Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 10сторінка оригіналу ↗

NOTATKI NA BRZEGACH «RZEKI HERAKLITA»

Слово Просвіти, №22 за 2011 рік

Wiaczesław LEWYCKI …Teraz, gdy wiadomo, że w etacie półrzeczywistej fabryki „Kwark” rzeczywiście figuruje Samaszedszy, warto przypomnieć o dawnym eksperymencie. Obmyślali go możnowładcy i inżynierowie, ale nie powiódł się z powodu nadmiernego racjonalizmu. Oddalał się od przestrzeni fantazji, a jednocześnie pretendował do doskonałości natury. W projekcie, ukierunkowanym na zmianę nurtów rzek, brakowało wrażliwości i życzliwej troski. Prawdopodobnie ostatnie cybernetyczne „notatki” L. Kostenko zrehabilitowały zarówno ścisłą naukę, jak i szereg wyobrażeń o odnowie. Powiedzmy, że zamiast iluzji o Dolinie Krzemowej prozaicznego narratora-programistę inspirowała rozmowa huraganów o ludzkich imionach. Prawo do przekształceń, do wytyczenia własnej, już aforystycznej „linii obrony”, przypadło szlachetnemu marzycielstwu. Ta idea nie bez powodu opierała się na dorobku szesdziesiątnicy poza epiką. Biorąc pod uwagę tytuł kolejnej książki, „zmiana nurtów” ma nastąpić w liryce i, świadomie czy mimowolnie, dokonuje jej sama autorka. Symbolem artystycznego ruchu, poświadczonego jej poetyckimi osiągnięciami, nie bez przyczyny została wybrana „Rzeka Heraklita”. Zapewne twierdzenie o przemianach w procesie literackim, które nastąpią wraz z powrotem klasyczki, jest jeszcze za wcześnie. Na razie charakterystyczna jest euforia czytelnika, niestety nie zawsze stosowna i umiarkowana. Mimo to jeden z możliwych artystycznych punktów odniesienia jest także oczywisty. Dominujące zainteresowanie retoryką ma szansę uzupełnić się uwagą poświęconą poetyce. Istotnie, kult ekspresji w ostatnim czasie w sztuce znacznie się zachwiał. Wzmianki dzisiejszych autorów o wzruszeniu, radości, pragnieniu coraz częściej okazują się stosowną figurą słowną. Umiejętność intuicyjnego odtwarzania, wnikania w sens rzeczy, niemal straciła na wartości. W takich okolicznościach więcej niż cenna jest obecność pisarki, która przewidywała, że kiedyś „poetów będzie jak maszyn, // one już nie będą chodzić nogami” („Kiedy poetów będzie jak maszyn…”). Wspaniały tom, wydany w 2011 r., przekonuje: wdzięk, z jakim „chodzą skrzypkowie” („Jak zimno! Akacja kwitnie…”), jest nadal widoczny, choć nie dla każdego osiągalny. Tom wierszy L. Kostenko zasługuje na to, by nazywać go nowym zbiorem. Taka myśl narzuca się nie tylko ze względu na liczbę utworów, które powstały w czasie „emigracji wewnętrznej” pisarki — wymowna jest sama struktura książki. W opracowaniu O. Pachlowskiej nieopublikowane dotąd wiersze przeplatają się z dobrze znanymi. W rezultacie pozornie znajome „ja”-poety, do którego ufnie zaglądają geniusze („Wczoraj w deszcz wszedł do mnie Błok…”), przymierza się do innej perspektywy. Wydaje się, że nigdy nie odmawiał sobie odwołań do historycznych atrybutów. „Megafony malw” („Ból jedynej broni”), „nektar deszczu w betonowym flakonie” („Nektar deszczu…”), hokeiści i „blatna kompania” („Spotkali się dwaj…”) i in. określały świat wcześniejszych zbiorów. Po dziesięcioleciach zauważone detale nie straciły swej osobliwości. Wręcz przeciwnie: rzeczywistości wyodrębnione przez pisarkę harmonijnie uzupełniły się wzmiankami o szkliwie szronu, któremu „Swarovski by zazdrościł” („I słońce, i śnieg, i gołoledź, wszystko razem…”), a obok tego — ironia wobec wron, „ostatnich Muz postmodernizmu” („Nadchodzi noc. Myśli ma obłoczne…”). Najbardziej przekonuje w tym spójna kompozycja zbioru. Tak, rezygnacja z podziału na rubryki według okresu powstania pozwala wyodrębnić odrębne punkty odniesienia obrazowego w uporządkowaną jedność. Dzięki uwolnionym podtekstom niektóre dawniejsze utwory nabrały prorockiego groteska, jak choćby w odniesieniu do „lwowskich gołębi”, które „rozmawiają… // O czym, nie wiem. O ciekawych sprawach” („Lwowskie gołębie”). W tej zgodności tkwi ważny dorobek. Wartości pozahistoryczne, na których opiera się niewidzialna „rzeka Heraklita”, wprowadzone przez autorkę w współczesny, pograniczny obrazowy wykład. Powstaje wrażenie, że liryczny podmiot, z dostojeństwem ustępując czasom, zamienił schimę na możliwość terminowego wyłączania telefonu komórkowego. Takie poczucie rzeczywistości zmusza do przemyślenia raczej nie poezji L. Kostenko w ramach pokolenia (w szerokim sensie), lecz tradycyjnych interpretacji szesdziesiątnictwa, z uwagi na jej nowe utwory. Istotnie, rodzimą kulturę połowy XX wieku przyjęto utożsamiać z afirmacją pełni bytu. Zamiast odwołania do pojęcia „Nic”, aktualnego w Europie Zachodniej, w naszej ówczesnej sztuce zaostrza się pytanie: „Wiesz, że jesteś człowiekiem?..” W tej perspektywie znamienny jest wiersz L. Kostenko „Był dzień jak dzień, jak dni wszystkie codzienne…” Autorka odwołuje się do postaci dość sprzecznej ze względu na „antropocentryzm” swoich poglądów: „Umarł Derrida. Ale wszystkim w nosie. // Bo każdy biegł i myślał o swoim”. „Ja”-poety wśród „niekończących się tras” minęło się ze znanym francuskim filozofem. J. Derrida, jeden z twórców nauki o dekonstrukcji, rozpuszczeniu pisma w mowie ustnej, zmienności sensów, sam staje się znakiem — znakiem przestrogi. Odejście humanisty nie tylko zilustrowało paradoksy w metafizyce obecności, którą badał. Myśliciel, krytykowany za podnoszenie różnic w rozumieniu, nieoczekiwanie uosobił prawdę… Najwyraźniej wspomniany utwór kryje szereg podpowiedzi dotyczących ciągłości między pokoleniami lat sześćdziesiątych i kolejnych dekad. Wieloznaczna dla pisarki jest także postać bardziej klasycznego Heraklita. Oświetlony portret Hellena towarzyszy czytelnikowi dzięki aluzjom poetki i grafice S. Jakutowycza. Autorzy we wstępie objaśniają odwołania do postaci Jończyka interpretacją czasu. Bez wątpienia problemy przemijania są konsekwentnie podejmowane przez szesdziesiątnicę. Jednak przewodni obraz uogólnia także kilka własnych cech stylistycznych. Jak wiadomo, Heraklit należał do filozofów przyrody — poszukiwaczy pierwotnej zasady w ładzie świata. Tradycyjnie wiązali oni źródło bytu z określonymi substancjami i żywiołami. Dla wspomnianego greckiego myśliciela, na przykład, decydujące były ogień i woda. Podobne skupienie na „materii” jest właściwe także L. Kostenko. Materialny początek wyróżnia obrazowy układ liryczki, w którym łączą się „zima…, szklana i perkalowa” („Śniegi zamiatają…”), „papierowy peron” („Lecą na ziemię gruszki jak z procy…”), „jesienna pirotechnika — mgły” („Jesienna pirotechnika…”). Ponadto przywiązanie zjawisk do przedmiotów jest często chwiejne, nastawione na zdumiewającą przemianę. „W taki kwitnienie, książę Włodzimierzu, // tobie nie jest ciężko być kamiennym?” — zwraca się podmiot liryczny do kijowskiego pomnika („Połyskuje noc perłą Rastrellego…”). Pomnik, odlany z metalu, staje się kamienny: albo tylko metaforycznie (cierpnie od zachwytu), albo naprawdę. (Epizodyczna uwaga o „kamiennym” księciu pojawia się zresztą także w „Notatkach ukraińskiego samaszedszego”). Z drugiej strony wiersz, który dał tytuł książce, nadaje się do „mniej filozoficznej” — kolorystycznej — interpretacji. „Kąpiel w rzece Heraklita”, która przywiduje się „ja”-poecie, zwiastuje narastanie ognistych barw — pierwotnej palety, według starożytnego Jończyka. Do wejścia w „jesienne… karnawały” skłania niechęć do ospałości: „Dusza zapatrzy się w mgłę i marzy o zarysach lata” („Marnowaliśmy lato…”). Stosunek pisarki do materialnego, pełnego plastycznych przejść, nieco różni się od oceny rzeczy. Jeśli na przykład A. Achmatowa wzmacniała wyrazistość samego przedmiotu, u L. Kostenko istotny jest dystans od niego. Zjawisko w większości poznaje się przez podmiot liryczny pośrednio, za pomocą czegoś sąsiedniego lub pośredniego: odbicia, pejzażu pod balkonem, dźwięku. Tym jest określona autorska metaforyka. Przestrzeń artystyczna buduje się podobnie jak zaciemniony pokój, na którego ściany padają sylwetkowe refleksy z lampionu. Atmosferę takich terenów można wyjaśnić dopiero, składając „mozaikę” z wszystkich konturów. Dzięki rysunkowi na zasłonie jesień może stać się skrzyżowaniem, na którym spotykają się wenecka portale, kominek za pagórkiem, „jak nastolatek… palący skręta”, i Sinobrody. Półbajkowe miraż wywołuje scenka obyczajowa — sentymentalne oddalenia i zbliżenia, gdy „do szyby przytulił się gołąbek… // Moja firanka, papierowy łubok, // kołysze surowe kontury loggii” („Do szyby…”). Podobnie malowniczość osiąga się dzięki pogłosom. Obserwując przeliczenia znaczących wewnętrznych form przez zasłonę czystej onomatopei, podmiot „ja”-poeta opowie o jaszczurce-„prapraprzodkini” („Jaszczurka Iwaszkewicza”). Jakby kwestionując mazutowe ornamenty na powierzchni morza, podmiot liryczny dosłownie proklamuje: „Po dziś dzień Posejdon zasiada na swym tronie” („Po dziś dzień…”). Ale świat w „Rzece Heraklita” to nie tylko kontemplacja — to czytanie. Warunkowe „cykle kalendarzowe”, zarysowane w wyborze, pokrywają się z wyobrażeniami o „przyrodzie jako tekście” i „tekście jako przyrodzie”. Sztuczne i nieziemskie w dorobku poetki przesiąknięte jest istotną wzajemną odpowiedniością. Wszystko, co żywe i niecywilizowane, wyszukanie się ucywilizowuje. Co więcej, to wynika nie z ogólnych paraleli, lecz z głęboko zindywidualizowanych utożsamień, łącznie z nazwami zabytków, nazwiskami artystów. Całkiem spodziewanie „wschodzi dzień jak pędzel Pirosmaniego” („Nocowały ptaki nad limanem…”). Nawet w Czarnobylu „sady kwitną. W brzozach krąży sok. // To operowy śpiew słowików, La Scala!” („Ten deszcz — jak prysznic. Ten dzień tak czuły…”). Jednocześnie ludzka działalność zbliża się do kryteriów pierwotności. Jak głosi już skrzydlate powiedzenie: „są wiersze — kwiaty. // Wiersze — dęby” („Są wiersze…”). Stacja metra przypomina salę między „stalaktytami… jaskini” lub muszlę — tak zapewnia „mała księżniczka Metra” w nowym wierszu „Szare miasto, betonowa maro…”. W odpowiednich „cytatach natury” jest nawet wspólna interpunkcja: „… Młody księżyc nad pasmem lasów // postawi pozłacany apostrof” („Polesie niesie w koszach grzyby…”). Upodobnienie otoczenia do wersów uwieńcza symbol, przenikający wiersze po raz pierwszy wydane. W niedawnej liryce autor często odwołuje się do aluzji do Czerwonej księgi. Tak wielokrotnie uwidacznia się niepełnowartościowość, a nawet żałosna ograniczoność człowieka bez natury: „Jest mi samotnie, jak w Czerwonej księdze // ostatniemu żurawiowi na niebie” („Kocham twój step i oddech twojego stepu…”). Nieoswojony i nieujarzmiony świat ma prawo nie tyle uosabiać się w obrazach artystów, ile zmuszać człowieka do wiary w swoje twórcze powołanie. Chociaż czasem tragiczny tekst natury rozpisuje się jak tablica Mendelejewa: „Rzeki wiją się jak węże. Cez gęstnieje we krwi. // Zardzewiałe dinozaury pasą się w trawie” („Czarne wierzby nad stawem…”). Widać, że na tle czarnobylskiego zapomnienia obraz Kijowa nabiera dwoistości. Niemal w unisonie z J. Pługnikiem pisarka twierdzi w wierszu o tym samym tytule: „Po ulicach chodzą umarli…” Jednak przewaga motywów śródziemnomorsko-adriatyckich w nowym dorobku nieuchronnie kojarzy się z rodzinnym miastem literatki. Gdy L. Kostenko pisze o życiu w Syrakuzach („Ktoś jest we mnie…”), o pojawieniu się Sycylii („Nagle natchnienie…”), o śpiewie gondoliera („Gondole — czarne…”), przypominają się wiersze: „Wyrosłam w kijowskiej Wenecji. // Pod oknami kwitły nam akacje. // A powódź przybywała z bezwładności // i zalewała wszystkie instalacje” („Wyrosłam…”). Być może zupełnie przypadkowo niektóre z właśnie przytoczonych wierszy pochodzą z „sąsiednich” pór roku i działów książki… Na szczęście rzeka wzdłuż „jesiennych karnawałów” — z kanałami i progami — z pewnością nie trafi do żadnego z załączników do Czerwonej księgi. Dzięki szeregowi jej „dopływów” zmieniły się już kierunki gustu artystycznego. Pozostaje mieć nadzieję, że fale z odbiciami Heraklita okażą się nie do udźwignięcia dla żadnego z piractw: ani wydawniczego, ani czytelniczego.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин