Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Memoriał ofiar represji we Lwowie

Слово Просвіти, №20 за 2011 рік

Memoriał to spóźniona daniny dla tysięcy niewinnie zamordowanych duchownych, zakonnic, mnichów, chłopów i robotników, inteligencji, wszystkich Ukraińców, którym w czerwcu 1941 r. przyszło wypić do dna krwawy kielich sadyzmu moskiewskiego komuno-bolszewickiego ludobójstwa na ziemiach Zachodniej Ukrainy. Nieco historii wydarzeń na Zachodniej Ukrainie w latach 1939—1941. „Rozszerzenie terytorium ZSRR, rozpoczęte 17 września 1939 r., rozpatrywane było przez stalinowskie kierownictwo z dwóch punktów widzenia: jako poszerzenie obszarów światowej rewolucji proletariackiej oraz jako wchłonięcie wrogiego terytorium w celu likwidacji na nim ukraińskiej samodzielności — bezpośredniego zagrożenia dla formowania nowego sowieckiego (rosyjskiego) imperium. Samo wykonanie tych zadań przewidywało już w swym zarodku likwidację wewnętrznej i międzynarodowej »kontrrewolucji«, pod hasłami walki z którą rozpętano ten szatański terror w ZSRR, szczególnie na podsowieckiej Ukrainie w ciągu tragicznych lat 30. I właśnie dlatego, że dopiero błyskawicznie dojrzałe zmiany geopolityczne, wynikające z paktu Mołotow—Ribbentrop, stały się rzeczywistością, rozpoczęła się systematyczna praca bolszewickich organów specjalnych, zmierzająca do zniszczenia »wrogów ludu i władzy sowieckiej« na terenach Zachodniej Ukrainy i Białorusi” (Oleh Romaniw, Inna Fedusziak, 2003 r.). Od 1939 do 1941 roku z Zachodniej Ukrainy deportowano około 1,2 mln osób; były to najstraszliwsze represje po okresie kolektywizacji w ZSRR. Władza sowiecka represjonowała 3—4 razy więcej ludzi niż reżim hitlerowski w czasie okupacji. Znaczna część deportowanych, wśród których było wiele kobiet i dzieci, zginęła od mrozów, chorób, wycieńczenia, głodu. Epicentrum tragedii więziennych pod koniec czerwca 1941 r. był Lwów, w którym według nomenklatury NKWD było cztery więzienia: więzienie nr 1 — na ul. Łonckiego (dawniej ul. Sapiehy, Kopernika i Łonckiego); więzienie nr 2 — więzienie Zamarstynowskie, na ul. Zamarstynowskiej; więzienie nr 3 — więzienie lwowskie w m. Złoczów; więzienie nr 4 — „Brygidki” (dawny klasztor zakonu św. Brygidy, na dawnej ul. Kazimierzowskiej, obecnie ul. Gródecka). Masowe egzekucje w więzieniach Lwowa rozpoczęły się w pierwszym dniu wojny, 22 czerwca 1941 r. Pierwszych ofiar chowano na Wzgórzu Wuleckim i na Piaskach. Rozstrzeliwano w trzech więzieniach. Liczba ofiar szacowana jest na tysiące. Można tylko wyobrazić sobie skalę więziennego terroru podczas odwrotu bolszewików z Zachodniej Ukrainy; w więzieniach Zachodniej Ukrainy na początku wojny zamordowano orientacyjnie 22 000 osób. Pole pochówków ofiar moskiewsko-bolszewickiego terroru w więzieniach Lwowa znajduje się we wschodniej części Cmentarza Janowskiego i ciągnie się wzdłuż wysokiego ceglanego muru pola nr 55 wąskim pasem, o szerokości od 4 do 6 metrów i długości 100 metrów, z północy na południe — do ul. Szewczenki. Według danych archiwalnych ustalono, że na Cmentarzu Janowskim (pole nr 55) wrzucono do dołów 1593 niezidentyfikowane ciała, zwiezione z trzech lwowskich więzień. Oprócz tego z więzienia Zamarstynowskiego przywieziono 24 skrzynie z nieustaloną liczbą ludzkich szczątków i tu je wrzucono. Pochówki niezidentyfikowanych ciał we wspólnych mogiłach ze wszystkich trzech więzień początkowo przeprowadzano 2—4 lipca 1941 roku, a także na tym samym polu lwowskie rodziny chowały rozpoznanych bliskich. Rozkład ciał spowodował zagrożenie sanitarne, i niemieckie władze okupacyjne wstrzymały przepochówki. Zimą, przeprowadziwszy dodatkowe ekshumacje, wznowiono przepochówki w tym samym miejscu, wzdłuż ceglanego muru. W latach 50. wszystkie masowe i częściowo indywidualne mogiły zostały z rozkazu władzy radzieckiej zniszczone, a w tym miejscu zaczęto chować cywilów. Społeczność nielegalnie uporządkowała jedną ze wspólnych mogił, do której przeniesiono szczątki. Półzniszczony ceglany mur — ogrodzenie cmentarza, wysokie, pochylone, w złym stanie drzewa o średnicy 60—70 cm, brak jakiejkolwiek tablicy o masowych pochówkach w tym miejscu, stosy śmieci pod murem tworzyły wrażenie opuszczenia, szarości i lekceważenia tragicznych wydarzeń 1941 roku. Widniały tylko oznaczenia farbą olejną, które potajemnie postawili naoczni świadkowie tych straszliwych pochówków. To żałobne miejsce w ludzie nazywano „zamordowanymi w więzieniach 1941 roku”. Przychodzenie tam było niebezpieczne. Mimo to często paliły się tam świece, potajemnie odprawiano panichidy za niewinnie zamordowanych, szczególnie 1 listopada — w Dzień Listopadowego Czynu i w Zielone Świątki. Od 1991 roku siłami społeczno-politycznych organizacji, m.in. lwowskich więźniów politycznych, rozpoczęto uporządkowywanie Pola Pochówków; członkowie Związku Dzieci Więźniów Politycznych i „Memoriału” prowadzili tu pracę wyjaśniającą. W różnych latach pochówki porządkowały i pielęgnowały także inne organizacje społeczne: towarzystwo „Lewa”, ogniwa Związku Ukrainek oraz „Proświty” z Lewandówki (przedmieście Lwowa), odprawiano panichidy za zamordowanych w pamiętne dni, stawiano świece. Z inicjatywy Lwowskiego Obwodowego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiej Ligi Kobiet Ukraińskich od października 2001 roku rozpoczęto intensywne porządkowanie zapomnianych mogił. Uprzątnięto z nich śmieci siłami uczniów Wyższej Szkoły Technicznej nr 29, a także wycięto drzewa, przeprowadzono przepochówki z późniejszych grobów ofiar represji. Władze miejskie poparły i wspomogły uporządkowanie. Najpierw zorganizowano konkurs wśród studentów Politechniki Lwowskiej na najlepszy projekt. Po omówieniu przez społeczność Lwowa wyróżniono i zaaprobowano dwa projekty jako najlepsze w opracowaniu formy Memoriału. Kolejny etap konkursu charytatywnego zorganizował Zarząd Budownictwa Kapitalnego Lwowskiej Rady Miejskiej w 2004 roku. Na podstawie wyników konkursu powołano autorski zespół w składzie: architekci — Myhajło Fedyk, Jurij Stoliarow, Paul Morkel; rzeźbiarz Mykoła Posikira. Wielki zaszczyt i cześć wszystkim, którzy przez 10 lat pomagali w budowie Memoriału ofiar moskiewsko-bolszewickiego terroru: Lwowskiej Radzie Miejskiej dwóch ostatnich kadencji (mer miasta A. Sadowyj, zastępca mera W. Kosiw, mer L. Buniak, zastępca mera ds. gospodarki inżynieryjnej W. Skliarski); członkom komitetu organizacyjnego budowy Memoriału; inicjatorkom projektu Lwowskiego Zjednoczenia Ogólnoukraińskiej Ligi Kobiet Ukraińskich N. Kochalewycz i M. Kusznir; Lwowskiemu Zarządowi Budownictwa Kapitalnego (P. Chabie, I. Faluty, B. Kowalowi, W. Makowieckiemu); Wyższej Szkole Technicznej nr 29 (dyrektor I. Mytrofanow); lewandowskiej „Proświcie” i „Związkowi Ukrainek”; generalnemu wykonawcy ZAT „Elektronbud” (przewodniczący zarządu W. Ch. Idijatow, kierownik produkcji J. Lymar); generalnemu wykonawcy „Lwiwrembudpostacz” (dyrektor KP O. O. Sadowa, główny inżynier — I. Smerecziański); TzOW „PIKART” dyrektorowi I. I. Czubie; SP „Renesans DR” O. Kryśkiwowi; TzOW „Arkhbudinwest-Lwów” (dyrektor J. Kochalewycz); TzOW „DKL-Budinwest” (dyrektor I. Dudycz); lwowianom, wszystkim, którzy przyłączyli się do uczczenia niewinnie zamordowanych ofiar bolszewickich represji, wszystkim, którzy w czasach bolszewickiego terroru, ryzykując wolnością, zapalali świece na tych mogiłach; autorom projektu: głównemu architektowi Myhajłu Fedykowi, architektowi Jurijowi Stoliarowowi, rzeźbiarzowi Mykole Posikirze. 10 października 2010 roku na licznym wiecu we Lwowie odbyło się otwarcie Memoriału ofiar represji politycznych komunistycznego bolszewickiego reżimu w czerwcu 1941 roku. Architektoniczno-planistyczne i obrazowe rozwiązanie Kompleksu Memorialnego w pełni podporządkowano uświadomieniu sobie niewypowiedzianej ludzkiej tragedii, tragedii narodu ukraińskiego w najstraszliwszej epoce bezpaństwowości — epoce krwawej wakhanalii czerwonego bolszewickiego terroru na Ukrainie. Na tle Cmentarza Janowskiego środkami architektoniczno-rzeźbiarskimi zaprojektowano ośrodek przesycony czcią dla pochowanych, tu ma się dokonywać duchowe oczyszczenie każdego odwiedzającego. Ale przede wszystkim — obraz Kompleksu Memorialnego zbudowano na głębokich zasadach chrześcijańskich, gdzie bezgraniczna ofiarność, męczeństwo zostają uświęcone przez wysoki Duch „Przemienienia”, gdzie niekończąca się Droga Męki zwieńczona jest Cherubinowym „Wieczna pamięć”. Kompozycyjnym szkieletem kompleksu jest ceglany mur („Mur Żałoby”) oraz równolegle położona aleja („Droga Męki”), ciągnące się wzdłuż Pola Pochówków ofiar represji. Mur uzupełniono nowymi elementami architektonicznymi, które organicznie łączą wszystkie węzły kompozycyjne Memoriału: portal wejściowy z kompozycją architektoniczno-rzeźbiarską; centralną kompozycję architektoniczno-rzeźbiarską „Krzyże Męczeństwa”; zamykającą kompozycję architektoniczno-rzeźbiarską „Dzwon Pamięci”. Po stronie grobów, wzdłuż muru, ustawiono betonowe krzyże w trzech rzędach, rosnące wysokością, które przechodzą w krzyże-nisze w murze. Krzyże te są poświęcone wszystkim niewinnie zamordowanym, niezidentyfikowanym ofiarom terroru. Węzeł wejściowy tworzą portal głównego wejścia od ulicy T. Szewczenki oraz tablica informacyjna, mogiła i Znak Pamięci przy mogile zakonnicy-ofiary komunistyczno-bolszewickiego terroru. W portalu głównego wejścia znajdują się ozdobne bramy z czarnego metalu, na których umieszczono złocone reliefy dwóch aniołów z wieńcem. Zrekonstruowano również nagrobny pomnik Zakonnicy oraz ustawiono symboliczny brązowy relief-obraz „Przemienienie”, który zamyka oś dolnej alei cmentarza. W uogólnionym artystycznym obrazie (rzeźbiarskim reliefie) przedstawiona jest z rozłożonymi rękami krzyżowa postać Zakonnicy, zwróconej do Boga w swoim locie, co symbolizuje niepojętą i niezmierzoną ofiarność ludzkiej Duszy, którą może objąć i przyjąć tylko Wszechmocny Pan poza jej ziemskimi cierpieniami. Ten obraz uosabia wyższość niebiańskiego powołania Dusz wielu niezidentyfikowanych Męczenników, którzy spoczęli w tej wspólnej mogile pod ceglanym murem; ten obraz uosabia niezniszczalność ludzkiej Duszy nawet wobec najstraszliwszych ziemskich gwałtów. Centralną kompozycją kompleksu są cztery monumentalne Krzyże: centralny „Krzyż Męczeństwa”, granitowy, z brązowym Całunem oraz trzy wysokie betonowe krzyże z cierniowymi wieńcami; krzyże ustawione są na tle wysokiego ceglanego „Muru Smutku”. Granitowy „Krzyż Męczeństwa” – kompozycyjne jądro kompleksu – skupia i uogólnia istotę wydarzeń, merytoryczną istotę Memoriału. Trzy betonowe krzyże z cierniowymi wieńcami symbolizują tragizm masowego unicestwienia ludzi w trzech lwowskich więzieniach: na Łonckiego, w Brygidkach i w Zamarstynowie. Ten wieczny chrześcijański temat Ukrzyżowania leży u podstaw kompozycji, w której dostrzegalna jest paralela w rozumieniu tragizmu niewinnych ofiar terroru 1941 roku. Na Krzyżu znajduje się brązowy Całun. Rzeźbiarskich przedstawień nie ma. Tu pochowani są zamordowani niezidentyfikowani świeccy – ofiary terroru. Kompleks kończy od strony północnej węzeł kompozycyjny „Dzwon Pamięci”. Ten węzeł tworzy wysoka stela z brązowym dzwonem. Stela jest umieszczona prostopadle do ceglanego „Muru Smutku”. Dzwon zainstalowano w wysokim prostokątnym prześwicie Steli. „Dzwon Pamięci” głębokim, przytłumionym dźwiękiem w rytmie bicia ludzkich serc budzi pamięć, wzywa do pokuty, wszczepia mądrość w dusze żyjących. Inicjatorki utworzenia Memoriału, członkinie Lwowskiej Obwodowej Organizacji WLUŻ: M. Kuszнір, N. Kochalewycz

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин