Сторінка · с. 14сторінка оригіналу ↗
«Radosna myśl», oświecona przez Boga
Слово Просвіти, №19 за 2012 рік
Uliana WOLIKOWSKA Zdjęcie autorki Radomyśl ma ponad 1500 lat. Po raz pierwszy w źródłach pisanych wspomniany jest w 1150 roku jako miasto, które nosiło nazwę Myczesk, od nazwy rzeki Myka, a później Mykhorod (nawiasem mówiąc, mykatysia ze starosłowiańskiego oznacza „żyć” lub „istnieć”). Miasto nieustannie cierpiało z powodu najazdów Tatarów krymskich. W 1569 roku pojawiła się radosna „myśl”, by przenieść je na prawy brzeg rzeki Teterew, więc od radosnej myśli miasto zostało tak nazwane. W źródłach od 1569 roku spotyka się nazwę Radomyśl, a od 1936 roku do dziś — Radomyśl. W 1612 roku archimandryta Ławry Peczerskiej w Kijowie, Elizeusz Pletenecki, założył tu pierwszą w Centralnej Ukrainie papiernię. Do tej pory papier sprowadzano z Niemiec. Radomyskie papiernie wytwarzały papier z konopi, lnu, pokrzywy, dodawano tam łupiny czosnku i cebuli. Dlatego był on gruby, miał żółtawo-szary kolor, a czosnek i cebula chroniły go przed szkodnikami. W 1616 roku na radomyskim papierze ukazało się pierwsze drukowane wydanie Ławry Peczerskiej „Czasosłow”. Papiernia stała na solidnym naturalnym fundamencie — granitowej skale (15 metrów w głąb, pokład granitu ciągnie się 7 kilometrów). Przepracowała 80 lat i została zniszczona w wyniku powstań kozackich przez wojska Bohdana Chmielnickiego. Jeszcze 100 lat po zniszczeniu papierni Ławra Peczerska drukowała wydania na radomyskim papierze. Do 1901 roku budynek (oprócz przyziemia) stał zrujnowany. W 1901 roku architekt Pychocki zbudował na nim młyn w stylu romańskim. Młyn pracował na energii wody, a później stał się elektryczny i działał do czasów niepodległości Ukrainy. W 2007 roku rada miejska wystawiła budynek na sprzedaż. Olga Bohomolec szukała pomieszczenia dla swojej kolekcji ikon domowych, dlatego ten zaniedbany rejon i zrujnowany budynek młyna wykupiła jej rodzina. Obecnie na terenie papierni znajduje się unikalne muzeum ikony domowej. Aż trudno uwierzyć, że pięć lat temu było tu miejskie wysypisko śmieci… Nawiasem mówiąc, zanim rozpoczęto renowację budynku, wywieziono stąd 60 ton śmieci. Przywitała nas przewodniczka Oksana Łysak. Opowiedziała, że wokół papierni założono osadę, która miała taką samą nazwę — Papirnia. Początkowo była to odrębna jednostka terytorialna, a z czasem weszła w skład Radomyśla. Przed oczami rozpostarła się usypana wyspa w kształcie serca. Na niej stoi pomnik matriarchatu — baba scytyjska (V w. przed naszą erą), którą znaleziono na Zaporożu podczas orki pola. Na skraju wyspy rozkwitają tulipany i maki. Tutaj zapoczątkowano nową tradycję: nowożeńcy, którzy łączą losy w zamku w sali obrzędowej, sadzą na wyspie drzewa lub kwiaty… Również na terenie muzeum znajduje się bardzo wiele oryginalnych rzeźb Archanioła Michała, przywiezionych z Zachodniej Ukrainy (koniec XVIII—początek XIX wieku). Oto jesteśmy w muzeum. W małym kąciku pod nazwą „Socjalistyczny realizm” zebrano zniszczone ikony, które ucierpiały głównie w czasach ateizmu. Jest tu skrzynia wykonana z obrazów, okiennice zrobione z ikony Mikołaja Cudotwórcy, na wskroś przebity obraz Świętej Aleksandry, obraz Bogurodzicy, który przebywał w ogniu, obraz Mikołaja Cudotwórcy przestrzelony kulą. Te zniekształcone oblicza przypominają, że tracimy swoją duszę. Są ikony, na których jeden obraz nakładał się na drugi. Pani Oksana opowiedziała, dlaczego tak się działo. Okazuje się, że są dwie wersje. Pierwsza — cudowna, kiedy silniejszy i bardziej wymodlony obraz przebijał się przez słabszy. A inna wersja jest praktyczno-bytowa: wcześniej nie było odczynników chemicznych, które czyściłyby patynę, nie uszkadzając farby. Patynę czyszczono drobnym piaskiem, dlatego ścierała się farba. W sali „Dusza Ukrainy” zaprezentowano domowe ikonostasy Centralnej Ukrainy, napisane głównie na początku XIX wieku zarówno przez ludowych, jak i profesjonalnych mistrzów. Mistrzowie ludowi szczególnie nie wyrysowywali drobnych detali, fałd odzieży i budowy ciała świętych. Całą swoją miłość i kunszt wkładali w oblicza świętych — niezwykle dobre i uśmiechnięte. Jest to świadectwo tego, że Ukraińcy Boga się nie bali, a kochali go. Po takich ikonostasach można było dowiedzieć się o ukraińskiej rodzinie prawie wszystkiego: od imion gospodarzy po daty świąt rodzinnych. Takie ikonostasy zajmowały prawie cały obwód ukraińskiego domostwa. Każda ukraińska rodzina miała swój ikonostas. Ikonostasy, napisane przez profesjonalnych mistrzów w szkołach klasztornych i klasztorach, przechodziły kilka poziomów pisania. Uczeń malował tylko tło i drobne detale, czeladnik malował ciała i odzież, a mistrz — oblicza świętych. Takie zadanie mistrzowi wolno było wykonywać po 10—15 latach nauki. Tutaj, w muzeum, można zobaczyć także przedmioty codziennego użytku, w szczególności ukraińskie amfory, wyplecione z wikliny i słomy. Były one rozpowszechnione na Polesiu. Przewożono w nich nie tylko zboże, ale także wodę, mleko, wino, piwo. A oto i ul, na którym namalowane są obrazy świętych Zosimy i Sabbatjusza, patronów pszczelarzy, oraz barć dla dzikich pszczół. Sala „Regiony Ukrainy” odzwierciedla drogę długą na trzy stulecia (XIX, XX, XXI), którą przeszły obrazy, oraz całą warstwę regionalnych osobliwości ikonopisarstwa, ponieważ każdy region Ukrainy malował swojego boga takim, jakim go widział. Obrazy na błękitnym tle — z regionu połtawskiego. Tło nieba i niezwykle lśniące nimby, a malowano je na dębie. Silny obraz „Krzew Gorejący”, który chronił przed pożarami. Ale Ukraińcy uważali, że były dwa pożary: zewnętrzny, który spopielał wszystko wokół, a drugi — wewnętrzny, kiedy człowiek musiał zwalczyć w sobie nienawiść, chciwość, namiętność itp.
Tutaj ciekawy jest wizerunek proroka Eliasza, który jedzie na rydwanie, a na dole siedzi prorok Sansej. Dlaczego mistrz nazwał go Sansejem, nie wiadomo. Prawdopodobnie to wpływ kultury japońskiej… Dla Polesia charakterystyczny jest niebiesko-zielony kolor tła. Na tych wizerunkach jest niezwykle dużo roślinności: gałęzie, drzewa, krzewy, rzeki, jeziora. Czyli wszystko to, co otaczało ludzi na Polesiu, zostało ucieleśnione w wizerunkach. A oblicza świętych to naturalni Poleszucy. Czernihowskie wizerunki wyróżniają się postawnością, portretowością i silnym motywem florystycznym. Kwiaty — od jednego do ośmiu — to pewien pogański kod, który artysta wkładał w przedstawienie. Niestety, znaczenie kodu pozostaje na razie nieznane, ale niektórzy naukowcy wiążą go z wedami. Ciekawa jest legenda związana z wizerunkiem „Bogurodzicy Trójrękiej”. Jan Damasceński pisał traktat o ikonopisarstwie. Żył on za panowania kalifa, na którego rozkaz odcięto mu rękę. Tak bardzo przejął się tą tragedią, że zaczął modlić się do Bogurodzicy i prosił o danie możliwości dokończenia traktatu. Kiedy położył się spać i położył obok siebie prawą rękę, to rano w cudowny sposób przyrosła. A kiedy ukończył swój traktat, to ze srebra odlał rękę i przyłożył ją do wizerunku tej Bogurodzicy, do której się modlił. Od tego czasu narodził się wątek „Bogurodzicy Trójrękiej”. Wpływ rosyjskich kanonów na ukraińskie ikony można zobaczyć w wizerunkach Siewierszczyzny. Jak wiadomo, kanoniczne są bezcielesne i bezemocjonalne. Lecz jeśli wpatrzyć się w wizerunki Siewierszczyzny, to oblicza świętych są uśmiechnięte, a na bladych twarzach ikonopisarze zaczęli malować rumieńce, włączając świętych w cielesność. Wizerunki z Ukrainy Zachodniej nie są podobne do ikon żadnego innego regionu. W huculskich wizerunkach czuć szybkość, dynamizm, jasność, wielowątkowość, niezwykle wyraźną konturowość. Tutaj nie ma zwykłych malowanych światłocieni, które przywykliśmy widzieć na innych wizerunkach. Rolę światłocieni odgrywały wyraźne kontury. Ciekawe jest też to, że ludowi mistrzowie na Ukrainie Zachodniej przeważnie pisali na sośnie. A zanim zaczęli malować, deskę nacierali masą czosnkową. Pozwalało to uchronić ją przed szkodnikami, dlatego wizerunki z Ukrainy Zachodniej wcale nie są uszkodzone i do dziś pachną czosnkiem, jeśli się je potrze. Barokowe wizerunki, napisane w różnych regionach Ukrainy przez profesjonalnych mistrzów (koniec XIX wieku), wyróżnia pozłota i cyzelowanie. Takie ikony mogli pozwolić sobie kupić tylko zamożni Ukraińcy. Unikalne są wizerunki namalowane na szkle. Ikony XX wieku z regionu połtawskiego są bardzo podobne do haftu, chociaż w rzeczywistości namalowane są na szkle farbą olejną. Ciekawy jest huculski składany ołtarzyk, który należy do rzędu podróżnych lub domowych ikonostasów. Podróżnym stawał się wtedy, kiedy Hucuł szedł na połoninę, a ikonostasem — kiedy wracał do domu. Składa się z trzech części, centralny wizerunek zawsze pozostawał bardziej cały niż boczne. Boczne wizerunki składały się z jednej do trzech części, w każdą był wpisany swój święty. Jeszcze jedna ekspozycja — ubrane wizerunki barokowe. Ukraińcy zamawiali oblicza świętych u profesjonalnych artystów, a ubierali wizerunek, używając skrawków tkaniny, skóry, koralików, folii, taśmy itp. Miał on jasny i świąteczny wygląd. Ciekawe są ikony napisane farbą temperową, w szczególności dwa wizerunki Archanioła Michała. Jeden z Ukrainy Centralnej jest wojowniczy, a drugi — z Ukrainy Zachodniej — trzyma wagi w rękach, starannie ważąc każdą duszę, a jego twarz przy tym jest niezwykle ironiczna. Unikalny eksponat z XVI wieku — przydrożny kamienny wizerunek świętego Mikołaja Cudotwórcy, którego nawet można dotknąć. Ikony pisano nie tylko do wątków religijnych, ale i na wydarzenia. Tak, uwagę przykuwa wizerunek napisany w 1888 roku, kiedy na linii kolejowej „Krym-Charków” Aleksander III z rodziną jechał do Sankt Petersburga i doszło do wypadku. Pociąg wypadł z szyn. Aleksander III trzymał na swoich barkach dach wagonu, dopóki jego rodzina i służba nie wyszli. Na cudowne ocalenie carskiej rodziny został napisany ten wizerunek. Mała sala Bogurodzicy kończy ekspozycję ikon domowych. Ogółem zobaczyliśmy 690 wizerunków (a kolekcja liczy 5000). Wszystkie one zostały kupione na pchlich targach lub po prostu podarowane. Nawiasem mówiąc, płótna przechodzą tylko muzealną renowację, zmywany jest brud i patyna oraz utrwalana jest farba. Tutaj zebrano całą warstwę ukraińskiej ludowej duchowości, która mogła zostać utracona. A zaczęła się kolekcja Olgi Bohomoleć od małego wizerunku „Świętego Justyniana” 15 lat temu, kiedy tę pierwszą ikonkę pani Olga kupiła na pchlim targu, ledwo na nią nie nadepnąwszy… Na zakończenie wycieczki zgodnie z tradycją muzeum weszliśmy na wieżę, gdzie wypowiedzieliśmy życzenie i uderzyliśmy w dzwon. Więc wszystkie marzenia na pewno się spełnią! Narodowy Związek Krajoznawców Ukrainy już po raz kolejny organizuje ekspedycje po kraju. Jedenasta poświęcona jest Żytomierszczyźnie, a mianowicie Radomyślowi i jego roli w dziedzictwie kulturowym Ukrainy. Ta ekspedycja, która odbyła się w ramach Ogólnoukraińskiej konferencji naukowo-praktycznej „Przestrzeń kulturowa Żytomierszczyzny-Wołynia XIX—XX w.”, jest przyуроczona do 75-lecia obwodu żytomierskiego. Celem wizyty w Radomyślu było odwiedzenie jednej z turystycznych pereł Żytomierszczyzny — Muzeum Ukraińskiej Ikony Domowej Olgi Bohomoleć.
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
