Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

KSIĘŻYC I SŁOŃCE — ZAGADKI I ROZWIĄZANIA

Слово Просвіти, №22 за 2011 рік

“Patrzę, jak przestrzeń wygina swe podkowy, mgłę galaktyk widzę za ramieniem. I ktoś straszny, nieznany, zagadkowy w kosmicznej ciemności chłosta biczem!”, — pisze poetka Lina Kostenko. Owe straszne i zagadkowe siły kosmiczne zawsze interesowały człowieka i kiedyś, zamiast nieudolnych programów telewizyjnych, patrzył on na niebieski ekran, obserwował słoneczną grę, liczył gwiazdy… Współczesny człowiek coraz rzadziej podnosi oczy ku niebu, ale zawsze interesuje się zaćmieniami Słońca i Księżyca, kiedy łączą się trzy siły — Księżyc, Słońce i Ziemia. Dzisiaj czytelnikom “Słowa Proświty” o naturze zaćmień Słońca i Księżyca, ich rodzajach oraz znaczeniu dla rozwoju wiedzy naukowej opowiada kandydat nauk fizyczno-matematycznych, pracownik naukowy obserwatorium astronomicznego Kijowskiego Narodowego Uniwersytetu im. Tarasa Szewczenki Wasyl DANYLEWSKI. — Wasylu Ołeksijowyczu, jak często na Ziemi zdarzają się zaćmienia Słońca i Księżyca? — Co roku zdarzają się co najmniej dwa zaćmienia Słońca, najbardziej możliwa liczba takich zaćmień to pięć. Zaćmień Księżyca może być w ciągu roku co najwyżej trzy, jednak może nie zdarzyć się żadne. Liczba i kolejność tych zjawisk określane są przez wzajemną orientację w przestrzeni orbit Ziemi i Księżyca, która na dodatek powoli się zmienia, głównie przez zmiany położenia płaszczyzny orbity Księżyca i jej parametrów, oraz przez prędkość ruchu Ziemi i Księżyca po swoich orbitach. Sumaryczna liczba zaćmień nie przekracza siedmiu — albo pięć słonecznych i dwa księżycowe, albo cztery słoneczne i trzy księżycowe. Najczęściej zdarzają się lata, w ciągu których dochodzi do czterech zaćmień — dwóch słonecznych i dwóch księżycowych, jak to było, powiedzmy, w minionym 2010 roku. — Jakie są rodzaje zaćmień i jaka jest ich natura? — Zaćmienia Słońca bywają całkowite, częściowe, obrączkowe i tak zwane hybrydowe. Zaćmienie całkowite zdarza się wtedy, gdy stożek cienia Księżyca całkowicie przecina powierzchnię Ziemi. Średnica tego cienia jest stosunkowo niewielka — nie więcej niż 300 km. Przemieszcza się on po powierzchni Ziemi mniej więcej z zachodniej części horyzontu ku wschodniej. Przebywając w granicach tego pasa, obserwator widzi ciemną tarczę Księżyca, która całkowicie zasłania tarczę Słońca. Jednak czas trwania fazy całkowitej zaćmienia w miejscu obserwacji jest niewielki — co najwyżej 7 minut, o wiele dłużej obserwuje się zaćmienie częściowe przed i po fazie całkowitej, to znaczy, kiedy tarcza Księżyca powoli “nasuwa się” na słoneczną, a potem “zsuwa” się z niej. Zaćmienie częściowe obserwuje się przy tym także poza granicami pasa fazy całkowitej, w strefie półcienia Księżyca, która jest o wiele szersza od pasa cienia całkowitego i może wynosić kilka tysięcy kilometrów. Ale znacznie częściej niż całkowite bywają “prawdziwe” zaćmienia częściowe, kiedy stożek cienia Księżyca tylko częściowo przecina powierzchnię Ziemi. Oprócz tego, ponieważ długość stożka cienia Księżyca nie przekracza w przybliżeniu 374 tys. km, to średnica cienia na powierzchni Ziemi zależy od odległości między Ziemią a Księżycem w czasie zaćmienia. Jak wiadomo, zmienia się ona wraz z ruchem Księżyca po jego orbicie mniej więcej od 360 do 410 tys. km, a dlatego zdarza się i tak, że cień całkowity nie przecina powierzchni Ziemi, i wtedy w wąskim pasie w pobliżu linii prostej, przechodzącej przez środki figur Słońca, Księżyca i Ziemi, obserwuje się tak zwane zaćmienie obrączkowe Słońca. Przy tym średnica kątowa tarczy Księżyca jest mniejsza niż słonecznej i podczas największej fazy takiego zaćmienia wokół tarczy Księżyca obserwuje się jasny pierścień tarczy Słońca. Oprócz tego, przez sferyczny kształt powierzchni Ziemi rozmiary cienia Księżyca na niej również zmieniają się przy przemieszczaniu stożka, dlatego zdarza się, że w jednej miejscowości zaćmienie obserwuje się jako obrączkowe, a w innej — jako całkowite. To przypadek zaćmienia hybrydowego. Całkowity czas trwania zaćmień Słońca nie przekracza 2—2,5 godziny. Zaćmienia Księżyca też bywają całkowite, kiedy Księżyc całkowicie zanurza się w cień Ziemi, i częściowe, kiedy albo część tarczy Księżyca, albo cała ona przebywa w półcieniu. Półcień przy zaćmieniach tworzy się dlatego, że rozmiary kątowe tarczy Słońca są mniej więcej takie same, jak tarczy Księżyca przy obserwacjach z Ziemi, lub tarczy Ziemi przy obserwacjach z Księżyca. Podczas całkowitego zaćmienia Słońca można obserwować koronę słoneczną. Widoczne rozmiary kątowe Księżyca są tylko nieco większe od rozmiarów kątowych Słońca i w przypadku całkowitego zaćmienia Księżyc całkowicie zasłania tylko tarczę Słońca, a rozmiar kątowy korony jest o wiele większy (stanowi kilka średnic Słońca). — Jaka jest naukowa wartość zaćmień? — Swoją rolę w rozwoju mechaniki nieba i kształtowaniu naukowego obrazu świata już odegrały. Jednak wciąż jest kilka kierunków badań naukowych, gdzie obserwacje zaćmień dostarczają użytecznych danych. Są to, po pierwsze, badania korony słonecznej podczas całkowitych zaćmień Słońca. Jej wygląd zewnętrzny zależy od rozkładu gęstości plazmy kosmicznej, czyli tak zwanego wiatru słonecznego, oraz od struktury pola magnetycznego wokół Słońca. Parametry tego “wiatru” — prędkość ruchu plazmy, rozkład koncentracji cząstek w niej, konfiguracja pola magnetycznego w przestrzeni międzyplanetarnej — to bardzo ważne parametry, które określają tak zwaną “pogodę kosmiczną”. Oprócz tego pewną wartość mają także zaćmienia obrączkowe. Obserwacje Księżyca na tle tarczy Słońca podczas zaćmień obrączkowych dają możliwość uzyskania danych dotyczących rzeźby jego powierzchni. — Pamięta Pan swoje pierwsze zaćmienie Słońca? — W dzieciństwie — 15 lutego 1961 r., kiedy pas całkowitego zaćmienia przechodził przez południowy wschód Ukrainy, a na pozostałym terytorium obserwowano je jako częściowe. Po tym najbliżej terytorium Ukrainy przebiegał pas całkowitego zaćmienia 11 sierpnia 1999 roku, także stosunkowo blisko 29 marca 2006 roku. Zaćmienia częściowe można było obserwować u nas znacznie częściej, ostatnie — 4 stycznia tego roku, chociaż wydaje się, że mało kto je zauważył — było pochmurno. — Jakie zaćmienie — księżycowe czy słoneczne — łatwiej obserwować? — Księżycowe, ponieważ obserwuje się je praktycznie z każdego punktu Ziemi. Jednak człowiek musi być wystarczająco spostrzegawczy, kolorowe szkło. My w dzieciństwie okopcaliśmy zwykłe szkło okienne nad lampą naftową lub świecą i mieliśmy niezły neutralny filtr świetlny do takich obserwacji. — Jakie zaćmienia zapadły Panu w pamięć? — W 1999 roku obserwowaliśmy zaćmienie Słońca w Rumunii. Wtedy przeszedł deszcz przed fazą całkowitą i po niej, a zaćmienie udało się zarejestrować. Te obserwacje wykonywaliśmy za pomocą specjalnych fotometrów w celu określenia średnicy Słońca. Miejscowi mieszkańcy też interesowali się tym zjawiskiem, nawet pracę porzucili i obserwowali, bo nastał gęsty zmrok na ponad pięć minut. A w 2006 roku obserwowaliśmy całkowite zaćmienie Słońca w Turcji — wtedy z sąsiedniej wioski dobiegały krzyki, uderzenia w bębny, lud walczył ze złymi siłami. — Jak osobiście Pan odbiera zaćmienia? mie. Kiedy zaś wie, co dokładnie się dzieje, to i stosunek jest odpowiedni — jej to przynajmniej nie przeraża. Wiem z doświadczenia — przeważająca większość na zaćmienie reaguje z ciekawością. — Mówi się, że Księżyc w szczególny sposób wpływa na ludzi. — Na Ziemi każdej doby zachodzą przypływy i odpływy, uwarunkowane polem grawitacyjnym Księżyca. Jednak procesy te bezpośrednio wpływają tylko na zwierzęta i ludzi, którzy żyją na wybrzeżu Oceanu Światowego. Prawda, rzekomo istnieją świadectwa tego, że w żywej przyrodzie obserwuje się pewne procesy cykliczne, które w czasie zbiegają się lub są współmierne z synodycznym okresem obrotu Księżyca (czyli ze zmianą faz księżyca). Ludzkość istnieje nie od tysiąca lat, wiek Księżyca jest o wiele większy, ale mimo wszystko jego wpływ nie przeszkodził ludzkości stworzyć współczesną cywilizację. Oczywiście, że i Słońce, i Księżyc wpływają na człowieka, ale procesy te powinny być przedmiotem poważnych badań naukowych, a nie spekulatywnych. — Jaki jest Pana stosunek do astrologii? — Astronomia w pewnym stopniu zawdzięcza swoje powstanie astrologii. Najdawniejsze obserwacje sfery niebieskiej, ruchów ciał niebieskich, położenia gwiazd gromadziły się bardzo dawno właśnie przez tych kapłanów, którzy układali horoskopy, czyli astrologów. W rezultacie ta wiedza legła u podstaw astronomii. Oczywiście, nie wiemy dokładnie o prawdziwym światopoglądzie dawnych astrologów i o ich stosunku do wyników ich „produkcji”, ale wiadomo, że średniowieczni astrolodzy, na przykład Omar Chajjam, wykonywali obserwacje astronomiczne, w nowoczesnym rozumieniu, na wysokim jak na tamte czasy poziomie naukowym. Jeden z najwybitniejszych astronomów-teoretyków w historii ludzkości Johannes Kepler zarabiał na życie układaniem horoskopów, ale jego trzy znane prawa o ruchu ciał Układu Słonecznego — to jeden z kamieni węgielnych w fundamencie współczesnej astronomii. Ale w nowoczesnej epoce astrologia — to już poza granicami zdrowego rozsądku. Warto byłoby, aby zawodowi historycy zajęli się astrologią i obiektywnie zbadali, czy choćby kiedykolwiek sprawdzały się astrologiczne przepowiednie. Chociaż myślę, że i tutaj możliwe są spekulacje. — Przy okazji, astrolodzy mówią o szczególnej misji zaćmień Słońca i Księżyca. — Współczesny poziom wiedzy naukowej dowodzi absurdalności wszelkich astrologicznych „prognoz” i manipulowania terminami oraz pojęciami astronomicznymi. Ale na tę „produkcję” z jakiegoś powodu jest popyt. To, ku wielkiemu żalowi, świadczy o tym, że daleko nie wszyscy „uczą się tak, jak trzeba”, chociaż współczesne życie daje wszelkie możliwości do nauki i rozwoju osobowości. Astrologia — to nawet nie jest religia, bo religia, która też bazuje na wierze, — to mimo wszystko zjawisko kultury, ukształtowała ona zasady moralne życia ludzkiego społeczeństwa. A współczesna astrologia — to zorganizowane ogłupianie ludzi w celach komercyjnych. Rozmawiała Natalia ANTONIUK

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин