Сторінка · с. 3сторінка оригіналу ↗
POLSKA JAKO ŁYK WOLNOŚCI
Слово Просвіти, №18 за 2004 рік
Zdjęcie Hanny Oborskiej
Les Gerasymczuk
O ŻYCIU I „ŻYCIU WARSZAWY” ORAZ NIE TYLKO
W młodości mieszkałem w Kijowie przy ulicy Puszkińskiej w domu teatralnym: cały kwiat baletu, opery, dyrygenci, reżyserzy, artyści. Tam nawet w latach pięćdziesiątych panowała szczerość wypowiedzi. Oczywiście władza surowo kontrolowała sztukę, ale przez palce patrzyła na poszukiwania inteligencji twórczej, dopóki nie było jakiejś kolejnej ogólnozwiązkowej nagonki lub poważnego donosu. Dlatego ceniono każdy dzień rozjaśniania horyzontów artystycznych, a takich dni po chruszczowowskiej odwilży stawało się coraz więcej. Z początkiem lat sześćdziesiątych w Kijowie stale gościli światowi wykonawcy muzyczni, organizowano ryzykowne wystawy. Największe aule uniwersytetu nie mieściły chętnych do słuchania poezji i kłócenia się na tematy poetyckie. Wiersze czytano na ulicach i placach. Dyskutowano w pracowniach artystycznych. Ruch ogólnointelektualny znów łączył się z ruchem narodowym. Nowe kino, nowe balety. Epatowanie w Związku Kompozytorów. Wieczory literackie w Związku Pisarzy, gdzie po raz pierwszy mówiono rzeczy, za które jeszcze kilka lat wcześniej lub kilka lat później człowiek na długi czas trafiał za kraty lub do obozu koncentracyjnego. Strumieniem płynęli wykładowcy-humaniści z paryskimi, londyńskimi dyplomami itd. Międzynarodowe fora studenckie i po prostu młodzieżowe w stolicy przyciągały młodzież — wszystko było nowe i nieoczekiwane. Zmieniała się moda, zmieniały się relacje między ludźmi, wektory mentalności przymierzały się do najnowszych współrzędnych. I już korciło, by przyłączyć się do globalnego życia. Pragnienia, zwłaszcza u młodych, w żaden sposób nie mogły ograniczyć się do skąpego przyrostu wolności w krajowym druku, tym bardziej że Ukraina jako prowincja Rosji była w tamtych czasach w tyle pod względem rozwoju kulturalnego. Przecież taka była polityka, że wszystko co najlepsze i najbardziej postępowe trafiało najpierw do Moskwy, a dopiero potem częściowo do Kijowa i głębszych zaścianków. Istniał cały system takiego doboru książek, periodyków, płyt itd. Specjaliści musieli często bywać właśnie w moskiewskich centrach. Wydawałoby się — sytuacja bez wyjścia… Ale dla ludzi w tym bolszewickim systemie była jedna dobra cecha: lewa ręka nigdy nie wiedziała, co robi prawa. Z jednej strony — walka klasowa aż do powszechnej zagłady, a z drugiej — zbliżenie z obozowymi bratnimi partiami komunistycznymi w krajach socjalistycznych. Przy czym tępi przywódcy i strażnicy politycznej cnoty nawet nie przypuszczali, że partie bratnie piszą w swoich wydawnictwach rzeczy, o których tutejszym autorom się nie śniło. I w kioskach można było swobodnie kupować polską, czechosłowacką, jugosłowiańską prasę. Ja nie tylko kupowałem w kioskach, ale zawsze prenumerowałem z polskich wydawnictw „Życie Warszawy”, „Politykę”, „Życie Literackie”, „Kulturę”, „Literaturę na Świecie”, „Twórczość” i inne. Wszystko czytane było od deski do deski. Przez wiele lat zbierałem sobie jeszcze wycinki ze wszystkich tych wydawnictw. Oprócz periodyków ogromną rolę w życiu kulturalnym Ukrainy zaczęła odgrywać polska książka. Początkowo księgarnia literatury obcej znajdowała się na rogu Puszkińskiej i Lenina (teraz — Bohdana Chmielnickiego), a potem — na Chreszczatyku. Księgarnia tam do dziś jest, ale dopływ literatury do niej przerwali jeszcze bolszewicy za swojego lidera Gorbaczowa. Teraz to raczej sklep, bo książek bywa bardzo mało — w języku angielskim, trochę po francusku, czasami po niemiecku. Natomiast w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych były tam książki w dziesiątkach języków, ale najwięcej — po polsku, niemiecku i hiszpańsku. Literatura hiszpańska była z wyspy castrowskiej wolności, a więc niezbyt ciekawa. Chyba że trafił się Marinello czy poezja. Wśród literatury niemieckiej najbardziej wyróżniały się słowniki, encyklopedie i klasyka. Luksusowe wydania dwujęzyczne autorów antycznych. A polskie wydawnictwa tętniły bieżącym życiem. Nie mówię już o polskojęzycznych kryminałach, które cieszyły się szczególnym popytem — zarówno polskich autorów, jak i przekładach. Najbardziej udana była seria „celofanowa” — kieszonkowe wydania w nasyconym żółtym kolorze w celofanowej obwolucie. To poezja wielu narodów, ale przede wszystkim — polska. Sporo, nawiasem mówiąc, było w niej wierszoprozy, jak choćby Przerwy-Tetmajera. Wtedy w tym gatunku pisało wielu ukraińskich poetów — pod wpływem Baudelaire’a i Leopardiego. Polacy wydawali sporo prozy przekładowej. Pojawiały się niezapomniane antologie: zazwyczaj dwutomowe. Układając, na przykład, antologię poezji brytyjskiej czy amerykańskiej, Polacy wysyłali do odpowiedniego państwa na rok lub dwa swoich tłumaczy, którzy dobierali i tłumaczyli wiersze. Często pojawiały się na ladach „motyle” — zbiorki na 20—40 stron. To poezja wydana w polskiej prowincji. Wtedy u nas bardzo interesowano się Tuwimem. Ja zawsze kochałem i kocham Gałczyńskiego, którego u nas głupcy częściowo zakazywali, bo, powiedzmy, w jego bajkach nie znajdowali „zbiorowego obrazu radzieckiego dziecka” (!). Był komiczny futurysta — brodacz Jerzy Afanasjew. Był genialny Wieczorkowski; kilka jego utworów udało nam się wydrukować jeszcze w 1968 roku w „Mołodi Ukrajiny”. Właśnie w języku polskim można było kupić coś mniej lub bardziej rozsądnego o Biblii, na przykład Kosidowskiego. Trochę było w oficjalnej sprzedaży dość śmiałych książek także o historii Ukrainy, zwłaszcza o kozaczyźnie. Zdarzały się ciekawe wspomnienia o okresie międzywojennym. Jeszcze więcej niż w Kijowie polskiej literatury było we Lwowie. Prawdopodobnie dlatego, że poziom zarówno ukraińskiej, jak i polskiej kultury w ubiegłym stuleciu był tam znacznie wyższy. We Lwowie było o wiele mniej tych urzędników, do których można było odnieść słowa Szewczenki — „niewolnicy, pachołki, błoto Moskwy”. Taki sam obraz jest i teraz. Ta ciekawość polskiej kultury była podgrzewana kilkoma czynnikami. Po pierwsze, odczuwalnie aktywniejsza niż obecnie była polska ambasada, która organizowała wiele spotkań z młodzieżą, przeglądy kronik w języku polskim, filmów dokumentalnych.
O MIŁOŚCI DO UKRAIŃCÓW PO UKRAIŃSKU
Po drugie, już po studiach profesora Floriana Nieuważnego u akademika Ołeksandra Biłeckiego, przyjeżdżało kilka grup utalentowanych polskich studentów (niektórzy z nich, niestety, jak się potem okazało, „donosili” do KGB). Wśród gości był także tak wybitny ukraiński prawnik, filolog i pisarz, jak Stepan Pawłyszcze. Miałem zaszczyt być świadkiem na jego ślubie, razem z jednym dość znanym teraz reżyserem, z którym po rozpoczęciu represji na Ukrainie moje drogi gwałtownie i na zawsze się rozeszły. Na samym początku niepodległości nieco z dorobku Pawłyszcze opublikowałem u nas w „Nowej generacji”. Wszystkie jego wczesne utwory zostały skonfiskowane, a jeden egzemplarz przechowywałem tylko ja. Były to niezwykle mocne rzeczy, poświęcone przymusowemu przesiedleniu Ukraińców w Polsce. Stepan kilka lat temu zmarł pod Częstochową, a na Ukrainie przestano o nim wspominać. U nas, nawiasem mówiąc, panuje taki wstrętny stosunek do wielu Ukraińców z diaspory. Tydzień temu odebrałem smutny list od pana Kryuby z Paryża, w którym opowiedział mi nieco o tym, jak pukał do drzwi naszej ambasady, prosząc o wsparcie jego ukraińskich programów na Sorbonie, w szczególności związanych z twórczością Kociubynskiego, którego pan Émile tłumaczył na francuski. Otóż ci polscy studenci, przede wszystkim pan Stepan, mieli ścisłe związki z ukraińskimi ośrodkami w Polsce, w szczególności ze znanym wydawcą i redaktorem panem Werbą. Do niedawna pan Werba wydawał w Kijowie „Ukraińskie słowo”, czyniąc z niego przynajmniej na pewien czas mniej lub bardziej inteligentne wydawnictwo. Werba uczył się w Kijowie jeszcze za czasów Nieuważnego. Kijowscy pisarze i naukowcy mieli możliwość w ten sposób przekazywać do Polski swoje utwory do publikacji w słynnych kalendarzach (na Ukrainie kultura wydawania stołowych kalendarzy kulturologicznych dawno została utracona) oraz w ukraińskiej periodyce. Była to dla młodzieży prawdziwa szkoła wolności, bo można było pisać wszystko, co uważasz za stosowne. Właśnie dzięki temu kanałowi udało się zachować wiele bezcennych stron ukrainiki. Która, zwłaszcza z przyjściem do władzy takiego zażartego ukrainożercy, jak Szczerbycki, oraz jego popleczników, była, zdawało się, skazana w ojczystym kraju na zagładę. Tym samym kanałem można było zamawiać i otrzymywać z Polski literaturę — o filozofii, teologii, dramaturgii, historii i teorii muzyki. Jak nas czarowała wtedy twórczość Witkacego, Pendereckiego! Za te szlachetne czyny w imię naszej z wami kultury Pawłyszcze w Polsce — z poduszczenia kijowskiego kagebowskiego motłochu — trafił za kraty. Nawiasem mówiąc, właśnie tam — za kratami — zdobył drugie, prawnicze, wykształcenie i wygrał sprawę o własną rehabilitację… Upłynęło wiele lat. Za późnej gorbaczowszczyzny już odczuwał się rozkład więzienia narodów. Na pół roku przed upadkiem ZSRR zorganizowaliśmy z artystą Stanisławem Paciewskim Ukraińską Niezależną Akademię Duchową Twórczej Młodzieży w Pałacu Dzieci i Młodzieży. Od samego początku jej działalność napotkała wiele przeszkód. Z nastaniem niepodległości obijałem progi instytucji, partii i ruchów z prośbą o pomoc w zachowaniu tego świata intelektualnej wolności dla dzieci. Jednak wszystkim, oprócz Polaków, było nie do dzieci. Mnie chętnie wtedy przywitali w kościele świętego Mikołaja i pomagali przez dłuższy czas. Kilku moich wychowanków potem wstąpiło do kolegium św. Tomasza z Akwinu i ukończyło je. Prawie wszyscy oni są teraz w Polsce, USA, Włoszech. Do jednej wychowanki, na przykład, w instytucie artystycznym na egzaminach przyczepiono się, dlaczego słabo czytała utwory kijowskich historyków światowej sztuki. Bo u nas, rzeczywiście, po wykładach Platona Biłeckiego, dzieci czytały w pięciu językach zupełnie inną literaturę, a nie kijowskich oficjalnych konformistów. W Polsce tego aspektu nie uważano za ważny, i teraz ten człowiek z solidnym krakowskim dyplomem oddaje swój talent zupełnie innemu krajowi… Zdjęcie Hanny Oborskiej Oto taki związek czasów. I dlatego taka asocjacja u mnie wiąże się z Polską: wieczne pragnienie wolności, zacięta walka o własną kulturę i samodzielność. Własne państwo, własny język, własna świadomość — ponad wszystko. Tą energią zarażała moje pokolenie, a następnie pomagała i pomaga pokoleniu obecnemu. Właściwie, tylko tym, którzy do dziś marzą o prawdziwej wolności i samodzielności. Les Gerazymczuk, redaktor kwartalnika „Politics and the Times”, kulturolog W roku Polski na Ukrainie trzeba stwierdzić, że nawet za niechlubnej pamięci czasów radzieckich polska książka i periodyka były bardziej dostępne dla naszego konsumenta, niż dzisiaj. Ale i wtedy, i teraz właśnie przez polski most do nas trafiają idee prawdziwej samodzielności, i chodzi tutaj nie tylko o samodzielność polityczną. Wcześniej polską periodykę można było kupić w Kijowie
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
