Сторінка · с. 9сторінка оригіналу ↗
Anatomia świadomości językowej
Слово Просвіти, №19 за 2012 рік
Mykoła CYMBALUK W ostatnim czasie, w warunkach przyspieszonych procesów globalizacyjnych i rozwoju technologii informacyjnych na świecie, problemy trwałości językowej nabierają szczególnie wielkiego znaczenia. W związku z tym naukowcy — politolodzy, filolodzy, psycholodzy, socjologowie, socjolingwiści — zaczęli poświęcać więcej uwagi badaniu odpowiednich mechanizmów przeciwstawiania się negatywnym procesom. Szczególnie aktualne jest to dla krajów obszaru postsowieckiego, które (z wyjątkiem krajów bałtyckich, Gruzji) nawet po 20 latach niepodległości cierpią na anemię kulturowo-informacyjną i językową. Szczególnie jest to zauważalne w sytuacji językowej na Białorusi, w Kazachstanie, Kirgistanie. Ukraina na razie znajduje się w lepszym położeniu, ale nacisk ze strony byłej metropolii — Moskwy, przy wsparciu naszej piątej kolumny, coraz bardziej się wzmacnia, przybierając formy zagrażające bezpieczeństwu narodowemu. Dlatego obecnie niezwykle ważne jest wychowanie u obywateli, przede wszystkim młodego pokolenia, świadomości językowej jako fundamentu świadomości narodowej. Jeśli obywatele państwa będą wyraźnie uświadamiać sobie rolę i znaczenie języka w ich życiu, jeśli stosunek do niego będzie jak do jednej z największych wartości, to wbrew prognozowanym przez kremlowskich geopolityków niszczycielskim skutkom dla Ukrainy, drugiego Beresteczka nie będzie. I w tym sensie badania Pyłypa Sełiheja nad problemem trwałości językowej jako rezultatu wychowania językowego są szczególnie aktualne. Świadomość językowa jako jedna z form ludzkiej świadomości jest kategorią społeczno-psychologiczną. Obejmuje ona, zaznacza Pyłyp Sełihej w książce „Świadomość językowa: struktura, typologia, wychowanie”, wiedzę, uczucia, oceny i nastawienia wobec języka oraz rzeczywistości językowej. Jednym słowem, jest to pełen szacunku stosunek do języka, a co za tym idzie — do jego nosiciela, narodu. Świadomość językowa jest ściśle powiązana z takimi nieodzownymi zjawiskami, jak wiedza i kultura języka, socjalizacja językowa (opanowanie norm językowych), sprawność językowa itp. Zatem znajomość norm językowych to umiejętność czytania i pisania, a ich przestrzeganie lub lekceważenie, jak w przypadku rosyjskojęzycznych Ukraińców, to już charakterystyka ich świadomości językowej. Ale oprócz tego używanie języka w poszczególnych sferach (administracja państwowa, sądy, nauka, oświata, armia) jest regulowane mechanizmami prawnymi (Konstytucja, ustawy), dlatego świadomość językowa częściowo przeplata się z polityczną, moralną, estetyczną i prawną, co widzimy na przykładzie Akimowej, Konstantinowa, Kolesniczenki i innych. Świadomość językowa jest ściśle spleciona z narodową. U narodu, który rozmawia w języku ojczystym, dzięki pełnej poświęcenia pracy jego najlepszych przedstawicieli o wysokiej świadomości językowej, prędzej czy później budzi się świadomość narodowa, która z kolei powołuje do życia potężne siły intelektualno-kulturowe i państwowotwórcze. Historia zna niemało podobnych przykładów. Warto wspomnieć, na przykład, choćby kilka z dużej grupy narodów słowiańskich. Bułgarzy jako naród w dużej mierze zawdzięczają to działalności oświatowej Paisija Chilendarskiego (1722—1773). Przypadło mu w udziale stać się założycielem bułgarskiego ruchu narodowowyzwoleńczego. „Dlaczego wstydzisz się nazywać Bułgarem i mówić w swoim języku?” — pytał w swojej „Historii słowianobułgarskiej”. Napisana przez niego w języku starobułgarskim z wieloma elementami potocznymi, „Historia” zdobyła niesłychaną popularność wśród ludu, przepisane egzemplarze przekazywano z rąk do rąk. Rozbudzona, wychowana świadomość językowa odrodziła w nich godność narodową. Język to jeden z najważniejszych czynników budowy państwa, zachowania dziedzictwa duchowego narodu i rozwoju jego kultury. Język, mimo jego rozwoju i pewnych zmian, pozostaje niezawodnym ogniwem łączącym każdy etnos w jego przestrzeni historyczno-czasowej. To właśnie on kształtuje unikalny i niepowtarzalny świat duchowy każdego członka wspólnoty narodowej, jednocząc go w jedną całość jako organizm społeczno-kulturowy. Dawno już udowodniono, że świadomość narodowa w dużej mierze kształtuje się poprzez język ojczysty i dzięki językowi jako jednej z najtrwalszych różnic w uświadamianiu własnego „ja”. Utrata przez naród swojego języka to utrata nie tylko własnego oblicza, to utrata unikalnej własnej duszy. Bez swojego języka, historii, kultury, tradycji naród staje się genetycznym podłożem dla innych, bardziej aktywnych, trwalszych i, jeśli chcecie, bardziej agresywnych etnosów. Podobny los spotkał Chorwatów. „Osią, wokół której obracało się życie duchowe i narodowe Zagrzebia, a ponadto — całej Chorwacji” nazwał Słowak Jan Kollár Chorwata Ljudevita Gaja. Odegrał on wybitną rolę w kształtowaniu chorwackiego języka literackiego, opracowując i pisząc „Krótki zarys pisowni chorwacko-słowiańskiej”. Przedtem Chorwaci mieli siedem różnych pisowni, z których oświeceniowiec i poeta stworzył jedną, biorąc za podstawę bliski językowi serbskiemu dialekt sztokawski. Teraz nasi bracia (bo w odróżnieniu od naszego sąsiada, oni naprawdę pochodzą z tej samej co my słowiańskiej kolebki) mają chorwacki jako swój język państwowy. Klasycznym przykładem roli woli politycznej w kształtowaniu narodu i państwa jest przykład Czech. Tak ułożył się historyczny los niewielkiego, 8-milionowego narodu, że w czasie rozpadu Imperium Austro-Węgierskiego (1918 r.) prawie wszyscy mieszkańcy miast (głównie Niemcy, Żydzi, znikoma część zdenarodowionych Czechów) rozmawiali po niemiecku. Językiem ojczystym, czeskim, tak jak u nas ukraińskim, mówiło chłopstwo. Pierwszy prezydent wtedy już niepodległej Czechosłowacji Tomáš Masaryk (1850—1937) zczechizował młode państwo w ciągu kilku lat. Na czeski, który stał się językiem państwowym, przeniesiono całą administrację, oświatę, naukę, armię, sferę usług, toponimię. Aby objąć stanowisko, urzędnicy i oficerowie musieli zdawać egzamin z języka państwowego. Teraz potomkowie tych samych Niemców, Węgrów czy Żydów swobodnie władają językiem czeskim, szanują go i uświadamiają sobie, że jest on niezmienną, cementującą siłą ich niepodległego państwa — Czech. Nawiasem mówiąc, doświadczenie Czechów zapożyczył i z powodzeniem wykorzystał Izrael w okresie odrodzenia hebrajskiego. Podobne przykłady można przytoczyć z historii pań-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
