Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 13сторінка оригіналу ↗

«JEGO TWARZ ZNALY JUŻ MILIONY…»

Слово Просвіти, №24 за 2011 рік

— Czy to prawda, że to dzieło stoi w jednym rzędzie z takimi światowymi arcydziełami jak „Requiem” Mozarta czy Verdiego? — Rozumie pan… Czym jest panichida? Na Zachodzie to tradycyjnie requiem. Szczyty tego gatunku osiągnęli kompozytorzy, których pan wymienił. Można jeszcze dodać do tego dzieła muzyki rosyjskiej Rachmaninowa, Taniejewa i innych. Ale problem ukraińskiej muzyki cerkiewnej polega na tym, że tegoż właśnie Stecenki nie można było wykonywać w filharmoniach czy jakichkolwiek innych salach koncertowych. To jest prawdziwie duchowa muzyka. Czy może pan sobie wyobrazić tam specyficzną partię z obecnością księdza, diaka, poza świątynią? Jeszcze jedno — język. Mozarta wykonuje się po niemiecku, Verdiego — po włosku, Rachmaninowa, Taniejewa — po rosyjsku. A gdzie było do niedawna wykonywać Stecenkę po ukraińsku? — Chwileczkę, chwileczkę! A czyż obecnie w świątyniach Ukraińskiego Kościoła Prawosławnego nie można? To przecież boże, cherubimskie śpiewy… — Żartuje pan? Przecież rosyjskich popów jak diabła przed krzyżem wykręca, kiedy słyszą nasz ojczysty język ukraiński, chociaż dla wielu z nich jest on własnym, macierzystym. Ale wtedy mieliśmy nadzieję, że chociaż na 100-letni jubileusz pozwolą. Choć wiedzieliśmy z góry, że będzie to niemożliwe. Bo standardy dla kultury rosyjskiej są jedne, a dla ukraińskiej — inne. Dlatego właśnie moskiewska cerkiew zakazuje naszego języka w cerkwi. A wtedy tym bardziej, bo poza wszystkim innym Stecenko u nich figurował, tak jak w KGB — jako „ukraiński nacjonalista”. — Czyli podejście moskiewskiego „płaszcza i szpady” oraz jej własnego „krzyża i kadzidła” do Ukraińca, nawet najbardziej genialnego, nawet wtedy, gdy niesie ludziom duchową doskonałość, jest jednakowe? — Całkowicie jednakowe. Dlatego muzyka cerkiewna dziadka przez wiele lat nie mogła dotrzeć nie tylko do Ukraińców, ale i do świata. A wtedy, w 1982 roku, zrobiono tak. Poeta Dmytro Pawłyczko napisał nowe słowa, tylko po to, by to dzieło mogło zabrzmieć w filharmonii. Słowo „Bóg” i cała służba boża zostały zastąpione słowami „Wszechświat” itd. Czyli te same idee, tylko przekazane językiem świeckim, wyrażone metaforycznie. A kompozytorka Łesia Dyczko dokonała redakcji koncertowej, nieco skracając utwór. Ogółem zmieścili się w 45 minutach. Zrobili wszystko, aby zabrzmiał. I premiera odbyła się w Domu Muzyki Organowej i Kameralnej. Wbrew wszystkiemu był to prawdziwy furor. Proszę zauważyć — działo się to za czasów Związku. Dzisiaj, proszę mi wierzyć, nie jest o wiele lepiej… — Po dziadku pozostały szkice zamierzonych, ale nieukończonych przez niego dzieł. Nigdy nie pojawiała się pokusa, by samemu zabrać się za ich dokończenie? — Nie, ja o tym jakoś nie myślałem. Po pierwsze, więzy rodzinne to jeszcze nie podstawa, żeby to robić. Po drugie, jestem skrzypkiem, profesorem. A to, o czym pan wspomniał, dotyczy dzieł muzyczno-dramatycznych. W szczególności muzyki do tragedii S. Czerkasenki „O czym szumiała trzcina” oraz kilku innych. U mnie ręka do tego się nie podnosiła. Jeśli chodzi o rekonstrukcję niektórych dzieł, to tę pracę wykonał Mykoła Hobdycz. I właśnie tych, które uważano za bezpowrotnie utracone. To „Wesele”, które napisane jest na chór mieszany a cappella. Było w katalogach, ale nikt nie wiedział gdzie. A okazało się, że dzieło było — wprawdzie niepodpisane — w archiwum Narodowej Biblioteki Akademii Nauk Ukrainy im. Wernadskiego. I tam też były ukończone dzieła, fragmenty muzyki scenicznej. Ulana WOŁIKOWSKA Zdjęcie autorki. W minionych dniach w Galerii Sztuki imienia Oleny Zamostian NaUKMA świętowano 70-lecie wybitnego ukraińskiego aktora filmowego, reżysera i scenarzysty Iwana Mykołajczuka. Na święto przybyli doktor nauk o sztuce Wadym Skuratiwski, kandydat nauk o sztuce Olha Jamborko, ludowa artystka Ukrainy Marija Mykołajczuk, pracownik Muzeum Narodowej Studii Filmowej im. Dowżenki Raisa Prokopenko i inni. Prowadzącą była filmoznawczyni, kierownik Centrum Studiów Kinematograficznych NaUKMA Łarysa Briuchowećka. Niestety, na święto nie mogła przyjechać Joanna Lewicka, autorka książki „Powrót do korzeni. Ukraińskie kino poetyckie”, której prezentacja odbyła się podczas wydarzenia. Jest to osiemnasta książka, która ukazała się w serii „Biblioteka czasopisma Kino-Teatr”. Polska badaczka, zobaczywszy swego czasu ukraińskie filmy kina poetyckiego, tak bardzo przejęła się i zachwyciła nimi, że zaczęła szczegółowo badać ukraińską kinematografię. Wszak w Polsce nie ma takiego fenomenu jak kino poetyckie. Książeczka jest niewielka objętościowo, ale bardzo ważna w treści. Daje nie lada pożywkę do przemyśleń. „Uważam, że jest to krok naprzód w porównaniu z tymi badaniami, które ukazały się na Ukrainie — zwróciła się Łarysa Briuchowećka. — Wartość tej pracy tkwi w europejskim podejściu. Lewicka stara się dotrzeć do głębi, do fundamentalnych wartości, na podstawie których powstały te filmy. Opiera się głównie na badaniach polskich naukowców, którzy studiują tradycyjne kultury, charaktery, ich sens, wartość i aktualność”. Dzięki tej pracy możemy poznać bazę teoretyczną, która jest niezwykle potrzebna ukraińskim naukowcom. Ciekawe, że badaczka umieściła ją w kontekście społeczno-politycznego ruchu lat 60. Było to narodowe uniesienie, odrodzenie wszystkich sfer kultury i, bez wątpienia, kinematografii. Iwan Mykołajczuk znalazł się w centrum tego odrodzenia. Czasopismo „Kino-Teatr” ogłosiło wyniki konkursu na najlepszy esej, badanie poświęcone Iwanowi Mykołajczukowi. Drugą nagrodę otrzymała studentka II roku Akademii Kijowsko-Mohylańskiej Natalija Sosnyćka za artykuł analityczny „Kunszt aktorski i natura charyzmy. Iwan Mykołajczuk — aktor”. Ludowa artystka Ukrainy Marija Jewheniwna Mykołajczuk opowiedziała, że archiwum rodzinne przechowuje w domu — to zarówno scenariusze, jak i fotografie oraz listy. Wkrótce zaplanowano do druku fotoalbum „Iwan Mykołajczuk. Magia miłości”. „Bardzo chciałabym, abyście przyjechali do tego muzeum, gdzie urodził się Iwan, aby porozmawiać z jego duszą. On na to zasługuje. Iwan zawsze mówił: »Jestem wieśniakiem, rodem ze wsi«. A potem zrozumiał, jakie to szczęście. To bogactwo obrzędów, pieśni, natchnienia, ducha wiejskiego, które wchłonął w siebie, zawsze pomagało w tworzeniu filmów — kontynuowała żona Iwana Mykołajczuka. — Uważam, że jest to aktor ludowy nie z tytułu, a z ducha”. Marija Mykołajczuk wita studentkę II roku Akademii Kijowsko-Mohylańskiej Nataliję Sosnyćką Raisa Prokopenko przyniosła broszury do tych filmów, w których grał Iwan Wasylowycz, obecnie są one rarytasami: „Studio filmowe było dla Iwana Wasylowycza domem rodzinnym. Wszyscy wspominają go z wielką serdecznością. Nazywaliśmy go naszym młodzieńcem i bardzo kochaliśmy za dobroć oraz blask duszy”. Pani Raisa opowiedziała ciekawą historię. Pewnego razu Iwan Mykołajczuk przyszedł do Kostiantyna Stepankowa i Ady Rohowcewej. A w tym czasie wpadła do nich sąsiadka. Ada Mykołajiwna dała jej dwa jajka i kobieta wyszła… Otwierają drzwi, a na progu Iwan z małym pakunkiem. „Gdzie ty byłeś?” — pytają. „U waszej sąsiadki. Składałem życzenia z okazji nadchodzących Świąt Bożego Narodzenia jej i jej synkowi…” W tym cały Iwan Mykołajczuk. Doktor nauk o sztuce Wadym Skuratiwski w swoim wystąpieniu podkreślił, że Iwan Mykołajczuk to aktor, który miał strategię (początkowo instynktownie, a później nieinstynktownie) w kierunku wyjaśnienia charakteru narodowego i w ogóle — charakteru ludzkiego. „Zraziła mnie jedna nowela Jurija Illenki o Iwanie Mykołajczuku. Okazuje się, że bardzo interesowali go chorzy psychicznie, obłąkani. Bo, jego zdaniem, posiadał on szczególny system ludzkiego centrum psychologicznego, uważał, że mógłby przywracać tych ludzi do normy” — dzielił się przemyśleniami naukowiec. Iwan Mykołajczuk starał się dostrzec coś najważniejszego zarówno w charakterze narodowym, jak i w ogóle w człowieku. A umiejętność uogólniania świata — to aktorom zdarza się naprawdę rzadko. Niespełnienie ukraińskiego człowieka — to fatum narodu ukraińskiego. I to fatum przekazał i oddał Iwan Wasylowycz od pierwszej pracy filmowej do ostatniej. Jego bohaterowie, jak podkreśla Wadym Skuratiwski, genialnie się nie spełniają, a samemu aktorowi udaje się spełnić. I robił to zawsze wirtuozersko. Nie mogę pominąć uwagą wystawy o tym samym tytule „Jego twarz znały już miliony”. Przechadzałam się od fotografii do fotografii, zaglądałam w głębokie oczy tego niedoścignionego aktora i znów roiły się myśli: „A dlaczego w Kijowie nie ma muzeum pamięci Iwana Mykołajczuka? Dlaczego w stolicy nie ma ulicy Iwana Mykołajczuka?” Myślę, że nad takimi pytaniami warto byłoby zastanowić się Kijowskiej Administracji Państwowej… Wadym Skuratiwski wyszła. Iwan zapytał: „Kto to był?” — „A to moja sąsiadka, która mieszka we dwoje z synkiem, bardzo biedują. I my im pomagamy” — odpowiedziała Ada Rohowcewa. Minął czas. Pewnego razu małżeństwo podczas obiadu zobaczyło w oknie, jak z łuku w kierunku ich domu idzie Iwan z naręczem paczek. Ada mówi: „Iwan idzie. Co on niesie?!” Kostiantyn zażartował: „Pewnie boi się, że my go tutaj nie nakarmimy”. Aż nagle… nie ma gdzieś Iwana. Mógłby już. Czasami można usłyszeć, że kino trzeba oglądać, ale nie warto o nim pisać. Powstaje pytanie: „A po co w takim razie tworzy się kino?! Do zombifikacji czy do przemyśleń?”. Prawdziwe kino powinno skłaniać człowieka do myśli, współodczuwania, uczuć. Właśnie do twórców takich obrazów należał Iwan Mykołajczuk. Jego prace, jak i sama gra aktorska, zawsze wywoływały żywe emocje i chęć myślenia. To — cecha najlepszych dzieł ukraińskiego kina.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин