Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗
Текст пошкоджено під час розпізнавання — читайте сторінку оригіналу
Literatura światowa w Ukrainie: pięta achillesowa czy miecz Damoklesa?
Слово Просвіти, №19 за 2012 рік
Dyskusje wokół nowego projektu programu kursu „Literatury światowej” dla klas 5—11 średniej szkoły ogólnokształcącej (które rozgorzały na stronie Ministerstwa Oświaty i Nauki, w „Oswicie Ukrainy”, „Zerkale Tyżnia”, w innych wydaniach i na licznych forach), dowiodły, jak ważną rolę we współczesnej edukacji szkolnej odgrywa ten przedmiot. Literatura światowa pozostaje podstawą dla kształtowania uczniowskiego światopoglądu, estetycznych priorytetów, filozoficznych zasad uczniów. Ten przedmiot w szkole średniej pełni funkcję kursu filozoficznego, który wyznacza wartościowe priorytety życiowe, nastawia na adekwatne postrzeganie rzeczywistości w jej historycznym rozwoju. Literatura — jeden z rodzajów ludzkiej działalności, który jest bodaj najbliższy filozofii, o czym przekonują prace zarówno zagranicznych, jak i ukraińskich literaturoznawców (I. Fisera, D. Naływajki, D. Zatońskiego i in.). Dmytro DROZDOWSKI, pracownik wydziału literatury światowej Instytutu Literatury im. T. H. Szewczenki, zastępca redaktora naczelnego czasopisma „Wseswit”. Pracownicy ministerstwa, którzy dołączyli do dyskusji wokół projektu nowego programu, informują w oficjalnych komentarzach (na stronie Ministerstwa Oświaty i Nauki, Młodzieży i Sportu Ukrainy), że zatwierdzenie nowego programu jest podyktowane czysto praktyczną potrzebą połączenia kilku wariantów starych programów, które opracowywano dla klas 5—12. Dziś klasy 12 nie ma. Jednak potrzeba odnowienia programu szkolnego, zdaje się, ma i głębszą naturę: jest ona związana z odnowieniem samej rzeczywistości, zmianami w estetycznej wrażliwości, transformacją tych zasad (światopoglądowych, socjalnych, informacyjnych, historycznych), na których trzyma się życie. Człowiek zmienia się w czasie, i razem z tym coś w nim pozostaje niezmiennym. Wiele w projekcie nowego programu rzeczywiście wydaje się słusznym i skrajnie potrzebnym. W nowym programie, zaznacza O. Nikołenko, obecne jest „przezwyciężenie błędnej tendencji przenoszenia wyższego kursu literatury do szkoły”; „realizacja nowej struktury edukacji literackiej”. Do programu wprowadzono specjalną rubrykę „Ukraina i świat”, która „akcentuje duchowe priorytety Ukrainy”. Przedstawiono, „jak Ukraina znalazła odzwierciedlenie w literaturze i jak Ukraina opanowywała światowe zdobycze (poprzez przekłady, wzajemne związki literatur), kurs literatury światowej aktualizuje „znajomość języka ukraińskiego i języków obcych” itd. Razem z tym, w nowym programie wiele aspektów wymaga zmian. Jednym z kluczowych pytań stała się obecność części wariatywnej. Taki składnik jest w programie z literatury Rosji, krajów Europy, USA itd. Nauczyciel ma prawo wybierać do nauki w klasie teksty literatury współczesnej. Zauważę, że pytanie o włączenie utworów współczesnego procesu literackiego zawsze nabierało niesłychanej polemiczności. W takich krajach, jak Francja, szkolny kurs literatury trzyma się tylko na „sprawdzonych przez czas” utworach. Dzieci klas 5—9 jeszcze nie mogą adekwatnie decydować, co naprawdę jest lepsze dla nich. I to nie jest mentorskie „spojrzenie rodziców”, którzy wszystko decydują za swoje dzieci, a realna osobliwość wiekowa.
wiąże się z niedostatecznym życiowym doświadczeniem. Powszechnie wiadomo, że dzieci w większości lubią słodycze i nie lubią, na przykład, owsianki. Ale jeśli pozwolić im jeść tylko słodycze, to doprowadzi to zarówno do cukrzycy, jak i do problemów stomatologicznych, i do problemów z żołądkiem oraz trzustką… Tak samo jest w praktyce oświatowej: biorąc pod uwagę dążenie współczesnej młodzieży do „wczesnego dorastania”, do czytania krótkich tekstów, do czytania tekstów współczesnych i rozrywkowych, mimo wszystko trzeba opracować program ze światowej literatury w taki sposób, aby odzwierciedlał on światopogląd młodzieży, dawał wolność wyboru w czytaniu, ale powinno się to odbywać nie drogą wyrzucania z programu utworów, które należą do światowego kanonu i które stały się organiczną częścią edukacji literackiej Europy, USA, Rosji itd. Żyjemy w epoce strasznego pragmatyzmu, kiedy przestrzeń informacyjna (przede wszystkim na Ukrainie) wytwarza nowy model „człowieka sukcesu”: który może osiągać swój cel, kierując się siłą, uciekając się do intryg, niszcząc życie innych. W naszej przestrzeni informacyjnej istnieje wielu głośnych ignorantów. O tych problemach naszej kultury niedawno w „Mysteckim Arsenał” mówili Iwan Dziuba, Oksana Pachlowska oraz Lina Kostenko, a także inni uczestnicy prezentacji książki „Są poeci dla epok”. Te „rysy doby” nie sprzyjają kształtowaniu estetycznych smaków, a produkują społeczeństwo filistrów, którzy żyją z dnia na dzień, którzy zachowują się pewnie i nawet bezczelnie… ze swoją historią, z wartościami narodowymi, ze światową kulturą. Kto wykłada w szkole średniej, dobrze wie, że współczesne pokolenia z ironią przyjmują te teksty, w których mowa o „wysokich wartościach”. I do takich interpretacji kieruje ich świat poza szkolnym nauczaniem. Bo jeśli będziesz zachowywał się dzisiaj jak bohater XIX wieku, to po prostu ryzykujesz przekształcenie się w białą wronę. Jest w tym słuszność: kulturalne zachowanie, właściwe przeszłości, nie może w pełni odpowiadać współczesności. Ale czy oznacza to, że dzisiaj kurs literatury światowej ma budować się na tekstach, które kultywują pragmatyzm, „filozofię cynicznego rozumu”, przystosowawstwo, agresję? Fachowcy od literatury światowej rozwiązują trudne pytanie, jak mimo wszystko w naszym cynicznym czasie zachować inteligencję i kulturalność, które w żaden sposób nie są cenione w postsowieckim świecie, gdzie długie lata panowała doba Chama, przed którą ostrzegał Mereżkowski. Jeśli kierować się tylko rzeczywistością, którą tworzą środki informacyjne, to przedmiotu, który rozwijałby zmysł estetyczny, wpajał dobroć, moralność, wrażliwość, w ogóle nie potrzebujemy. Spróbujcie wejść do internetu na strony szkolnych wypracowań i pobrać wypracowanie, nie trafiając na liczne strony towarzyszące, na których kultywowana jest nagość ciała, na których — brudne plotki, skandale i takie „gorące nowości”, w których „przekracza skalę” stopień amoralności i cynizmu. Internet dzisiaj popycha człowieka do informacyjnego brudu, zmusza do podglądania i stawania się szpiegiem, otrzymując zadowolenie z „przetrawiania” infosmieci na forach i w czatach. I co mówić o psychice dzieci w wieku 13—16 lat, które, spacerując po internecie w poszukiwaniu informacji z pewnego przedmiotu, zmuszone są stawać się ofiarami „terroryzmu antyestetyki”. I w takim razie utwory Goethego, Schillera, Szekspira, Dantego, Byrona, Saint-Exupéry’ego czy Márqueza, którymi wypełniony jest kurs literatury światowej, tworzą alternatywną rzeczywistość, w którą trafiają uczniowie. Nie trzeba bać się tworzyć współczesny program na klasycznych utworach, nie trzeba robić go radykalnie nowym, idąc za czasem. Podobne kroki mogą zmienić filozofię pokoleń na gorsze. Odchodząc od rozumienia literatury jako czegoś pouczającego, dydaktycznego, jednowymiarowego, nie trzeba wpadać w inną skrajność i tworzyć program antyhistoryczny, uproszczony, łatwo przyswajalny. Jakie innowacje w nowym projekcie programu wywołują sprzeciw? Na przykład autorzy uważają, że ósmoklasiści zdołają łatwo zrozumieć „Trzech towarzyszy” Remarque’a i tak trudny nawet dla dorosłych „Solaris” St. Lema. A sioklasiści — „Balladę o przeklętym wagonie” O. Koczetkowa. Gwoździem nowego projektu programu, jak już zaznaczano w prasie, jest jej niespójność z innymi przedmiotami, bez których rozumienie utworów literackich jest niemożliwe. Tak, „Psie serce” M. Bułhakowa, a także poezja Srebrnego Wieku (Błoka, Achmatowej), futurystyczne wiersze Majakowskiego teraz będą studiowane w dziewiątej klasie, a oto odpowiednią epokę historyczną studiują na lekcjach historii znacznie później. Analogiczny okres z literatury ukraińskiej studiuje się w pierwszym semes-
trzy 11 klasy. Nowy program nie uzgadnia, a rozdziela kurs literatury światowej z programem równoległego kursu literatury ukraińskiej — najbliższą przedmiotową składową dziedziny oświatowej „Języki i literatury”. W programie jest wiele tekstów literatury rosyjskiej, jednak prawie nie ma polskich, chociaż Polska ma i noblistów, i jest partnerem-sąsiadem Ukrainy. Czyżby teksty Iwaszkiewicza, Miłosza lub Szymborskiej były mniej ważne niż „Nocowała chmurka złota” Pristawkina i „Ballada o przekurzonym wagonie” Koczetkowa? Zamiast utworów Michaiła Lermontowa i Waltera Scotta do nowego programu włączono takie „nie dziecięce” utwory, jak „Alchemik” Coelho do obowiązkowego czytania i „Weronika postanawia umrzeć” — do dodatkowego. Powieść Pristawkina „Nocowała chmurka złota” zawiera opisy życia deportowanych Czeczenów i to raczej nie będzie korzystnie wpływać na psychikę uczniów: „Wszystko w nim zastygło, aż po koniuszki rąk i nóg. Nie mógł nawet stać, a osunął się na trawę, nie spuszczając z Saszy rozszerzonych z przerażenia oczu. Sasza nie stał, on wisiał, zaczepiony pod pachami o ostrza płotu, a z brzucha wystawała mu wiązka żółtej kukurydzy z powiewającymi na wietrze wiechami. Jedna kolba, jej połówka, była wciśnięta w usta i wystawała na zewnątrz grubym końcem, czyniąc wyraz twarzy Saszy strasznie błazeńskim, wręcz głupim. Kolka nadal siedział. Dziwne odrętwienie zawładnęło nim. Zdawał się nie być samym sobą, ale wszystko przy tym pamiętał i widział. Widział na przykład, jak stado wron śledzi jego ruchy, rozsiedziawszy się na drzewie; jak obok kąpią się w pyle zwinne szare wróble, a zza płotu nagle wyskoczyła głupia kura, przestraszona zdziczałą z głodu kotką”. W ogóle nie wiadomo, po co w ukrainocentrycznym programie podawać teksty o czeczeńskiej deportacji? Natomiast pozbywać się „Małego Księcia” czy „Księgi dżungli”. Wydaje się, że wypełniwszy program z literatury światowej współczesnymi utworami, uczynimy go łatwym do odbioru przez uczniów, będą oni otrzymywać estetyczną przyjemność, czytając o „swoim czasie”, „swoich bohaterach”, czytając o utworach, które stały się przedmiotem dyskusji w internecie. Możliwe, że takie podejście rozwiąże wiele problemów? Unowocześnienie programu ma swój sens. Ale pod kilkoma warunkami. Utwory z klasycznego światowego kanonu przeszły próbę czasu. Szekspir, Cervantes, Goethe to ci autorzy, na twórczości których trzyma się światowa kultura, pozostając w różnych związkach — komplementarnych, antagonistycznych, parodystycznych. Tacy autorzy, jak Marquez, Süskind, Llosa, Le Clézio, Jerofiejew — błyskotliwi znawcy literatury światowej, którzy mogą pozwolić sobie na grę, bo za tą grą stoi ogromna warstwa kulturologiczna. A kultura — to wielowarstwowy wymiar, który istnieje w ciągłej archeologii wiedzy, do której musi być gotowe każde nowe pokolenie. Łesia Ukrainka, Maksym Rylski zwracali się w swoich modernistycznych poszukiwaniach do antycznej klasyki, utwory Szewczenki zawierają potężny biblijny kod. Klasyka nie powinna być postrzegana jako coś ciężkiego, i tutaj wiele zależy od nauczyciela literatury światowej, który musi zainteresować uczniów, nie przekształcając studiowania klasyki w coś uproszczonego, zniekształconego, filisterskiego. Problemy poruszone w „Romeo i Julii” czy „Fauście” są aktualne na dzień dzisiejszy. I te teksty już nie potrzebują ochrony, one są sprawdzone przez czas. Jak przekonywali w komentarzach niektórzy ministerialni fachowcy, „Faust” negatywnie wpływa na młodzież. Takie twierdzenia są wyssane z palca, ponieważ dzieło literackie — to wyobrażona przestrzeń, nie ma ono bezpośredniego wpływu na świadomość, a nauczyciel pomoże adekwatnie rozstawić akcenty. Mówienie o amoralnym wpływie „Fausta” na ukraińską młodzież jest absurdalne, zwłaszcza biorąc pod uwagę inne utwory nowego programu, które zawierają sceny nadmiernego okrucieństwa. Jeśli zaś pójść po linii najmniejszego oporu i podawać współczesne teksty zamiast klasycznych, to jakimi będą nasze następne pokolenia? Czy może współczesny człowiek uważać się za wykształconego, nie mając pojęcia o „Hamlecie” Szekspira? Właśnie od renesansu, od czasów nowożytnych bierze początek współczesne ludzkie myślenie, utrwalone w romantyzmie. Nowy program powinien być rzeczywiście rewolucyjny, aby odejść od ogromnego zagracenia kursu „Literatury światowej” drobnymi faktami, skomplikowanymi schematami teoretycznymi, natomiast więcej czasu poświęcając bezpośrednio analizie tekstualnej. Współczesny program z literatury ukraińskiej w klasach starszych (9—11) nie wytrzymuje żadnej krytyki. Dzieci w 11 klasie są przesycone nie tylko tekstami, ale i ogromną ilością skomplikowanych teoretycznych nadbudów, które czasami przeczą ustalonym poglądom na naturę prądów literackich, kierunków i stylów. Czasami próba wyjaśnienia natury impresjonizmu czy ekspresjonizmu (w 10 klasie) przez autorów podręczników znajduje jakąś tak „awangardową” formę, że raczej nie da realnie możliwości uczniom zrozumieć istotę zjawiska. Bezsprzecznie, prądy i style — to niełatwe zadanie, ale złożoność w nauczaniu takich teoretyczno-literaturoznawczych
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
