Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗
«To należy zrobić niezwłocznie…»
Слово Просвіти, №20 за 2012 рік
Wkrótce w Rówieńskim Obwodowym Muzeum Krajoznawczym odbędzie się jubileuszowa konferencja naukowo-teoretyczna, poświęcona wybitnemu krajanowi, kandydatowi nauk historycznych, wspaniałemu entuzjaście-działaczowi Proświty, autorowi ponad siedmiuset publikacji o chwalebnej przeszłości narodu ukraińskiego, H. W. Buchale. Urodził się on w 1932 roku w kronikarskiej wsi Dermań ówczesnego powiatu dubieńskiego województwa wołyńskiego (obecnie rejon zdołbunowski obwodu rówieńskiego). Wiele jego badań naukowych ma bezpośredni związek z rodzinnym krajem. W 2006 roku został uhonorowany nagrodą imienia Ihora Swiesznikowa w dziedzinie ochrony dziedzictwa kulturowego, ustanowioną przez Państwowy Rezerwat Historyczno-Kulturalny miasta Dubna. Mykoła PSZENYCZNYJ, m. Dubno
Huryj Buchało jest autorem setek publikacji w czasopismach i zbiorach naukowych Ukrainy oraz zagranicy. Osobne wydania doczekały się również kilku jego badań, w szczególności w mieście Dubnie. A poprzedzało to oto co… Zauważmy, że zachowujemy pisownię oryginału, więc nie należy dziwić się przymiotnikowi jeszcze stalinowskiego kroju „Dubniwski” (zamiast „Dubieński”) czy eSe-SeSeRowi, czy ulicy Październikowej, gdyż chodzi o dokument „Świadectwo o rejestracji gazety „Nas kraj”, datowany na 1990 rok. Cytuję: „Dubniwski miejski komitet wykonawczy na podstawie Ustawy ZSRR „O prasie i innych środkach masowego przekazu” i Uchwały Rady Najwyższej ZSRR „O wprowadzeniu w życie Ustawy ZSRR „O prasie i innych środkach masowego przekazu” z dnia 12 czerwca 1990 roku na swoim posiedzeniu 8 sierpnia 1990 roku decyzją nr 289 zarejestrował gazetę „Nas kraj” jako organ Dubniwskiego Towarzystwa Języka Ukraińskiego imienia T. Szewczenki. Adres redakcji: ulica Październikowa, 68. „Nas kraj” będzie finansowany kosztem dochodów ze sprzedaży gazety, publikacji reklam i ogłoszeń, dobrowolnych datków kolektywów pracowniczych, organizacji, poszczególnych obywateli oraz innych wpływów. Gazeta „Nas kraj” za główne w swojej działalności stawia rozpowszechnianie prawdziwej informacji o politycznym, gospodarczym, społecznym, duchowym życiu w mieście i rejonie, o najważniejszych wydarzeniach w obwodzie, republice. Gazeta „Nas kraj” — niezależne od jakichkolwiek partii politycznych, ruchów masowych, organizacji społecznych i osób prywatnych, poza jej założycielami, wydawnictwo. Gazeta będzie wydawać dodatki literackie, krajoznawcze i inne. Przewodniczący miejskiego komitetu wykonawczego W. R. Mamczur Kierująca sprawami komitetu wykonawczego H. S. Neżelśka”. W ten sposób już 29 sierpnia w Dubieńskiej drukarni wydrukowano pierwszy numer tak długo wyczekiwanego czasopisma „Nas kraj”. A 14 września dotarł do czytelników w niemal tysięcznym nakładzie pierwszy broszura z serii krajoznawczej byłego stalinowskiego więźnia politycznego, uczestnika II wojny światowej, laureata proświtańskiej nagrody imienia Hryćka Czubaja, bibliografa, filatelisty, bibliofila, filokartysty, publicysty, etnografa, absolwenta Dubieńskiego gimnazjum z 1935 roku Ihora Dmytrowycza Łozowiuka „Twarzą w twarz z Dubnem (notatki krajoznawcy)”. A numerem 5 tej samej serii stał się „Fort nad Ikwą” Huryja Buchała — o unikalnej budowli fortyfikacyjnej niedaleko wsi Tarakanów na Dubieńszczyźnie. Dane wydawnicze informują, że sponsorami 12-stronicowego wydania były Dubieńskie Towarzystwo Języka Ukraińskiego imienia Tarasa Szewczenki i kołchoz „Progres”. Oddano do produkcji 30.10.1990 roku, a do druku podpisano 1.11.1990 r. Bardzo operatywnie! Druk offsetowy. Cena — 50 kopiejek. Na ostatniej stronie — warta uwagi uwaga: „Honorarium autorskie przekazuje się na budowę pomnika T. H. Szewczenki w mieście Dubnie”. Na początku, że tak powiem — dla zapoznania, fotoportret i biogram autora. Po przedmowie idą rozdziały: „Historia budowy fortu”, „Aż 105 kazamatów…”, „Powstania, wiece, walki”, „Wspominają naoczni świadkowie”, „Stan — awaryjny!”, „Jaka przyszłość zabytku?” Jest także 5 ilustracyjnych fotografii. Choć paradoksalnie, to wydanie nie straciło swojej aktualności do dziś, o czym świadczą takie wersy: „…Pora zajrzeć w przyszłość fortu, który wznosiły przez długi czas tysiące pracowitych rąk mieszkańców byłego Dubieńskiego i otaczających go powiatów. Zatem ten kompleks budowli, który liczy już ponad stulecie, — zabytek architektury, i trzeba go wziąć pod ochronę państwa. Ale to jeszcze i zabytek historii. Znaczy, powinna być jeszcze i tablica ochronna o tym, że fort jest chroniony przez państwo. To należy zrobić niezwłocznie!..” Niestety, ku wielkiemu żalowi i wstydowi powszechnemu, jak mówią w ludzie, do dziś nic nie zrobiono: nie ma ani tablicy, ani jakiegokolwiek innego odpowiedniego znaku, ani należytej ochrony. Chociaż próby były… Na koniec zacytujmy i tę nieprzemijającą prośbę-błaganie niezapomnianego Huryja Wasylowycza: „Samo życie podpowiada naglącą potrzebę odnowienia fortu, ale, oczywiście, nie dla celów wojskowych. Trzeba zrobić wszystko, aby fort stał się obiektem wycieczkowym, turystycznym. Czy jest to realne? Wydaje się, że tak…” Kilka tygodni później — 21 listopada — znów pobłogosławiliśmy światu jego kilkunastostronicową broszurę: „Dermański Monaster Świętej Trójcy”. Słowo wstępne, rozdziały „Budowle monasteru”, „Niełatwa chłopska codzienność”, „Dawny ośrodek kultury”, „Dermańska drukarnia”, „Melecjusz Smotrycki”, „Od unii — do prawosławia”, „Tragedia monasteru”, a jeszcze — cztery fotografie, zrobione przez autora w jego rodzinnej wsi. Bardzo bolesne wydanie! Aktualne do dziś, ponieważ na 10 stronie czytamy: „…Monaster był świadkiem całego szeregu wydarzeń, które miały miejsce w kraju. Wytrwał on podczas strasznych bitew. Ale nie uchronili go Dermańczycy już w czasie pokoju. Bo jesienią 1945 roku bandycka ręka podniosła się na bezcenny zabytek historii i architektury — dzwonnicę-wieżę. Podpalono ją. Spłonęło w niej wszystko, co mogło spłonąć…” A kilka akapitów dalej: „…I jeszcze jedno nieszczęście spotkało monaster… w zapale walki z religią ówcześni kierownicy rejonu, obwodu, zapewne i republiki, postanowili rozprawić się ze świątynią. Zamknięto ją jako siedlisko „mrokobiestwa”. Stało się to po tym, jak obchodził swoje 450-lecie. I jak na pośmiewisko z dawnego centrum kultury, oświaty, wprowadzono tu szkołę specjalną z internatem…” Potem autor podkreśla pilną celowość przekazania Dermańskiego monasteru Ukraińskiej Cerkwi, ponieważ właśnie to „zaznaczali na swojej naradzie przedstawiciele obwodowego zarządu oświaty ludowej, obwodowej organizacji Ukraińskiego Towarzystwa Ochrony Zabytków Historii i Kultury, obwodowego muzeum krajoznawczego, obwodowej organizacji Związku Pisarzy Ukrainy z udziałem miejscowej wiejskiej Rady deputatów ludowych i dyrekcji szkoły specjalnej z internatem… Postanowiono, że 8 grudnia br. na świątyni w uroczystej atmosferze zostanie poświęcony krzyż z kopuły cerkwi oraz ikonostas. Odsłonięta zostanie w tym dniu i tablica pamiątkowa, poświęcona Melecjuszowi Smotryckiemu…” Tak, rzeczywiście pojawił się oficjalnie na siwych murach cerkiewnych, zgodnie z obowiązującym prawodawstwem, piękny brązowy znak pamiątkowy. Przypominam sobie, jak pod płatami śniegu na licznie zgromadzonym uroczystym wiecu przyszło występować i mnie razem z Huryjem Wasylowyczem — wszak właśnie w kryptach świątyni Świętej Trójcy archimandryta Dermańskiego monasteru jest pochowany. Nawiasem mówiąc, sławnego oświeciciela, autora nieśmiertelnej „Gramatyki słoweńskiej”, los przywiódł do Dermani z miasta Dubna, gdzie przez pewien czas był przełożonym monasteru Przemienienia Pańskiego na jednej z wysp rzeki Ikwy. A wkrótce oszałamiająca wiadomość: średniowieczna ukraiń-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
