Сторінка · с. 1сторінка оригіналу ↗
ZAMIAST LISTU OTWARTEGO
Слово Просвіти, №24 за 2004 рік
Początkowo chciałam zwrócić się z listem otwartym osobiście do ministra oświaty i nauki pana Kremenia oraz do przewodniczącego Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy pana Jaworiwskiego. Bo choć rozumiem, że daleko nie wszystko zależy od tych wysokich rangą osób, mógłby nasz minister i ostrzej stawiać kwestie przed rządem w sprawie podniesienia stawki pedagogom, i szczerzej dbać o otwieranie ukraińskich szkół w zrusyfikowanych miastach, a nie dopuszczać do zamykania istniejących, powinien był blokować nieprzemyślane ruchy w reformie szkolnej. A problem najmickiego położenia w rodzinnym państwie jej własnego ojczystego języka? Czy nie powinien niepokoić każdego pisarza, zwłaszcza deputowanego Rady Najwyższej. PROBLEM PAŃSTWOWY Jeśli z ministrem oświaty i nauki nie udało mi się osobiście spotkać, to z W. Jaworiwskim o bolących problemach oświaty rozmawiałam długo i poważnie. Gdyby Jaworiwski był po prostu kierownikiem organizacji pisarskiej, a nie był deputowanym, moje dzisiejsze zwrócenie się do tej osoby nie miałoby podstaw. Jednak obecnym twórcom-deputowanym Rady Najwyższej Ukrainy wypadałoby uczyć się od swoich poprzedników-pisarzy, na przykład od Pawła Tyczyny, i częściej na posiedzeniach parlamentu podnosić kwestie ukraińskiej oświaty. Przypomnę: właśnie Tyczyna w czasach jego przebywania na stanowisku ministra oświaty i deputowanego Rady Najwyższej USRR dopiął swego, aby szkoły z ukraińskim językiem nauczania zostały przeniesione z przedmieść Kijowa do centrum stolicy. On też osobiście zaprotestował przeciwko narzuconemu Radzie Najwyższej artykułowi ustawy, według którego ukraińskiego języka i literatury dziecku wolno było nie uczyć się na wniosek rodziców, i demonstracyjnie odszedł ze stanowiska Przewodniczącego Rady Najwyższej USRR oraz zastępcy Przewodniczącego Rady Narodowości Rady Najwyższej ZSRR jako jeden jedyny, który nie chciał głosować za drakońskim szowinistycznym artykułem. Rady Najwyższej dotąd nie zaangażowano w kwestię obniżenia kosztów podręcznika szkolnego, dotąd nie przewidziano należytych gwarantowanych dotacji dla wydawnictw na książkę edukacyjną. Wołodymyr Jaworiwski przekonywał mnie, że ratunku nie ma — trzeba poczekać: zmieni się rząd i automatycznie zmieni się stosunek do nauczyciela i oświaty. Ale czy można być przekonanym, że nowy rząd okaże się lepszy? I czy weźmie się przede wszystkim za szkołę i oświatę? Zaproponowane wyczekiwanie lepszych czasów to śmierć naszej narodowej szkoły. Nauczyciele masowo werbują się za granicę, tracąc ostatnią nadzieję na poprawę warunków pracy pedagogicznej. Kto będzie uczył nasze dzieci jutro, kiedy odejdzie starsze sumienne pokolenie ukraińskich pedagogów, zdolne pracować faktycznie bez zapłaty za pracę? Ci, którzy obecnie zdobywają zawody nauczycielskie, do szkoły, zwłaszcza wiejskiej, głuchej, oddalonej, iść nie chcą. Nie wróci do rodzinnych wsi także znaczna część tych, którzy wstąpili na państwową formę nauczania z skierowaniem celowym. Celowe tylko zobowiązuje państwo do przyznania ulg wstępującemu. Zmusić absolwenta do odpracowania na rzecz instytucji, która ułatwiła jego wstąpienie skierowaniem celowym, nie jest łatwo. To może nie potrzeba skierowań celowych? Może warto zwolnić z opłaty za naukę tego studenta, który zawrze umowę z państwem i po zdobyciu wykształcenia odpracuje trzy lata tam, gdzie będą potrzebować specjalistów jego profilu? Tutaj warunki dyktowałoby prawo: albo natychmiast spłacaj zaległe pieniądze, albo wykonuj zobowiązania, albo szukaj adwokata. Młodzi specjaliści dzisiaj stają się rzadkością w oddalonych miejscowościach. Wcześniej wiejski nauczyciel, lekarz, zootechnik, kierownik klubu czy bibliotekarz mieli szacunek wśród wieśniaków: „Uczony człowiek!”. W porównaniu z miastem radziecka wieś w wielu aspektach moralności istotnie wygrywała. Z miasta po ukończeniu uczelni wyższej siłowymi metodami państwo kierowało na wieś zarówno czysto wiejską z pochodzenia, jak i nawet urodzoną w mieście inteligencję. Wieś, otrzymując wysoko wykształconych młodych specjalistów, utrwalała i zwiększała szczeble duchowości. Dzisiaj zaś ukraińska wieś ginie, pije, degraduje z powodu braku należytej liczby ośrodków kultury i młodych pędów wiejskiej inteligencji. Odnowić miasto nigdy nie było problemem, bo łatwo poddaje się nowacjom. Odnowić zaś wieś jako ośrodek moralności, jeśli nie połapać się już teraz i nie robić wszystkiego, co możliwe dla reanimacji, nie uda się nigdy. A bez młodego pokolenia wysoko wykształconych ludzi tutaj coś zmienić jest niemożliwe. Wiejska zaś inteligencja przy marnych pensjach, które otrzymuje dzisiaj, przestaje być inteligencją w pełnym rozumieniu tej definicji już od tego dnia, kiedy kupuje prosiaka czy krowę albo obsadza ogromny ogród, wciągając się Zakończenie na s. 3 str. 10 „Kijów Majowy” str. 11 „Przeciw duszy nie śpiewam” str. 13 Co wiemy o wodzie? str. 15
с. 3 · сторінка оригіналу ↗
Zakończenie. Początek na s. 1. siebie w wyczerpującą pracę bez ani jednego dnia wolnego. Nauczyciele nie mają czasu przeczytać książki, lekarzom grubieją ręce... O jakiej duchowości może być mowa poniżej granicy ubóstwa? Jak tu nie wspomnieć B. Olijnyka: „Prawdziwie, ludzie, żyjemy nie samym chlebem. Prawdziwie tak, kiedy mamy chleb na stole”. A GŁÓWNA POSTAĆ SZKOŁY — MŁODY OBYWATEL PAŃSTWA? TEN UCZEŃ, KTÓRY UCZY SIĘ DZISIAJ, WTEDY, KIEDY, JAK MI OBIECANO, ŻE WSZYSTKO KARDYNALNIE SIĘ ZMIENI, JUŻ UCZNIEM NIE BĘDZIE. I temu pokoleniu żadna siła na świecie już nie pomoże nadrobić straconego, nie doda niedostarczonego w porę chleba duchowego. Sytuacja we współczesnej edukacji szkolnej jest na granicy katastrofy w wyniku wieloletniego nędznego położenia nauczyciela i lekceważenia jakości oraz rezultatu nauczania na rzecz iluzorycznych nowości. Najbardziej palące kwestie, bez natychmiastowego (!) rozwiązania których nie ma sensu mówić o jutrze ukraińskiej szkoły narodowej, wymagają szerokiej dyskusji społecznej, która czasami może zrobić znacznie więcej niż jeden minister czy pisarz. Władza nie zawsze słucha jednostek, lecz nie odważy się kłamać samej sobie, że nie słyszy narzekań mas, kiedy zaczynają się w nich niepokoje. Pensja nauczyciela to jawna i cyniczna kpina z pracowników oświaty. Współczesnym ukraińskim pedagogom tylko nauczycielskie sumienie nie pozwala traktować swojego zawodu tak, jak rząd traktuje ich. Miejscy nauczyciele czują się prawdziwymi żebrakami materialnie, wiejscy zaś doprowadzeni są do poziomu rzymskich „niewolników z chatką”. Nadeszła najwyższa pora adekwatnie ocenić katorżniczy nauczycielski trud. We współczesnej ukraińskiej szkole uczą się dzieci, których znaczna część jest sierotami przy żyjących rodzicach, rodzina w większości już nie spełnia funkcji kształtowania młodej osobowości, dlatego jedynymi wychowawcami i mentorami nieletnich są pedagodzy. Masowe pozostawianie dzieci bez kontroli i opieki to mina z opóźnionym zapłonem, ale przecież tę bombę podłożyli wcale nie nieszczęśni bezrobotni w ojczystym państwie rodzice. Siedem milionów naszych najbardziej świadomych, najbardziej aktywnych, zdolnych do pracy rodaków stało się niewolnikami we wszystkich stosunkowo sytych i stabilnych krajach. I pojechali tam, ryzykując życie i zdrowie, nie na wycieczkę i nawet nie za wielkimi pieniędzmi, a żeby zarobić mizerię w porównaniu z płacą za pracę w tych krajach i w domu oddać długi za gaz, światło, mieszkanie, jakoś związać koniec z końcem. Wieczny problem rodziców i dzieci znacząco skomplikował się na Ukrainie właśnie problemem emigracyjnym: de iure — istnienie matki czy ojca nieletniego i de facto — ich długotrwałej nieobecności. Minie jeszcze kilka lat i będziemy zbierać straszne owoce wymuszonego zarobkowania i sztucznego sieroctwa. Tylko szkoła może pomóc, ale taka szkoła musi stać się kolektywem wysoko opłacanych pedagogów-myślicieli i ich podopiecznych, kierowanych pracą wychowawczą i programami szkolnymi na odpowiednie ideały moralno-etyczne. Należyte wynagrodzenie za pracę automatycznie przyciągnie do pracy w szkole pedagogów-mężczyzn, co uniemożliwi matriarchat, który wytworzył się w naszej oświacie, i przy którym nie wychowamy z dzisiejszego chłopca prawdziwego przyszłego mężczyzny — głowy rodziny, osobowości odpowiedzialnej za swoich bliskich i za swój naród. W słowach „Batkiwszczyna” (Ojczyzna) i „Witchyzna” (Ojczyzna) rdzeń pochodzi od słowa „batko”, „oteć” (ojciec). Na poziomie archetypowym wszystko jest proste: państwowość utrzymują te narody, w których główną rolę w rodzinie i państwie pełni niezawodny, silny, rozumny i mężny mężczyzna. Program szkolny z literatury ukraińskiej w średnich i starszych klasach w czasach stalinowskich represji 1937—1939 lat na język ukraiński i literaturę w szkole przeznaczono dwa razy więcej godzin rocznie niż teraz; w czasach breżniewowskich równolegle istniały trzy różne programy z literatury ukraińskiej. Obecnie ukraińska szkoła musi zadowolić się jednym programem. A chodzi o przedmiot, który jak żaden inny wpływa na wychowanie i wymaga szczególnego podejścia! A nawet w ramach danej placówki oświatowej klasy równoległe bywają tak różne pod względem poziomu wiedzy, temperamentu, że tylko wariantowość programu daje optymalne rezultaty. Jeden program z literatury teoretycznie może przewidywać napisanie kilku podręczników według niego, ale w rzeczywistości wszystko sprowadzi się do jednego podręcznika, co do minimum zawęzi sferę wyboru nauczyciela i ucznia. (Minister oświaty Rosji na każdy program zaproponował wydać co najmniej pięć podręczników różnych zespołów autorskich). Należy zlikwidować typowe błędy programów z literatury ukraińskiej: a) jednostajną tendencyjność proponowanych utworów artystycznych, gdzie dominuje temat pańszczyzny, ciężkiej pracy rolniczej, jedynym możliwym rozwiązaniem fabuły są złamane losy głównych bohaterów, propagowane są nieludzkie czyny bohaterów i frustracja osobowości, lekcje wojny domowej, smakowane są tematy wielkiego głodu, tragedie społeczno-obyczajowe; b) przeznaczanie niedopuszczalnie dużej ilości czasu nauczania na dawną literaturę — w niezrozumiałym dla uczniów starym ukraińskim języku książkowym, a nie w przekładach na współczesny; c) brak zrozumienia, że obecny uczeń psychologicznie dorósł, dlatego jest gotowy odbierać poważniejsze w treści teksty artystyczne niż jego rówieśnicy dziesięć lat temu. Niedawno podczas „okrągłego stołu” w Związku Pisarzy P. Polański, przedstawiciel Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy, na uwagę o tym, że jednowariantowy program z literatury jest wielkim krokiem wstecz, drwiąco oświadczył: „A dlaczego trzy warianty, a nie pięć, nie siedem, nie dziesięć?”. Także nie doprosili się ani ja, ani autorzy z Akademii Nauk Pedagogicznych jako autorzy jednego z wariantów programu z literatury ukraińskiej o konkursowe recenzje z wnioskami do naszych programów... Później dowiedziałam się,
wyłącznie według naszego autorskiego programu, opublikowanego na wiele lat wcześniej niż program R. Mowczan. Fakty to uparta rzecz. Konkurs nie uwzględnił wymagań czasu. Wybrano program, który z racji swojej jedyności nie powinien był mieć konkurentów. A nie ma konkurencji — nauczyciele będą nad nim pracować, harując — wyboru brak. Po co zaprzątać sobie głowę tym, że ze wszystkich przedmiotów nauczania literatura jest jedynym rodzajem sztuki: jeśli ze wszystkich przedmiotów naukowych jest jeden program, to macie jeden także z literatury! Po co ukraińskim dzieciom rozwijać literaturą duszę, uczucia, przemyślenia? W żadnym systemie edukacji, poza ukraińskim, nie ma takiego przedmiotu szkolnego jak literatura obca. U nas dobrze się on sprawdził. Jednak liczba godzin z literatury obcej w żaden sposób nie może równać się liczbie godzin z literatury ukraińskiej — jest to wyraźna dyskryminacja przedmiotu literatury ukraińskiej w rodzimej szkole. Co więcej, program szkolny z literatury światowej znacząco wygrywa w porównaniu z programem z literatury ukraińskiej: tam starannie dobrano arcydzieła, tutaj wciśnięto utwory niebędące najbardziej optymalnymi do nauki, a koniecznie pesymistyczne, tendencyjne i niebędące najlepszymi w dorobku konkretnego autora. Czy nie ma w naszej literaturze tekstów artystycznych, które odpowiadałyby wszystkim zasadom dydaktyczno-metodycznym? Są. W klasach 7—9 należałoby proponować dzieciom utwory o pogodnym brzmieniu autorstwa W. Wynnyczenki, M. Tkacza, B. Komara, S. Olijnyka, P. Hłazowego, Je. Dudaria, W. Nestajki, Ja. Stelmacha, które są czytane przez współczesnych nastolatków z ogromną przyjemnością i pod względem skuteczności oddziaływania wychowawczego oraz moralno-etycznego nie ustępują tekstom artystycznym literatury światowej. U nas nie przyjęło się w kursie szkolnym, nawet w najbardziej wrażliwych psychologicznie klasach średnich, równoważyć tragicznej klasyki ukraińskiej optymistyczną literaturą współczesną i dawać pierwszeństwo utworom nie o cierpieniu, lecz przygodowym, humorystycznym, fantastycznym, którymi można zainteresować uczniów. PRZY UKŁADANIU PROGRAMÓW I PODRĘCZNIKÓW Z PRZEDMIOTÓW HUMANISTYCZNYCH DO TEJ PORY NIE UWZGLĘDNIANO CZYNNIKA PSYCHOLOGICZNEGO WPŁYWU PROPONOWANEGO MATERIAŁU NA UCZNIA Czy dobrane przez autorów teksty podczas nauki nie będą traumatyzować psychiki ucznia? Naszą nację i tak do kości Słoniowska Olha Wołodymyriwna, członkini Narodowego Związku Pisarzy Ukrainy, kandydatka nauk pedagogicznych, docentka katedry literatury ukraińskiej Uniwersytetu Przykarpackiego im. W. Stefanyka, autorka pięciu książek artystycznych, dziesięciu podręczników szkolnych i pomocy naukowych z odpowiednimi aprobatami Ministerstwa Oświaty i Nauki Ukrainy. go, R. Iwanyczuka, o „Marusi Czuraj” Liny Kostenko, „Dziwie” P. Zahrebelnego. Wyjaśniając przyczyny zasadności tak wykastrowanego programu, zwolennicy „kompetencji” oświadczyli, że tekstów artystycznych o tematyce historycznej lepiej w szkole w ogóle nie omawiać: żeby, nie daj Boże, nie obrazić dzisiejszych Turków, Tatarów, Polaków, z którymi kiedyś Ukraina walczyła. Może i historię przepiszemy, mówiąc, że nikt na nas nigdy nie napadał, nikt ukraińskiej krwi na ukraińskiej ziemi nie przelewał. Inny przykład. Z pisarzy-koryfeuszy proponują omawiać nieposiadającą żadnych osiągnięć artystycznych sztukę dramaturga M. Staryckiego, bo on, mówiąc, cały majątek oddał na profesjonalny teatr ukraiński. Według tej zasady w literaturze szwedzkiej trzeba by omawiać Nobla, bo Nobel też coś tam pisał i jako mecenas zrobił dla swojego narodu jeszcze więcej niż Starycki. Trzeci przykład. Propozycja ułożenia programu wyłącznie z tekstów artystycznych o małej objętości. Ta jawna afera automatycznie czyni niedostępnym dla ucznia, który czyta w większości tylko to, co wymaga przeczytania program, złoty fundusz dorobku twórczego ukraińskich artystów — powieściopisarstwo, które ze wszystkich istniejących gatunków eposu jest najbardziej jakościowe w literaturze ukraińskiej. Czy nie byłoby efektywniej na lekcjach w tym samym czasie omawiać jeden wysokiej klasy artystycznej wiel-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
