Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Na wyżynach wieku. W 90. rocznicę urodzin Anatolija DIMAROWA

Слово Просвіти, №20 за 2012 рік

Wiktor BARANOW, przewodniczący NSPU, redaktor naczelny czasopisma „Kyjiw”. Jego droga życiowa i literacka, zawrotne perypetie i zygzaki losu to pasjonująca, niezwykle bogata w wydarzenia historia, która mogłaby stać się wspaniałym materiałem na rozległe epickie płótno. Ktoś inny dawno nie przepuściłby okazji, by „ubrać” taką biografię w grube tomy powieści i opowiadań lub przynajmniej wspomnień. Jednak, znając charakter jubilata, nie dziwmy się zaledwie dwóm skromnym tomikom wspomnień, zatytułowanym prosto i bezpretensjonalnie — „Przeżyć i opowiedzieć”. Zresztą, jak zapewniał Pawło Zahrebelny, pisarz we wszystkich swoich książkach pisze przede wszystkim o samym sobie. To znaczy — odtwarza świat, ludzi i wydarzenia w nim tak, jak sam je widzi i czuje. Czytając to, co napisał i wydał Dimarow, na każdej stronie odgaduje się jego niewidzialną obecność. Pozbawiony (dzięki Bogu!) kompleksu „pępocentryzmu” i samouwielbienia, w żadnym słowie nie wynosi się ponad życiowy horyzont, za to wyraźnie widzimy jego pozycję, ognisko jego spojrzenia i myśli, błyski jego miłości i gniewu, energetykę pola siłowego artysty, świadomego swojego talentu nie jako wybrania z Bożej łaski, lecz jako ciężkiego krzyża: musisz wynieść go na swoją Golgotę, bo inaczej na świecie ubędzie dobra, sprawiedliwości, prawdy. O nim napisano wiele i przez wielu: krytyków literackich, badaczy współczesnego procesu literackiego, dziennikarzy, przyjaciół pisarzy. I dla nich jest on postacią przyciągającą. W aurze jego towarzystwa zawsze czujesz się wygodnie i przytulnie, jest uważny wobec rozmówcy z wyjątkową, po dimarowsku wykwintną uwagą, która wypływa z jego wrodzonej kultury wewnętrznej — kultury inteligentnej, prześladowanej przez reżim sowiecki rodziny kapłańskiej. Aby nie wpaść w ręce tych, którzy „do podstaw, a potem…”, ojciec Anatolija, Andronyk Harasiuta, porzucił rodzinny dom, a ślady jego zaginęły, jak to się mówi, we mgle lat. Matka zapisała Tolę na nazwisko „Dimarow”, zmieniła też imię ojca na „Andrijowycz”. Nie daj Boże nikomu takich mąk i tortur! Myślę, że w te jubileuszowe dni nie ma szczególnej potrzeby uciekania się do analizy jego twórczości, która zdobyła szerokie uznanie i najwyższą nagrodę państwową — Narodową Nagrodę Ukrainy imienia Tarasa Szewczenki. Tak samo zbyteczne jest ścielenie się przed jubilatem superlatywami komplementów: właśnie tego nie znosi najbardziej. A jednak przedmiot do rozmowy istnieje. Leży przede mną debiutancka książeczka opowiadań Anatolija Dimarowa „Na wołyńskiej ziemi”, wydana we Lwowie w dalekim już 1951 roku. Z woli autora nie jest ona wspominana w informatorach pisarskich; najprawdopodobniej dlatego, że napisana z pozycji człowieka czysto sowieckiego, wychowanego w duchu wytycznych partii komunistycznej oraz jej wodzów i wodzików. Jak wyznaje sam Anatolij Andrijowycz, wysłany po wojnie na Zachodnią Ukrainę, by „budować nowe życie”, przyjechał tam jako przekonany stalinista, a wrócił do Kijowa jako ukraiński nacjonalista. W ciągu kilku lat nastąpiła transformacja poglądów pod wpływem dostrzeżonej prawdy życia. Ale takie coś mogło wydarzyć się tylko z człowiekiem, którego serce jest nastrojone na kamerton tej właśnie prawdy. się. W wybitnych poetów nowicjusz Związku, przyjęty za błogosławieństwem klasyków, nie wybił się, w porę pojmując, że jego powołaniem jest proza. I to było jeszcze jedno zwycięstwo nad sobą, wszak dobrowolnie zrezygnować z dźwięcznego i modnego we wszystkich czasach tytułu poety zdolny jest nie każdy. Wyrzec się poezji i przejść na prozę — to świadome szaleństwo. Proza wymaga tytanicznej systematycznej pracy, wołowej cierpliwości, ciągłego napiętego skupienia i pamiętliwości (powieść to ten sam „dom wariatów” czy „kołchoz” z ogromną liczbą postaci, węzłów i supełków fabularnych, z zachowaniem jednej stylowo-narracyjnej intonacji, specyficzną logiką splatania osobistych linii bohaterów, podporządkowaniem wszystkich wymienionych i z braku miejsca pominiętych komponentów centralnej idei utworu: jednym słowem — Sodoma i Gomora!). Prozaik przykuwa się do stołu tak samo, jak niewolnik — niewolnika do wioseł na galerze. Katorga z samoprzymusu! W tej skórze Anatolij Dimarow spędził kilkadziesiąt lat. Stworzył cały kontynent powieści, opowieści, opowiadań, mikronowel, ironicznych etiud z życia pisarskiego, w tym i własnego — spis ich zająłby tutaj zbyt wiele miejsca (szczególnie dociekliwych odsyłam do internetowej „Wikipedii” lub informatora NSPU). Trzecie zwycięstwo, które nasz jubilat ma prawo świętować na wyżynach wieku, dotyczy jego relacji z okolicznościami, w nieodczarowanym kręgu których toczył się los. Anatolij Andrijowycz nigdy nie narzekał ani na frontowe rany i skutki kontuzji, ani na czarne znaki, które stawiali po obu stronach jego drogi „nie tyle wrogowie, co dobrzy ludzie”, ani na choroby i niedomagania. Kiedy jemu, głównemu redaktorowi „Radzieckiego pisarza”, z powodu pryncypialnej odmowy wydania grafomańsko-koniunkturalnej sztuki autora narodowości żydowskiej przyczepiono etykietę „antysemity nr 1” w całym Związku Radzieckim (Ilja Erenburg w ogóle nazwał czasopiśmienniczą publikację rozdziałów powieści „Ból i gniew” rasistowską!) i ówczesny główny „ideolog” republikańskiego KC Małanczuk groźnie zarządził „niech Dimarow pochodzi w czarnym ciele”, pisarz znalazł się bez pracy i jakiegokolwiek dorobku, bez książek i honorariów — a zatem bez środków do życia. Przeżywali dzięki pensji żony — kandydatki nauk Jewdokii Nesteriwny. Historia tego małżeństwa jest już sama w sobie zdumiewającą powieścią, którą warto napisać. Zniesławiony i proskrybowany, wygnaniec udał się na Pamir, gdzie zbratał się z geologami i zafascynował kolekcjonowaniem cennych minerałów. O tym okresie napisała się opowieść „Poemat o kamieniu”, która w przekładach zdobyła popularność daleko poza granicami Ukrainy. Doświadczył palącej goryczy straty najbliższych przyjaciół. Jeden po drugim odeszli w lepszy świat Ołeksandr Diaczenko, Mychajło Parchomow, Arsen Iszczuk, Anatol Kostenko, a całkiem niedawno — Wołodymyr Juhow. Przyzwyczajał się żyć bez miłego towarzystwa, dopóki nie przylgnął sercem do młodszych i rzucił się im pomagać: „wojował” o nagrody dla nich, mieszkania, skierowania do domów pracy twórczej, pozycje w tematycznych planach wydawniczych, pisał liczne przedmowy do publikacji w czasopismach. Samo tylko błogosławieństwo do literatury Hryhora Tiutiunnyka jest wiele warte! Anatolij Andrijowycz od razu i trafnie wyczuł potężny talent młodego rodaka z Połtawszczyzny. Czarne znaki jakby ktoś umyślnie rozstawiał wokół Dimarowa. Jedną ominie — pojawia się druga, trzecia… Oto dobrowolnie wziął na siebie obowiązki społecznego kierownika budowy, kiedy Związkowi pozwolono nadbudować piętro nad budynkiem mieszkalnym przy ulicy Panasa Myrnego. Przebijał projekt i kosztorys w urzędniczych gabinetach, nocami pilnował przywiezionych materiałów, własnymi pieniędzmi zachęcał budowniczych, żeby nie partaczyli. A gdy przyszła kolej rozdzielać nowe mieszkania — nazwisko Dimarowa własnoręcznie wykreślił ówczesny związkowy szef: za krytyczne słowo pod adresem wychwalanego-przechwalanego romansu „żywego klasyka”. Zajął się pisarskim towarzystwem ogrodniczym nad Morzem Kijowskim — i został bez działki, oddał ją znajomemu geologowi, z którym zaprzyjaźnił się na Pamirze. I we dwoje z żoną na długo zasiedli na chutorze Mochnaczi, gdzie na miejscu kupionej chatki-lepianki postawili „fiński domek”, gdzie uprawiany był i dawał dobre plony ogród, łowiono ryby i raki w limanie Suły, prowadzono serdeczne rozmowy z miejscowym prostodusznym ludem i pisano „Historie wiejskie”, „Historie miasteczkowe”, „Historie miejskie”, szkice, recenzje, opinie o wydarzeniach literackich. Mochnacz — to ich szczególna pasja i miłość, słodkie wspomnienie, jasna strona przeszłości. Odkąd zaczął wychodzić czasopismo

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин