Сторінка · с. 13сторінка оригіналу ↗
CO SIĘ Z TOBĄ STAŁO? Pytanie po 63 latach
Слово Просвіти, №19 за 2008 рік
Mykoła PETRENKO, pisarz, były więzień obozu „Stockbach” Mogłem tego listu nie otrzymać. Nawet to, że go otrzymałem, można nazwać przypadkiem, niemal cudem: został wysłany na adres, pod którym mieszkaliśmy jeszcze przed wojną. Zresztą numeracja się nie zgadzała — zmieniała się, ulica była rozbudowywana. Także ulica wtedy inaczej się nazywała: była Mazyłychą, bo rozrosły się na niej właśnie chaty-lepianki, później przemianowano ją na H. Skoworody, a dopiero teraz — na T. Szewczenki. Zbiegiem okoliczności okazało się też to, że pod tym adresem mieszka obecnie mój imiennik, również Mykoła Petrenko. Otrzymawszy ten list, Petrenkowie zdziwili się: z Polski, kto to mógł być? Polskiego nie rozumieli, więc znaleźli tłumacza. Przeczytali coś takiego, co ich początkowo wprawiło w zakłopotanie: „Drogi Kolu! Szczęśliwy przypadek pomógł mi znaleźć Twój adres. Minęło już 60 lat (63!), ale wciąż mam małą nadzieję, że może jest ktoś, kto mógłby mi napisać, co się z Tobą stało. Czy pamiętasz dziewczynkę, która pracowała w obozowej kuchni, Ludę? Dziś ma ona już dzieci, wnuki i prawnuki. Mnie wraz z rodziną Amerykanie wywieźli na dwa miesiące na wypoczynek w góry. Potem wróciliśmy do Polski, na Ziemie Odzyskane. Okolice Zielonej Góry są bardzo piękne, dużo lasów, grzybów i jagód, z góry zapraszam. Przesyłam Ci część Twoich wierszy (kserokopię). Przechowuję je i często czytam — wtedy wracają wspomnienia, dobre i złe. Ale przecież z tego składa się życie. Przepraszam, że nie piszę po rosyjsku. Trochę umiałam pisać, ale z błędami i, w odróżnieniu od Ciebie, już nie będę potrafiła. Serdeczne pozdrowienia dla Ciebie i Twojej rodziny. Ludmiła Zielińska (Choińska)”. Telefon od mojego imiennika z rodzinnej Łochwicy był niespodziewany. Koresponduję z kilkoma rodakami, z pracownikami muzeum, biblioteki — ale to byli nowi dla mnie ludzie. Żona Mykoły Petrenki (poszukiwaniami zajmowała się właśnie ona, zdobywszy mój adres w redakcji łochwickiej gazety, a telefon — u mojego krewnego Mykoły Czekmeza), zdecydowała, że list jest zaadresowany do mnie. W rodzinie wiedzieli o mnie, mieli kilka moich książek. A tam — biogram: wywieziony na przymusowe roboty do faszystowskich Niemiec. Oprócz tego byli ciekawi, bo przecież nie tylko rodacy, ale z jednej ulicy, a do tego nazwisko to samo. Więc telefon wprawił mnie w zakłopotanie. Kobieta opowiada tło, zaczyna czytać list — i wtedy poczułem się, jakby poraził mnie prąd: podpowiadam nazwę obozu, imię dziewczyny. A kiedy doszło do wierszy — podpowiadam także zachowane w pamięci wersy. To było coś takiego, co prawie się nie zdarza — więcej niż rzadki wyjątek. Choć w mojej praktyce poetyckiej właśnie wiersze już trzykrotnie powodowały odnalezienie dawno utraconych na niezwykle trudnej życiowej drodze ludzi. Po raz pierwszy było to w 1967 roku, kiedy w Moskwie wyszedł w rosyjskim przekładzie mój tomik poetycki, a w nim cykl wierszy obozowych, adresowanych do konkretnych ludzi, Niemców, którzy pomagali ostarbeiterom przetrwać w tamtym strasznym niewolniczym czasie. Tomik trafił do niemieckich korespondentów, nie pożałowali czasu na poszukiwania — i spotkali się z „kobietą w czerni”, jak została opisana w tomiku, a także z muzykiem Albertem Lessingiem. „Kobieta w czerni” — Hedwig Strauss, która straciła na ukraińskich ziemiach swoich synów i od tamtej pory stała się naszym aniołem stróżem, pomagając kilku młodzieńcom i dziewczętom przetrwać. Albert Lessing — były komunista, który musiał zrezygnować ze swoich przekonań, ale pozostał człowiekiem humanitarnym, również pomagał ostarbeiterom. Mnie wtedy zaprosiła niemiecka telewizja i po pewnych wahaniach jednak odwiedziłem niemieckich kolegów, najpierw sam, a potem z całą rodziną. Znalazłem tam nowych przyjaciół. Pierwsi adresaci z czasem pożegnali się z tym światem, a przyjacielskie stosunki z ich dziećmi utrzymuję do dziś. Druga niespodzianka zdarzyła się z książką „Modlitwa ojca Zenona”. Dziewczynka Luda z obozu „Stockbach” martwi się: „Co się z Tobą stało?”. A mnie wtedy z obozu, ze strefy amerykańskiej, kagebiści przerzucili (jak i wielu innych) do radzieckiej strefy okupacyjnej i od razu, jak w przepaść, do obozu „filtracyjnego”: przecież, według stalinowskiej definicji, byliśmy wrogami, zdrajcami, kuliśmy broń przeciwko radzieckim żołnierzom-wyzwolicielom. Więc najpierw dwa lata w kopalni, potem cztery — na zaśnieżonej Kamczatce. Tam, przy wyrębie lasu, zimą los zetknął mnie z byłym księdzem, ojcem Zenonem, który pomógł nam zorganizować jasełka na Boże Narodzenie, wspólną modlitwę, lodowy krzyż na
Święto Jordanu. Za to ukarano go przeniesieniem do innego obozu, kazachskiego Dżezkazganu. W pierwszych latach niepodległości wróciłem do tego tematu, opowiedziałem historię bliskiego mi księdza Zenona. A ukraińscy koledzy z Przemyśla w długiej liście zamordowanych przez stalinistów księży odszukali Zenona Bandrowicza — absolwenta Przemyskiego Seminarium Duchownego, księdza najpierw we wsi pod Drohobyczem, a potem we wsi Łastiwka koło Turki — tutaj był jeszcze kapelanem powstańczej sotni, za co też zapłacił. Można dodać, że życie księdza Zenona i po uwolnieniu było przepełnione prześladowaniami i tułaczką, tak też zginął nie na ojczystej ziemi. A niedawno nominowano go do godności Błogosławionego, skierowano odpowiednie dokumenty do Watykanu. Trzecia historia — z poematem “Klonowy liść, maki i numer”, wydrukowanym w książce z okazji czterdziestolecia zakończenia wojny. Ten poemat drukowany był z dedykacją “Siostrze Nasti, zamordowanej w hitlerowskim obozie koncentracyjnym”. Pewnego razu otrzymuję przesłany z gazety “Połtawska zoria” list kobiety, która była (oczywiście, w młodych latach) w niemieckiej niewoli, w obozie “Küttenbach” razem z moją siostrą. Ona zaprzecza: “Dlaczego Pan pisze, że Pana siostra zginęła? Ona żyje, wyszła za mąż za Polaka, francuskiego jeńca wojennego z armii Andersa, i oni zamierzali wyjechać, bo tutaj chcieli ich rozdzielić moskiewscy emisariusze…”. Znowu ten stalinowski zakaz dla radzieckich ludzi żenienia się z obcokrajowcami! Rzucam wszystko, lecę na rodzinną Połtawszczyznę. We wsiach Juskiwci i Łuci mieszkało kilka dziewcząt, które były razem z Nasti w obozie “Küttenbach”. Zebrały się na kolację, powyciągały dziewczęce albumy, a tam fotografie, gdzie one są z siostrą, a na jednej — z jej mężem. U dwóch zachowały się śpiewniki, a tam kilka moich wierszy, które przesyłałem siostrze — korespondowaliśmy, dopóki można było. Kilka lat poszukiwań — i list z Australii: “Bracie mój, ja żyję!..”. Los dał nam możliwość spotkać się — to był już 1990 rok, ja nie mogłem wybrać się do Australii, przyjeżdżała siostra — podróżowaliśmy wtedy po Ukrainie, od Kijowa do Kaniowa, w Łochwicy spotkaliśmy się z rodziną, ze szkolnymi przyjaciółmi (tak ich mało zostało). Niestety, wkrótce po tej podróży siostrzana droga życiowa się urwała… Tak, ja należę i do mistyków, i do fatalistów, w moim życiu zdarzały się przypadki, które potwierdzały właśnie te teorie. I dziwne zbiegi tej, czwartej historii, również przekonują mnie o tym. Oczywiście, pamiętałem to, o czym przypominały mi wersy z niezwykłego listu. Otóż wiosna 1945 roku, zakończenie wojny. Nas, więźniów obozu “Stockbach”, już wyzwolili amerykańscy czołgiści, i życie nasze zmieniło się: jakby dwa tysiące młodych ludzi z piekielnego przedsionka przeniosło się do rajskich komnat. Miejsce naszego zamieszkania nie zmieniło się — ten sam obóz, ale wszystko zmieniło się w naszych duszach: jesteśmy wolni! Jesteśmy uskrzydleni, pełni najbardziej romantycznych nadziei, wiary, że odtąd świat się zmieni. Że po tak piekielnych próbach ludzkość wyrwie ze swoich dusz nawet ducha najmniejszej niechęci, wrogości, że nami wszystkimi kierować będą dobro i miłosierdzie, sprawiedliwość i zaufanie. Niemcami też — my w obozie widzieliśmy mnóstwo przykładów serdecznego stosunku do nas prostych ludzi. W obozie zaś spotkania i bratanie się, poszukiwania ziomków, oczekiwanie na ostateczne zakończenie wojny, zwycięstwo nad faszyzmem, możliwy i upragniony powrót w rodzinne strony. Przed nami — nowe drogi, możliwość uczyć się, pracować, godnie urządzać swoje życie; pragnienie miłości, jednoczenia kochających dusz. A dziewcząt w obozie było niewiele. I my coraz częściej zaczęliśmy widywać się z Ludą, “dziewczynką, która pracowała w obozowej kuchni”. W obozie — w kuchni, w ambulatorium, w pralni i w innych zakładach — pracowali nieletni: komendantura surowo przestrzegała przepisów i zasad. Ludzie jeszcze nie minęło szesnaście lat. Pewnego razu podczas wędrówek z obozu do miasta poznałem jednego rosyjskiego emigranta. Ktoś powiedział mu, że piszę wiersze, i on zaproponował mi kilka swoich ksią-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
