Сторінка · с. 13сторінка оригіналу ↗
Rezerwat „Step Jelaniecki”
Слово Просвіти, №17 за 2012 рік
Marzycielska dal ukraińskiego stepu oczarowuje… Jego pejzażowa harmonia, blask gwiazd na nocnym niebie, niewidzialna obecność Drogi Mlecznej, cierpki zapach gorzkiego piołunu i wonnego macierzanki wzywa tych, których na całe życie zniewolił bezgraniczny majestat przestrzeni i przycichła zagadkowość minionych wydarzeń… Wołodymyr HETMAN, Kijowski Uniwersytet Narodowy im. Tarasa Szewczenki, docent katedry gleboznawstwa i geomorfologii, kandydat nauk geograficznych. Ukraiński step — pradawna i święta ziemia, której siwa historia sięga całych tysiącleci. W V—IV tysiącleciu p.n.e. (neolit) na Stepowym Naddnieprzu istniały kultury archeologiczne sursko-dnieprzańska oraz dnieprzańsko-doniecka. Nasze korzenie sięgają źródeł światowej cywilizacji, które prowadzą do legendarnych pierwotnych państw — Aratty (6200 tys. lat p.n.e.), Oriany (połowa II tysiąclecia p.n.e.), Artanii (VII—VI—II w. n.e.) i, nieco później (XVI—XVIII w. n.e.), pierwszej kozackiej republiki — Siczy Zaporoskiej. Wielka siła energetyczna kryje się w tej ziemi… Rezerwat przyrody „Step Jelaniecki” — jeden z najmłodszych ukraińskich rezerwatów, pierwszy i jak na razie jedyny stepowy rezerwat na Prawobrzeżnej Ukrainie. Utworzony w 1996 roku w celu ochrony największego na Północno-Zachodnim Nadczarnomorzu obszaru dziewiczego stepu. Powierzchnia — 1675,7 ha. Rezerwat położony jest w rejonach jelanieckim i częściowo nowoodeskim obwodu mikołajowskiego. Historia jego powstania zaczęła się dawno. W 1978 roku zorganizowano tu rezerwat przyrody o znaczeniu lokalnym „Roza” o powierzchni 300 ha. W 1982 roku już na powierzchni 976 ha utworzono krajobrazowy rezerwat przyrody o znaczeniu lokalnym „Jelaniecki”. W 1990 roku z inicjatywy lokalnych działaczy ochrony przyrody oraz po wielokrotnych apelach naukowców podjęto decyzję o rezerwacji 2000 ha pod przyszły rezerwat „Jelaniecki”, a 17 lipca 1996 roku wydano Dekret Prezydenta Ukrainy o utworzeniu rezerwatu, który otrzymał ostateczną nazwę „Step Jelaniecki”. Od tego czasu w rezerwacie pozostały „zoo” i „pałac przyrody”. Pierwsze utworzono w rezerwacie „Roza” w 1978 roku przy pomocy specjalistów z „Askanii-Nowej”. Jest to ogrodzony obszar stepu o powierzchni 70 ha, gdzie utrzymywano bizony, kulany, jelenie plamiste oraz muflony. Tak zwany „pałac przyrody” zbudowano w 1979 roku w celu zorganizowania wypoczynku i edukacji ekologicznej dzieci i młodzieży. Doskonale wpisywał się on w otaczający krajobraz i składał się z pięknego trzypiętrowego budynku o oryginalnej architekturze oraz budynków pomocniczych (obserwatorium, stołówka, prysznice, otwarte place itp.). Obecnie budynek kompleksu stoi osierocony na wzgórzu pośrodku rezerwatu i wymaga kapitalnego remontu. W tym pomieszczeniu mogłaby pracować administracja rezerwatu. Wszak musi ona być jak najbliżej „dzikiej”, chronionej przyrody. Tutaj mogłoby powstać piękne centrum ekologiczno-edukacyjne (z muzeum przyrody), które prezentowałoby dziedzictwo przyrodniczo-krajobrazowe i historyczno-kulturowe stepowego kraju. Jego ekspozycja przyciągnęłaby najbardziej wymagających zwiedzających. Jednak mimo wszystko nie uda się „odizolowany dobrobyt” rezerwatu przyrody od ogólnego zubożenia ludzi. Bo, co by nie mówić, potężna branża ochrony przyrody jest proporcjonalna do wysoko rozwiniętego społeczeństwa — ekonomicznie, kulturowo, a zwłaszcza duchowo. Ochrona przyrody to luksus, niby drogi naszyjnik z naturalnych pereł dla każdego kraju. Aby nasze tereny chronione „rozkwitały”, potrzeba, by bogatsze było społeczeństwo, zamożniej żyli ludzie, a nie poszczególni biznesmeni czy oligarchowie. Ochrona przyrody to barometr rozwoju społecznego. Jednocześnie nawet w dzisiejszych „beznadziejnych” warunkach, w których żyjemy, musi się ona rozwijać dla zachowania nie tylko dzikiej przyrody, ale i duchowości narodu, moralnego imperatywu społeczeństwa. Chroniona przyroda i dziedzictwo historyczno-kulturowe narodu to pojęcia nierozłączne, dwa skrzydła wielkiej, ogólnonarodowej idei odrodzenia historycznego krajobrazu i ducha tych, którzy żyli i tworzyli na ukraińskich ziemiach przed naszym narodzeniem.
Zgodnie z podziałem fizycznogeograficznym rezerwat znajduje się w granicach prowincji dniestrowsko-dnieprzańskiej podstrefy północnostepowej strefy stepowej, na stepowych odnogach Wyżyny Naddnieprzańskiej międzyrzecza południowobużańsko-dnieprzańskiego. Terytorium rezerwatu to kompleks wąwozowo-balkowy, który obejmuje dolną część kilku dużych wąwozów (Prusakowej, Orłowej oraz Rozy), należących do sieci hydrograficznej rzeki Hromokliji — prawego dopływu Ingulu. Dna tych wąwozów są szerokie i wyrównane. Miejscami na powierzchnię wychodzą czerwone granity, których wielkie bloki nadają okolicy szczególną osobliwość. Zbocza wąwozów są pocięte zadarnionymi jarami. Stromość zboczy zazwyczaj nie przekracza 15°, ale w poszczególnych miejscach osiąga 30—40° i więcej. Właśnie dzięki znacznemu rozczłonkowaniu erozyjnemu rezerwat odróżnia się od sąsiednich terytoriów, które doświadczyły antropogenicznej presji. Specyficzną cechą rzeźby terenu „Jelaneckiego stepu” jest niedobór działów wodnych, które zostały zaorane na początku XX wieku. Obszary przywodoszielne terytorium rezerwatu zostały naruszone nadmiernym wypasem, eksploatacją kamieniołomów wapienia oraz melioracją leśną w przededniu objęcia ochroną. Najpowszechniejszymi skałami glebotwórczymi są lessy, a na zboczach wąwozów — rumosz wapienny, margle i gliny piaszczyste. W pokrywie glebowej przeważają czarnoziemy mało próchniczne i żwirowate, a także wychodnie lessów i eluwium (produktu wietrzenia fizycznego) wapieni. Charakterystyczną cechą krajobrazu rezerwatu, która nadaje mu malowniczości, są wychodnie wapieni, które miejscami tworzą wysokie i strome ścianki. Stałych cieków wodnych na terytorium rezerwatu nie ma. Dnami wąwozów biegną koryta strumieni, które napełniają się wodą tylko wiosną oraz podczas deszczów i letnich ulew. Jednak dzięki osobliwościom budowy geologicznej (obecności kilku warstw wodonośnych glin), istnieją tu przynajmniej trzy poziomy wodonośne, których wodą napełniają się studnie i źródła, a w wąwozie Prusakowej utworzyły się duże podmokłe tereny, gdzie woda utrzymuje się nawet w suchych sezonach. Z licznych niegdyś źródeł wody w rezerwacie pozostało tylko jedno. W wyniku bezmyślnej orki większość z nich zniknęła pod warstwą gleby, która spływa z otaczających pól. Z czasem mogą się one odrodzić i znów stać się ozdobą tych miejsc. Terytorium rezerwatu, mimo stosunkowo niewielkich rozmiarów, charakteryzuje się znaczną różnorodnością biotyczną. Pod względem składu i terytorialnego rozmieszczenia roślinności rezerwat „Jelanecki step” wyraźnie różni się od innych stepowych rezerwatów Ukrainy przede wszystkim tym, że prawie połowę jego powierzchni zajmują odłogi w różnym wieku. Z tego powodu jednym z głównych zadań rezerwatu, obok ochrony płatów dziewiczego stepu, jest odtwarzanie naturalnej roślinności na terenach przekształconych. Śladem niedawnego gospodarczego wykorzystania terytorium rezerwatu (intensywny wypas bydła, orka) jest duża liczba chwastów i roślin uprawnych. Mimo znacznego gospodarczego wykorzystania otaczających terenów oraz skutków dawnej gospodarki w samym rezerwacie, jego świat zwierzęcy zachował główne cechy strefowe. Na terytorium rezerwatu i w jego najbliższych okolicach żyje około 1500 gatunków zwierząt bezkręgowych, z czego ponad 10% to gatunki rzadkie. Ponad jedną trzecią z nich wpisano do Czerwonej księgi Ukrainy (łowik olbrzymi, 16 gatunków błonkówek, w tym skolii stepowa, trzmiele: mchowy, armeński, gliniasty i jaskrawy, 32 gatunki motyli itp.). W rezerwacie zarejestrowano 181 gatunków kręgowców. Ciekawą cechą jest zagęszczenie populacji węża eskulapowego (połaza czteropasowego), czyli połaza Pallasowego, który występuje prawie na wszystkich terenach rezerwatu, jednak preferuje strome, miejscami kamieniste i niezbyt zarośnięte krzewami zbocza wąwozów. Wśród ptaków dominują skowronek polny i świergotek polny, pokląskwa, cierniówka, ortolan, grzywacz itp. Występują kraska, białorzytka, szpak różowy. Jeszcze jedna osobliwość świata zwierzęcego rezerwatu polega na znacznym rozpowszechnieniu tutaj ptaków drapieżnych, przede wszystkim drobnych sokołów, błotniaków, sów. Z innych rzadkich gatunków spotyka się tu gadożera i orzełka włochatego. Rezerwat „Jelanecki step” należy postrzegać przede wszystkim jako cząstkę krajobrazu Prawobrzeżnej Ukrainy, który w stanie naturalnym prawie się nie zachował. Główną i nieodłączną składową tego krajobrazu są zwierzęta i rośliny, które póki co nie stały się rzadkie, ale warunkują strefową osobliwość regionu. Zachowanie tego krajobrazu w całej jego integralności to główne zadanie rezerwatu. W rezerwacie utworzono jedną ścieżkę ekologiczną o długości 1,2 km, której trasa przebiega obok woliery zoo. Odwiedzający mają okazję zapoznać się z historią powstania rezerwatu, jego światem roślinnym i zwierzęcym, zobaczyć tryb życia mieszkańców woliery. Trasa ścieżki działa od początku kwietnia do połowy października. Zamiast epilogu. Rezerwatowi trzeba pomóc. Nie wszystko jest tak pięknie i dobrze… na jawie. Okazja do odwiedzenia „Jelaneckiego stepu” zbiegła się z ponurą pogodą późnej jesieni. Zarówno nastrój, jak i pogoda odpowiadały stanowi spraw. Rezerwat „Jelanecki step” jakby zagubił się wśród bezkresnych przestrzeni południa Ukrainy. Tak powinno być. Po to jest rezerwat — z dala od cywilizacji, ludzi. Z drugiej strony, z tego, co zobaczyłem (choć przykro o tym mówić), biedną okazała się wieś, w której mieści się administracja rezerwatu. Jeśli chodzi o wygląd („fizycznie i moralnie zużytej”) wsi Kalyniwka w rejonie jelaneckim, to takich „kalyniwek” na Ukrainie są tysiące. Od tego serce krwawi. Ukraińska wieś, naród zostały rzucone na kolana. Co roku na Ukrainie znika 50 wsi. Od dawnych wieków, w czasie wojny i ruiny naród przetrwał dzięki wsi. Tam rodziła się i rozbrzmiewała ludowa pieśń, zachowywano i szanowano obyczaje, prastare tradycje, tam bujała, pyszniła się pięknem barwna przyroda. Czyż można nazwać postępem naukowo-technicznym wyludnienie wsi? Raczej moralnym i intelektualnym rozkładem. Pozostało maruderom wykupić za bezcen nasze ziemie z dziada-pradziada. Naród pójdzie w parobki, cicho wymierając… Aby zniszczyć etnos, trzeba rozwalić wieś. Po co? Dla wiecznego panowania „wybranych”? Ależ wiecznego w życiu nie ma. Jak naprawić „ponure” życie? Pozostawmy pytanie bez odpowiedzi… Tutaj trzeba by przynajmniej nie „doprowadzić do ruiny” jeszcze rezerwatu. Śpiewa step, powiewa wiatr prastary, gwiżdże strzałą połowiecka przestrzeń. Ołeh Olżycz
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
