Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

Misja Cyryla i Metodego oraz chrystianizacja Rusi w IX wieku

Слово Просвіти, №20 за 2012 рік

Serhij SZUMYŁO, zastępca przewodniczącego „Towarzystwa Pamięci Księcia Oskolda”, Kijów. W latach 2011—2012 przypada 1150. rocznica działalności misyjnej Cyryla i Metodego na Krymie oraz w tak zwanych „ziemiach Chazarii”. Temat ten jest do dziś najmniej zbadany, pełen sprzeczności i niedomówień. Wśród naukowców wciąż nie ma jednomyślności co do geografii trasy misji chazarskiej z lat 861—862, jej przyczyn i skutków. Jak zauważał prof. M. Artamonow, kwestia misji chazarskiej Konstantyna (Cyryla) Filozofa „należy do liczby najtrudniejszych i najbardziej zagmatwanych problemów historii chazarskiej, ponieważ poprzedni badacze nie znajdowali dla niej właściwego podejścia”. Warto zaznaczyć, że pod koniec XIX i na początku XX wieku w rodzimej nauce obserwowano pewien przełom w tej kwestii. Tak wybitni uczeni jak akad. W. Łamanski, prof. W. Parchomienko, prof. A. Kartaszow i inni podejmowali próby znalezienia odpowiedzi na zagadkowe aspekty tej misji oraz jej znaczenie w początkowej historii Dawnej Rusi. Jednak po wydarzeniach 1917 roku badanie tego zagadnienia zostało przerwane z powodu różnych czynników subiektywnych. Zdaniem wspomnianych historyków, tak zwana „misja chazarska” Cyryla i Metodego miała bezpośredni związek z wyprawą Rusów w 860 roku na Konstantynopol oraz z dyplomatycznymi negocjacjami między Rusią a Bizancjum, które miały miejsce po tym wydarzeniu. Ponieważ zdarzenie to miało wyjątkowe znaczenie w procesie kształtowania się państwowości Dawnej Rusi oraz jej chrystianizacji, zatrzymajmy się przy nim bardziej szczegółowo. Zgodnie z rodzimymi i bizantyjskimi źródłami kronikarskimi, 18 czerwca 860 roku flota ruska w składzie 200 okrętów zaatakowała stolicę Cesarstwa Bizantyjskiego. I choć samego miasta Rusicze zdobyć nie zdołali, to przez około tydzień utrzymywali w niewyobrażalnym strachu bezbronnych mieszkańców Carogrodu. Informuje o tym bezpośredni świadek i uczestnik tamtych wydarzeń — święty patriarcha Focjusz. Przy tym, jak podaje „Powieść minionych lat”, od zniszczenia przez ruskich pogan miasto zostało uratowane cudem: po nabożeństwie i złożeniu przez św. patriarchę Focjusza szaty Matki Bożej z Blachern w morzu niespodziewanie podniosła się burza i „bezbożnych Rusów okręty zmieszała”. Nikonowski zbiór kronikarski w tej sprawie dodaje: „Powrócili Oskold i Dir z Carogrodu w małej drużynie, i był w Kijowie płacz wielki”. Analogiczne świadectwa spotykamy w kronice Joakimowskiej. Istnieją wzmianki o tym wydarzeniu także w późniejszych dziełach (kronika Hustyńska i inne). Świadectwa rodzimych kronik istotnie uzupełniają świadectwa o napadzie Rusiczów w 860 roku na Carogród — zarówno bułgarskiego Chronografu Jerzego Amartola, który informuje o wyprawie Oskolda Kijowskiego na Konstantynopol, jak i ponad tuzina kronik bizantyjskich*. W greckich źródłach wyprawie Rusi na Carogród w 860 roku i wydarzeniom, które po niej nastąpiły, poświęcono dość poważną uwagę. Świadczy to o znaczeniu, jakie to wydarzenie miało nie tylko dla przyszłych stosunków rusko-bizantyjskich, ale i dla całej światowej oikumene. Greckie źródła praktycznie jednogłośnie donoszą, że po poniesieniu porażki pod murami Carogrodu i powrocie do domu, ruscy książęta wkrótce przysłali do bizantyjskiego cesarza posłów. W wyniku przeprowadzonych negocjacji dyplomatycznych między dwoma krajami został zawarty traktat pokojowy, który połączył dotąd nieznaną Ruś i potężne Bizancjum więzami przyjaźni i stosunków międzypaństwowych. W istocie doszło do „dyplomatycznego uznania” państwa staroruskiego na poziomie międzynarodowym. W omawianym temacie ważną rolę odgrywa pytanie o miejsce lokalizacji Rusi, która zorganizowała wyprawę w 860 roku. Tradycyjnie większość uczonych, powołując się na źródła kronikarskie, zalicza ją do Kijowa i Środkowego Naddnieprza. Istnieją jednak inne opinie. Tak pod koniec XIX wieku niektórzy historycy wysunęli przypuszczenie, że wyprawę przeprowadziła Ruś „Tmutarakańska” lub Azowsko-Czarnomorska. Na początku XXI wieku spod pióra szeregu rosyjskich badaczy wyszła nowa hipoteza, jakoby pierwszą stolicą Rusi była Ładoga i w związku z tym wyprawa na Konstantynopol mogła zostać przeprowadzona z północy. Istnieją również przypuszczenia, że wyprawę tę przeprowadził jakiś „Kaganat Ruski”, który znajdował się w międzyrzeczu Wołgi, Trubeża i Kotorosli, a nawet Chazaria, która rzekomo założyła nawet Kijów. Jednak fakt pozostaje faktem: dokumentów, które potwierdzałyby udział w wyprawie z 860 roku jakichkolwiek innych ośrodków Rusi poza Kijowem, nie posiadamy. Dlatego trzeba wychodzić z tego, co przekazuje nam staroruska kronika. Z drugiej strony, należy uznać za słuszną opinię, że Kijów raczej nie mógł samodzielnie zorganizować w 860 roku wyprawy na Carogród. Najprawdopodobniej brały w niej udział różne plemiona Dawnej Rusi, zjednoczone, zgodnie ze źródłami arabskimi, wokół trzech równoprawnych ośrodków: Kujawii, Slawii i Artanii. Najbardziej prawdopodobna wydaje się rekonstrukcja wyprawy zaproponowana przez prof. G. W. Wiernadskiego, który, dając pierwszeństwo tak zwanej „teorii tmutarakańskiej”, mimo wszystko uważał, że wyprawy Rusi Azowsko-Czarnomorskiej na Konstantynopol odbywały się przy bezpośrednim udziale, a nawet pod zwierzchnictwem Rusi Kijowskiej. Pisał on: „W 860 r. Askold i Dir połączyli siły z Rusami przyazowskimi w celu ataku na Konstantynopol”. „Całkiem możliwe, że w rejonie laguny, utworzonej przy ujściu Końskiej do Dniepru, poniżej współczesnego miasta Zaporoże, wojska ekspedycyjne Ruskiego Kaganatu połączyły się z oddziałem Askolda i Dira, który szedł z Kijowa. Zjednoczona flota ruskich okrętów prawdopodobnie następnie popłynęła w dół rzeką Końską i dolnym Dnieprem do Morza Czarnego, a nim skierowała się prosto na południe do Bosforu”. Podobnego zdania był również inny zwolennik „teorii tmutarakańskiej” D. I. Iłowajski, który zaznaczając, że wyprawę 860 r. przeprowadziła „Ruś Dnieprzańska lub Polańska”, doprecyzowuje, że „wyprawy morskie kijowskich Rusów odbywały się, oczywiście, przy pomocy ich nadmorskich krewnych”. Jeśli uznać za słuszną wersję, że tę wyprawę przeprowadziła zjednoczona armia różnych plemion słowiańskich pod dowództwem Rusów na czele z książętami kijowskimi, to wtedy sama przez się odpada również problem z lokalizacją jej początkowego regionu. Pytanie, skąd dokładnie wyruszyła zjednoczona flota Rusów, traci swoją zasadniczość. Nawet jeśli nie z Kijowa, a z Nadczarnomorza lub Nadazowia, nie oznacza to, że nie mogła być opracowywana i koordynowana z Kijowa. W przeciwnym razie można poddać w wątpliwość także świadectwa kronikarskie o udziale Kijowa w wyprawach na Greków za czasów panowania Olega, Igora, Światosława, Włodzimierza i Jarosława. Czy z Kijowa rozpoczynały się te wyprawy, czy z jakichś innych punktów oparcia? Światosław w ogóle przez długi czas swoją kwaterę trzymał w Bułgarii Dunajskiej, jednak nie oznaczało to, że Kijów nie był centrum Rusi. Ze źródeł kronikarskich wiadomo, że książęta kijowscy wielokrotnie „wojowali kraj korsuński”. W tym regionie Ruś Kijowska od dawna miała swoje interesy, własne kolonie i bazy, czym tłumaczy się jej aktywność wojskowa i handlowa na Krymie, w Nadczarnomorzu i Nadazowiu. Podobne punkty oparcia Ruś Kijowska mogła mieć tutaj także na początkowym etapie swojego rozwoju w IX w. Jak już zaznaczano, dane archeologiczne nie potwierdzają możliwości istnienia tutaj samodzielnego państwa Rusów. Przy tym, zdaniem D. Talisa, nie wyklucza to możliwości przeniknięcia do regionu „nielicznych i etnicznie zróżnicowanych grup, w tym słowiańskich, które nie pozostawiły żadnych śladów archeologicznych”. W ten sposób, jeśli można mówić o obecności w regionie czarnomorsko-azowskim Rusów, to raczej w postaci niewielkich ruskich baz wojskowych, które opierały się na „pomocy sojuszniczej” miejscowej ludności, ale w żadnym wypadku nie odrębnego potężnego państwa Rusów. Zresztą, jeśli wychodzić z opisów patriarchy Focjusza, to oczywiste, że chodzi jednak nie o sąsiadów posiadłości bizantyjskich w Nadczarnomorzu i na Krymie, ale o lud bardziej odległy i mało znany Grekom. Ze wszystkich ludów pod takie opisy podpada tylko Ruś Kijowska okresu swojego kształtowania się. Z drugiej strony, jeśli wziąć pod uwagę, że Kijów w IX w. mógł mieć bazy i punkty oparcia na Krymie i w Nadazowiu, to całkiem możliwe, że ten sam książę Askold mógł przyjmować greckich posłów i biskupa (a w szczególności Cyryla i Metodego) oraz przeprowadzać wiec z udziałem części bojarów i drużyny nie tylko w Kijowie, ale i w jednej z ruskich baz na azowsko-czarnomorskim wybrzeżu lub na Krymie. I tamże przyjąć obrzęd chrztu, jak później zrobił to książę Włodzimierz Kijowski, który chrzcił się nie w stołecznym Kijowie, a w Chersonezie. Więc jeśli ta hipoteza jest poprawna, przekaz o chrzcie Askolda zbiega się nie tylko z greckimi kronikami, ale i z Żywotami panońskimi Cyryla i Metodego, które donoszą o zwołaniu wiecu, o ukazanym na nim cudzie niepalącej się Ewangelii i chrzcie pogańskiego kagana oraz jego poddanych. Takie traktowanie częściowo zdejmuje pytanie o to, jakaż Ruś chrzciła się w IX w. — Kijowska czy Azowsko-Czarnomorska. Biorąc pod uwagę ścisłe związki w połowie IX w. między Kijowem a azowsko-czarnomorskimi koloniami Rusi, możemy przypuszczać, że chrzcili się wtedy przedstawiciele obu części Rusi przy bezpośrednim udziale księcia kijowskiego Askolda. Zresztą, tym w pewnej mierze można wyjaśnić i to, że w późniejszym kijowskim kronikarstwie nie ma mowy o chrzcie Askolda. Wydarzywszy się poza granicami Kijowa, mogło ono pozostać niezauważone dla głównej masy kijowskich pogan, a dlatego, być może, nie zachowało się wyraźnie w pamięci ludowej. Prawdopodobieństwo tej wersji częściowo potwierdzają także znaleziska kijowskich skarbów. Jeśli wyprawa Rusów rzeczywiście poniosła klęskę od niespodziewanej burzy, to o żadnych „hojnych darach” z Konstantynopola wtedy nie mogło być mowy. Dlatego i w kijowskich skarbach nie ma monet carogrodzkiego bicia z tamtego czasu. Jednak w kijowskich skarbach IX—X w. jest wystarczająco dużo monet bizantyjskich chersońskiego bicia. W szczególności najwcześniejsze z nich należą do Michała III i Bazylego Macedończyka. Te monety potwierdzają fakt zawarcia traktatu pokojowego między Rusami a Bizantyńczykami i ofiarowania Rusom hojnych darów. To, że znalezione bizantyjskie monety były chersońskiego bicia, nie obala powyższego. Dary mogły być wręczone Rusom w Chersonezie, gdzie całkiem mógł być zawierany i traktat pokojowy między Rusią a Bizancjum. Tak samo otrzymywał w Chersonezie dary, zawierał traktaty, a nawet przyjmował chrzest wiek później książę kijowski Włodzimierz. Zresztą, właśnie do tego czasu (860—861 гг.) Żywoty św. Cyryla (Konstantyna Filozofa) zaliczają jego pobyt w Chersonezie w składzie oficjalnego poselstwa bizantyjskiego. Zgodnie z Żywotami, właśnie wtedy w Chersonezie Cyryl i Metody po raz pierwszy zapoznali się z tekstami, które były napisane „ruskimi literami”, i z człowiekiem, który nauczył ich języka ruskiego. I, sądząc po wszystkim, właśnie tutaj zakończyli tworzenie ogólnosłowiańskiego pisma. Jeśli przedstawiciele misji poselskiej cesarza uczyli się w Chersonezie języka ruskiego, to czyż nie oznacza ta obecność tutaj poselstwa także od ruskiego księcia? A zatem, całkiem prawdopodobne, że i negocjacje między Rusami a bizantyjskimi posłami po wydarzeniach 860 r. mogły odbywać się właśnie w Chersonezie. Pomnik Cyryla i Metodego w Ławrze Pieczerskiej w Kijowie. Dalszy ciąg nastąpi. ___________ * Kronika Symeona Logotety, doniesienia Nikity Paflagończyka, Konstantyna Porfirogenety, Leona Gramatyka, Skracacza Symeonowego, Jerzego Mnicha, Kontynuatora Teofana, Jana Skylitzesa, Jerzego Kedrenosa, Jana Zonarasa, Michała Glykasa, Konstantyna Manassesa, Teodozjusza z Meliteny i innych. Także wzmianki o tym wydarzeniu są w liście papieża rzymskiego Mikołaja do cesarza Michała z 28 września 865 roku, w Kronice Weneckiej Jana Diakona, w tzw. „brukselskiej” kronice, która podaje nawet dokładną datę napadu Rusi na Konstantynopol (18 czerwca 860 r.), a także w szeregu polskich kronik (J. Długosza, M. Miechowity, M. Stryjkowskiego i in.).

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин