zwrócił się do bezpośrednich i jaskrawych wrażeń młodego “zeka”, w którego zmienił się niedawny student. Ale, w odróżnieniu od wielu literackich dorobkiewiczów, którzy na wszystkie sposoby smakują specyfikę “strefy”, nie mając stamtąd (na szczęście dla nich, oczywiście) żadnych osobistych wrażeń, Mykoła Adamenko w powieści “Zakon-tajga” spróbował artystycznie przemyśleć pewną warstwę historii. Przez pryzmat własnych wizji i rozumień. Po obozowych tułaczkach on, być może, jak mało kto, mógł ocenić fantastyczną antyutopię George’a Orwella “1984” o triumfie totalitarnego reżimu. I jedną z głównych tez słynnego autora: “Ten, kto kontroluje przeszłość, włada przyszłością. Ale temu, kto kontroluje teraźniejszość, właśnie i podlega przeszłość”. Odpowiedzialny sekretarz Ogólnoukraińskiego Towarzystwa “Proświta” Mykoła Nesterczuk wręcza odznaczenie jubilatowi za zasługi na niwie duchowości, kultury został nagrodzony najwyższym odznaczeniem Ogólnoukraińskiego Towarzystwa “Proświta” im. T. Szewczenki — medalem “Budowniczy Ukrainy”. Winszujemy jubileuszu, gratulujemy nagrody! Tekst i zdjęcie Petra ANTONENKI Związek SRR, w którym sześćdziesiąt lat przeżył Mykoła Adamenko, ironicznie nazywano krajem z najmniej przewidywalną historią. Zauważę, że historia współczesnej niepodległej Ukrainy jest przewidywalna jeszcze mniej. I na to jest wiele czynników — i wewnętrznych, i zewnętrznych. Zbyt wielu chce zrobić z nas najpierw sieroty, potem — bezmyślnych i, w końcu, bezdomnych. Autor książki “Zakon-tajga”, zdaje się, już dawno — być może, w okresie pracy nad tym rękopisem — wyrobił dla siebie niedeklarowany, ale wystarczająco skuteczny moralny imperatyw. Każda, nawet światowa, historia zaczyna się dla normalnego człowieka od przeszłości jej rodu, jej kraju. Pojąwszy to, o wiele łatwiej rozbierać się w uplecionej dla nas informacyjnej pajęczynie. Internetowej pajęczynie też. Dzisiaj Mykołę Adamenkę uznają za jednego z czołowych znawców historii Sosniczyzny. Potwierdzeniem tego jest wyjście w świat książek “Sosnicki kraj w sercu Ukrainy” oraz “Sosnica i Sosniczyzna na falach wieków”. Pierwsza ujrzała świat w znanym charkowskim wydawnictwie “Prapor”, druga — w nie mniej autorytatywnym Ukraińskim Centrum Kultury Duchowej w Kijowie. O wiodącej roli Mykoły Adamenki w tych krajoznawczych dokonaniach podkreślać, myślę, nie jest obowiązkowo. Żeby iść do świątyni, trzeba najpierw zbudować ją w swojej duszy. A jeszcze i obronić przed licznymi szkalownikami. To zrozumiałem, kiedy rozmawiałem z Mykołą Petrowyczem obok cerkwi Świętej Pokrowy w Sosnicy, która przechowuje niemało tajemnic: — To jedyna cerkiew, która została po latach 30. Jest bardzo dawna, zbudowana w 1724 roku na miejscu starej, spróchniałej cerkwi. A potem w 1848 ją przebudowali. Po stuleciu. Działała do lat 30. okresu sowieckiego. A potem zamknęli. Otworzyli ją podczas niemieckiej okupacji. I już do lat 60. działała. W latach 60. z cerkwi zrobili… szkołę jazdy. Przy czym tak dziko wycięli tam wrota, żeby samochody wjeżdżały. I zrobili z niej śmietnik. A w 1987 roku planowali ostatecznie zburzyć. To znaczy podstawy takie: po pierwsze, jest awaryjna, po drugie, nie ma wartości historycznej. Pracowałem wtedy jako nauczyciel. Zwróciłem się do jednego ze znanych architektów Czernihowszczyzny Andrija Karnabeda, człowieka postępowych poglądów. On dał mi wszystkie informacje o tej cerkwi — naprawdę historycznym zabytku. Napisałem artykuł do czasopisma “Obrazotworcze mystectwo”, śpiesząc się, by obronić świętość przed zburzeniem, bo już i brygadę dobrali, która miała wszystko znieść. Właśnie zaczęła się pieriestrojka, powiało wolnością. Bronić pomagali też wierni. W końcu cerkwi nie zburzyli. Ludzie zaczęli odbudowywać już własnymi siłami. I otworzyła ona swoje drzwi dla wiernych. A teraz trwa rekonstrukcja. Dlatego że drewno, nawet położone przez starych mistrzów, ma granice niezawodności. Tam kołatek, tam grzyb podkradł się… Zatem postanowiono zbudować w tym samym miejscu, według tych samych parametrów. Żeby to była ta sama cerkiew, ale z nowego materiału. Prace trwają z powodzeniem. …Myślę, w latach pieriestrojki na Mykołę Petrowycza z jego nieprzeciętnym życiowym doświadczeniem musiał wywrzeć wrażenie film Tengiza Abuładze “Pokuta”, gdzie kluczowa fraza brzmi: “Jeśli ta droga nie prowadzi do świątyni, to po co ona?”. Właśnie na tę drogę Mykoła Adamenko wyszedł swego czasu z tajgi, z GUŁAG-owskiego wyrębu lasu. Jemu jeszcze długo nią podążać, nie zbaczając na manowce. Być może, w tym czasie, kiedy zbliży się bezpośrednio do celu, moi bracia-Ukraińcy wreszcie zrozumieją, że oprócz materialnych amuletów narodu są amulety jeszcze i żywe. I one są obok nas. Oglądajmy się częściej.
Mykoła ADAMENKO — obrońca praw człowieka, pisarz i krajoznawca, dobrze znany na Ukrainie. Złożony los, utalentowane pióro, głębokie badania historyczne przyciągają uwagę wielu wielbicieli i specjalistów. Niedawno Mykoła Petrowycz, przewodniczący sosnyckiej „Proświty”, skończył 80 lat.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
