Сторінка · с. 15сторінка оригіналу ↗
„Skok leoparda”. Fragment fresku, Tunezja, III w. po Chr. Andrij TOPACZEWSKI „GROŹNY ZWIERZ”
Слово Просвіти, №24 за 2008 рік
Ciąg dalszy. Pocz. w nr 3, 5, 8, 10, 12, 14, 17, 19, 22 za 2008 r. Czy może Murzyn zmienić swoją skórę albo leopard swoje cętki? Tak i wy – czy będziecie mogli czynić dobrze, przywykłszy czynić źle? Jeremiasz, 13:23 „Groźny zwierz wskoczył do mnie na siodło i konia ze mną powalił…” Tak w „Pouczeniu” dla swoich dzieci Wołodymyr Monomach opisuje jedną z przygód książęcego polowania. Na końcu autor podkreśla, że ocalał nieprzypadkowo, wszak zwierzęta, w biblijnym duchu, ukorzyły się przed wolą Najwyższego: „…chwalę siłę Stwórcy i wysławiam miłosierdzie Jego za to, że On mnie, grzesznego i słabego, tyle razy ochraniał od śmiertelnego niebezpieczeństwa…” Badacze i tłumacze „Pouczenia” słusznie zauważają, że „groźny” – to wielki drapieżnik z rodziny kotowatych. Jak twierdzą uczeni paleontolodzy, 50 tysięcy lat temu pierwotni myśliwi, uzbrojeni w kamienne siekiery, mieli do czynienia z leopardami prawie na całym Starym Świecie. W epoce żelaza, czyli w czasach historycznych, ten największy z leśnych kotów wciąż zdarzał się w Afryce Północnej, Azji Południowo-Zachodniej, na Bałkanach, Kaukazie oraz w rejonie Morza Czarnego. Jego nazwy namer, nemar (w greckim przekładzie – pardalis, łacińskim – pardus) wielokrotnie figurują w Piśmie Świętym. Słowem nimr, podobnym do biblijnego, we współczesnym Iranie i teraz nazywają, oprócz leoparda, także inne wielkie koty: geparda, tygrysa, panterę. Ale autorzy Biblii byli lepiej obeznani i, przynajmniej z lwem, leoparda nie mylili. Rozróżnił ich prorok Izajasz w znanym obrazie powszechnego pokoju, umieszczając leoparda obok koźlęcia, a cielątko – z lwiątkiem (11:6). Przekonuje też wzmianka Jeremiasza o cętkach na skórze leoparda. Prorok Daniel również widział obie te zwierzęta w swoim widzeniu (7:4, 6). Pierwszym nazywa lwa jako symbol królestwa babilońskiego, trzecim – czterogłowego leoparda, który uosobił przyszłe wielonarodowe państwo Aleksandra Wielkiego. Obydwa upadły lub upadną przez chciwość, zuchwalstwo i bezbożność władców; znikną także inne imperia. Ma przyjść królestwo Najwyższego i wszystkie narody oraz państwa będą mu służyć i korzyć się. Mimo braku ogrodów zoologicznych, wielu przedstawicieli świata zwierzęcego dawne narody znały lepiej od nas. Po pierwsze, dzikich zwierząt i ptaków wtedy było więcej; po drugie, odgrywały one zauważalne role w życiu człowieka; po trzecie, poznawano je przeważnie nie przez kraty, a w warunkach naturalnych. Dlatego w księgach proroczych jest nawet opis osobliwości zachowania leoparda. Jeremiasz (5:6) twierdzi, że czatuje on na swoją zdobycz, podczas gdy lew po prostu zabija. Habakuk (1:8) odznacza szczególną szybkość tych zwierząt, szybsze od których są tylko konie narodu, którego przyjście – to Boża kara. Zatem wyraziste porównanie z leopardem było zrozumiałe, bo go widziano lub, przynajmniej, słyszano o nim od naocznych świadków. Cóż my, dzieci XX wieku, wiemy o tym czujnym i zręcznym zwierzu? Jak i każdy z wielkiej rodziny kotowatych, jest on – doskonałym drapieżnikiem, UKRAIŃSKIE SYMBOLE Mykoła DMYTRENKO DĄB – symbol światowego drzewa życia, centrum świata (wszechświata), drzewa życia, słońca, drzewa bogów i, w szczególności, boga-gromowładcy Peruna; początku, długowieczności; bohatera-olbrzyma, potęgi, zdrowia, bogactwa, męskiej siły, ogólnie mężczyzny. Wierzenie dotyczące przebywania na drzewie boga lub bogów związane jest z wyobrażeniami o dębie jako centrum świata, który łączy dolny świat z górnym, czyli świat zmarłych przodków (korzenie) z żywymi (pień) oraz z bogami (korona, która sięga nieba). Właśnie dlatego nasi przodkowie, modląc się do bogów, czcili zmarłych, troszczyli się o przyszłe pokolenia. Zdrobniałe formy-leksemy dubok, dubczyk, duboczok wprost wskazywały na młode drzewo, symbolicznie – na młodzieńca, nastolatka, chłopca. Dęby znane są z najdawniejszych epok, kiedy jeszcze żyły mamuty. Wiek dębów sięgał kilku tysiącleci. Wiek dębu chortyckiego – 2000 lat, na Rówieńszczyźnie rośnie dąb, którego wiek – ponad 1300 lat. Starymi dęby zaczynają nazywać po kilkuset latach. Korony dębów rosły gęsto, splatały się, tworząc namioty. W dziuplach mogły schować się przed żywiołem czy zwierzętami dziesiątki ludzi. Właśnie dziuple wielkich drzew nasi przodkowie wykorzystywali jako łodzie, a później – jako trumny. Wyrażenia „duba wrizaty” (kopnąć w kalendarz), „daty duba”, „zadubity” (zdrętwieć), przekleństwo „A żebyś dębem się stał!” oznaczają umrzeć (zadubity oznacza jeszcze i zmarznąć). Życzenie niemowlęciu: „Żeby rosło zdrowe, jak dębowy kołek”; życzenie młodym: „Daruję dwa dębowe drzewka, żeby rosły w parze, jak gołąbeczki”. Dęby jako źródło ognia ochraniali żercy. Na miejscu spalonych od błyskawicy dębów budowali kapiszcza, podtrzymywali tam wieczny ogień, podkładając do rytualnego ogniska dębowe drewno. Według kroniki hustyńskiej, dbanie o rytualne palenisko było odpowiedzialnym zajęciem, żercę, który „nie dopilnował ognia”, stracano. Dębowe lasy, gaje (niekiedy nazywano je dębinami: „Poszedł w dębinę” – do dębowego lasu) były świętymi, sakralnymi, bo tam mieszkali bogowie-duchy. Uczłowieczanie przyrody odbywało się rytualnie. Dęby chroniono jako źródło energii, siły, obiekty pokłonu duchom przyrody i przede wszystkim Perunowi. Kult dębu istniał u wszystkich Indoeuropejczyków: drzewo poświęcano w Grecji – Zeusowi, w Rzymie – Jowiszowi, na Litwie – Perkunasowi. Z dębu, według legendy, była zrobiona maczuga Heraklesa, która symbolizowała władzę. W traktacie Konstantyna Porfirogenety (około 952 r.) opisano rytuał składania ofiar przez Rusów przy wielkim dębie na wyspie Chortyca (Grecy nazywali ją wyspą św. Jerzego). Dąb, w który uderzyła błyskawica, uważano za uzdrawiający, gałęzie czy drzazgi z takiego drzewa kładziono w stajniach, żeby dobrze konie się chowały. Właśnie do dębu, kiedy grzmiał pierwszy wiosenny grzmot, przykładano się plecami, żeby nie bolały od wytężonej pracy rolniczej. Dębową gałąź, żeby nie bolały lędźwia, wtykano za pas z tyłu, wyruszając w drogę czy na żniwa. Z przyjściem do Europy, na nasze ziemie chrześcijaństwa dębowe gaje zaczęto intensywnie wycinać, niszczyć rodzimowiercze tubylcze świątynie, kapiszcza, pozytywne święte dąbrowy z ust duchownych nabierały negatywnego statusu, jako miejsca szatańskie. Pełne szacunku podejście w ludzie do dębu poświadcza folklorystyczno-etnograficzna tradycja: architektura, zwyczaje, obrzędy, legendy, bajki, zagadki, przysłowia i powiedzenia, pieśni: „Jaki dąb, taki płot, jaki ojciec, taki syn”, „Jaki dąb, taka i beczka, jaka matka, taka i córka”, „Byle dęby, a brzozy będą (byle młodzieńcy, a dziewczęta będą)”, „Każde dębowe drzewko chwali swój czubek”, „Wysoki jak dąb, a głupi jak pień”, „Żołądź jaki mały bywa, a z niego wielki dąb wyrasta”; „Ojciec tysiące synów ma, każdemu miseczkę sprawia, a sobie – nie”. Wykopaliska archeologiczne poświadczyły, że jeszcze za czasów kultury trypolskiej kamiennymi żarnami rozcierano żołędzie na mąkę i wypiekano z niego chleb. Podczas Hołodomoru
głodu lat 1932—33. Ludzie przeżywali dzięki żołędziom. W dawnych czasach słowo równało się czynowi. Właśnie na tym magicznym wpływie zbudowano niemało przekleństw. W legendzie „Jak pan dębem się stał”, zapisanej na Wołyniu, mowa o wyrażeniu-przekleństwie „A żebyś dębem się stał”. Złe życzenie pana wobec Iwana nie spełniło się, ale kiedy koniuszy Iwan wypowiedział te słowa po ciężkiej pracy pod adresem pana, to zadziałało: pan stał się dębem. Światotwórcze znaczenie dębu (czasami w pieśniach utożsamiano go z jaworem) jako pradrzewa, symbolu początku, odzwierciedlone jest w dawnych kolędach „Jak jeszcze nie było od początku świata”, „Wyrósł dębek cienki, wysoki”. Według wyobrażeń mitologicznych, jeszcze nie było niczego, tylko sine morze, „a na tym morzu oj dwa dębeczki” (albo zielony jawor), „na tych dębeczkach dwa gołąbeczki” „zaczęły radę radzić, jak świat stworzyć”. Gołębie zeszły na dno morza, wydostały piasek i kamienie i z nich stworzyły ziemię, niebo ze światłami. Dąb, pradąb, starodąb — centrum budowy świata, na którym trzymają się niebo, ziemia i podziemne królestwo, piekło. Folkloryści, etnolodzy XIX wieku (M. Maksymowycz, J. Hołowacki, O. Potebnia) opisali zwyczaj wiosennego stawiania „suchego dębu”: na wysokiej żerdzi, wkopanej w ziemię, przymocowywano drewniane koło (symbol słońca), przystrojone wstążkami, ziołami. Tę żerdź okopywano rowkiem, chłopcy rywalizowali w zręczności, wspinali się w górę, dostawali-zrywali wstążkę i odszukiwali za nią dziewczynę. Jednak motywy ślubne były podporządkowane cyklowi kalendarzowemu: kiedy rozwijali geparda, dobrze znanego drapieżnika łowieckiego, z którym polowano na wielką zwierzynę. Jest on w scenie pościgu za dzikimi końmi, tarpanami, na fresku, który znajduje się nad schodami Południowej wieży Soboru Sofijskiego w Kijowie. Oczywiście, były to książęce, tresowane gepardy, którymi posługiwali się możni myśliwi na Wschodzie. O parduśnikach — specjalistach, którzy opiekowali się i szkolili gepardy, później mowa była w dokumentach Złotej Ordy i Chanatu Krymskiego. Te zwierzęta jeszcze niedawno trzymali indyjscy radżowie oraz inni wschodni możnowładcy. Obok, na innym fresku sofińskim, przedstawiony jest w skoku, z rozwartą paszczą, zwierz, nieco podobny do lwa. Przed nim broni się jeździec z włócznią. Lwy w naszych stronach bardzo dawno nie występowały, ale artysta, nigdy nie widząc żywego lamparta, mógł namalować go podobnym do „króla zwierząt”. Scena bardzo przypomina przygodę Wołodymyra z jego „Pouczenia”. Więc jeśli uznać drapieżnika na fresku za lamparta, to nim właśnie był ten sam „srogi zwierz”. Jak i w dawnych czasach, w XX wieku powstała moda na lamparcie futro, i piękne zwierzęta zaczęto zabijać tylko dla pieniędzy. Dlatego dzisiaj wszystkie gatunki lampartów w Azji i Afryce uznano za ginące i wzięto pod ochronę. Polować na nie zabroniono, lecz pokusy były zawsze — jak i myśliwi, którzy lekceważą prawa. Plamiste futro chroni lamparta. Ono też może spowodować jego ostateczną zgubę. Ale to już zależy od współczesnego człowieka. „A ja dogonię!” Tutaj płonąć — kochać, pragnąć. Z czasem obraz suchego dębu nabrał innych znaczeń, które dotyczyły sfery socjalnej i rodzinno-bytowej. W pieśniach jest wiele przykładów, gdzie są wezwania, by rozwijać się lub nie rozwijać: Rozwijaj się, suchy dębie, — Jutro mróz będzie; Ubieraj się, kozaczku, Wkrótce pochód będzie. — Ja mrozu nie boję się: Jednak rozwinę się; Ja pochodu nie boję się — Zaraz ubiorę się. W innym wariancie: „Nie rozwijaj się, suchy dębie… //Nie żeń się, młody kozaczku… //Ja pochodu nie boję się: //Jednak się ożenię”. Suchy, zwiędły dąb w pieśniach symbolizuje niepowodzenie, smutek kozaka; zielony — siłę, młodość, wesołość, odwagę, żywotność. Zielonego dębu widać nawet przez mgłę. „Ja myślałam, to dąb zielony, //A to stoi kozak młody”, — obraz dębu symbolizuje kozaka, młodzieńca. Czasami obraz dębu, z którego płynie woda (woda — deszcz, aluzja do łez, przeżyć, niedoli), symbolizuje kobiece nieszczęście: Oj na górze dąb, dąb, płynie woda z dębu; Biedna moja główka: poszłam za niekochanego. Poprzez obraz dębu przekazano wieczny nurt bytu przyrody i przemijalność ludzkiego życia w pieśni rekruckiej: — Dębie, dębie zielony, A ktoż ciebie rąbać będzie, Dębie, dębie zielony? — Chłopcze, chłopcze młody, Inny mnie rąbać będzie, Chłopcze, chłopcze młody. Symboliczne znaczenie mają dębowa gałąź i żołędzie. Zielona gałąź bez żołędzi symbolizuje młodość, z żołędziami — dojrzałość, moc, przedłużenie rodu, nieśmiertelność. Kult dębu w ludowej kulturze tradycyjnej wpłynął na swoistość odzwierciedlenia tego obrazu w emblematyce, heraldyce, sztuce, literaturze pięknej. Dębowi poświęcili uwagę T. Szewczenko, S. Rudanśkyj, I. Franko, Łesia Ukrainka, B. Łepkyj, P. Tyczyna, M. Rylśkyj, W. Symonenko, M. Winhranowśkyj, A. Kondratiuk i inni.
Продовження статті з попередньої сторінки — фрагмент сторінки
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
