Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗

Turbulencje czasu nad kontynentem Mychajła Stelmacha

Слово Просвіти, №24 за 2012 рік

Pawło HRYCENKO, doktor nauk filologicznych, profesor, dyrektor Instytutu Języka Ukraińskiego NAN Ukrainy. Dzieł artystycznych ponadczasowych i niezmiennych pod względem ich odbioru oraz lektury nie ma: upływ czasu z kaprysami ocen i gustów wynosi na maleńki skrawek piedestału jednych, a zrzuca z niego drugich. Jeszcze wczoraj cenione jako wysokie i estetycznie doskonałe, dziś może zostać ogłoszone artystycznie bezwartościowym, a nawet szkodliwym. Na podium ocen znajduje się nieustanny kalejdoskop uławrowanych działaczy; błyskami migoczą postacie, wydarzenia i zjawiska, a wokół szumi akompaniament — fajerwerk słów, deklaracji, haseł, metodyk „obiektywnej” analizy… Ulewa słów, rywalizacja w doskonałej ostrości i zjadliwości wypowiedzi nierzadko zastępują same analizowane teksty utworów i ich autorów. Ta nieskończona okołoliteracka słowotoczność kształtuje w świadomości społecznej portret pisarza, bardzo odległy od rzeczywistości, swoisty strawny, uśredniony i pozbawiony wyrazistości konturów oraz kolorów surogat. Tak stopniowo odzyskuje dla siebie prawa w przestrzeni kulturowej substytut pojedynczego dzieła literackiego, a czy i twórczości pisarza jako całości, a za nim — i możliwość różnorodnych manipulacji, ocennych turbulencji, zdolnych oddalić od czytelnika, a nawet przenieść w nieodwracalne niebyt twórczość Mistrza (to już będzie praca dla przyszłych historyków literatury, aby zrzucić z tych utworów i samego autora prochy zapomnienia oraz mitologiczne nawarstwienia). Turbulencjom czasu zdolne są przeciwstawić się tylko teksty samego autora, szczególnie autentyczne, nieedytowane na potrzeby koniunktury: ich czytanie, wnikanie w artystyczną istotę na tle zmiennych warunków społecznych i kulturowych oraz paradygmatów estetycznych oddziela plewy od wybornego ziarna twórczości… Lecz czy jesteśmy gotowi na nowe zgłębienie osiągnięć twórczości słownej przeszłości, nawet i nie tak znowu odległej w czasie? Czy jesteśmy gotowi na rozważne ocenienie tego, co stworzyli poprzednicy, na spokojną analitykę, obiektywnie wstrzemięźliwe oceny, z których wyraźnie wyłoni się ocena przyszłości tej twórczości oraz możliwe drogi zapewnienia jej zachowania i postępu w jutrzejszy dzień. Do takich rozważań skłania twórczość Mychajła Stelmacha, rozważań sprowokowanych nie w ostatniej kolejności także jubileuszem pisarza: 24 maja minęło 100 lat od dnia urodzin; sporo minęło też od 27 września 1983 roku, kiedy artysty zabrakło. Pisarz pozostawił po sobie wielki, różnorodny gatunkowo dorobek, dobrze znany jego współczesnym i wysoko przez nich ceniony. Pozostawił bez spersonalizowanej opieki — aktywnie zainteresowanych krewnych i kohorty gorliwych wielbicieli, którzy przy okazji i bez stale przypominaliby o pisarzu, dbaliby o wznawianie jego utworów, organizowaliby konferencje, obijali wysokie progi, aby uwiecznić jego imię w nazwach uniwersytetów, walczyli o wznoszenie pomników, emisję monet, tworzyliby mity… Wszystko, jak to bywa w takich przypadkach! Ze Stelmachem wyszło nieco inaczej: jego utwory, z którymi dorastało kilka pokoleń Ukraińców, jego imię pozostały sam na sam z wyzwaniami zbyt rozwichrzonego czasu. W zmiennych ukraińskich realiach obecność Stelmacha w przestrzeni kulturowej kontynuowała żywić szkoła, gdzie w wymiarach znacznie skromniejszych, okrojonych w porównaniu z latami 60–80., uczniów zapoznaje się z jego wybranymi utworami. Coraz rzadziej do twórczości Stelmacha zwracają się filolodzy, którzy jednak wciąż znajdują w niej nowe i artystycznie cenne elementy, niezauważone przez badaczy wcześniej. I to na tle ogólnych słów, wychwalań dotyczących jego znaczącego wkładu w literaturę ukraińską XX wieku oraz rozwój języka ukraińskiego. Historycy literatury i krytycy od czasu do czasu powracają do twórczości M. Stelmacha (najczęściej z wymogu całościowej prezentacji procesu literackiego XX wieku); znacznie skromniejsze są sukcesy w badaniu języka jego utworów: chociaż językoznawcy obronili na ten temat szereg dysertacji, wciąż jednak o języku i stylu M. Stelmacha nie przygotowano żadnej gruntownej syntetycznej monografii (niewielkie objętościowo broszury o poszczególnych zjawiskach jego twórczości językowej oraz książeczka o zdaniu złożonym nie pokrywają choćby ważniejszych kwestii z nieprostej problematyki artystycznego myślenia językowego tego pisarza). I to przy tym, że imię Mychajło Stelmach w świadomości obeznanych z literaturą ukraińską pozostaje wyraźnie indywidualne poprzez koncepty: wyborny język ukraiński, ukraińska wieś, liryzm, epicka szerokość. Zauważmy, że dziś badacze więcej uwagi koncentrują na innych utworach, postaciach, metodykach badania, na innych priorytetach estetycznych. Dlatego dorobek nie tylko M. Stelmacha, ale i wielu pisarzy, w szczególności O. Honczara, P. Zahrebelnego, W. Zemlaka, B. Charczuka, A. Dimarowa, Ju. Szczerbaka, Wał. Szewczuka, W. Drozda, R. Iwanyczuka i innych autorów, których utworami może szczycić się każda rozwinięta kultura narodowa, pozostają na uboczu zainteresowań współczesnych badaczy, nieprzeczytane głęboko i nieocenione obiektywnie oraz godnie w kulturowo-estetycznych realiach odnawiającej się Ukrainy. I nie dlatego, że brakuje rąk do pracy. Przecież często teksty dalekie od estetyzmu, raczej antyestetyczne formą i swoim szeregiem słownym, artystycznie mało (bez)wartościowe, przez długi czas pozostają w centrum uwagi „neo”-krytyki, „badają” je, nierzadko proponując czytelnikom jako artystyczne odkrycie. Taki Mychajło Stelmach z matką w rodzinnej wsi podejście kształtuje inne modele wartościujące postrzegania słowa artystycznego, dezaktualizuje utrwaloną zasadę aksjologiczną: literatura to sztuka słowa. Zamiast tego pojawia się wyjaśniająco-pojednawcze przeciwstawienie literatura i czytadło, wynosi tzw. lekkie czytadło jako ratunek przed mało(bez)czytelnością współczesnego społeczeństwa, zwłaszcza młodzieży, ratunek języka ukraińskiego. Kwalifikacja lekkie czytadło jakby wyprowadza takie teksty poza sferę artystycznego, ponieważ jego postrzeganie przez czytelnika zasadniczo jakby nie wymaga wysiłków intelektualnych oraz estetycznego odbioru czytanego. W wirze wartościujących przeorientowań dyskursu artystycznego podlegają przewartościowaniu (aktywnie — od połowy lat 80. XX w.) zarówno twórczość wielu pisarzy, jak i zwykłe do niedawna oceny utworów, ich charakterystyczne cechy, chwyty artystyczne i językowe, momenty biograficzne… Wszystko to są prawidłowe przejawy globalnych transformacji socjokulturowych i politycznych społeczeństwa z właściwymi takim procesom zaostrzonymi ocenami i krytyką poprzedników, zwłaszcza czasowo bliższych; bardziej odległe epoki dla współczesnych okazują się mniej interesujące, chociaż i one, zwłaszcza postacie, utwory i wydarzenia określające naród, nierzadko stają się obiektem nowego odczytania, przemyślenia, prawda, częściej — celowego zaprzeczenia czy obniżenia rangi. Zaobserwowano, że niektóre definicje i charakterystyki twórczości pisarzy XX w. — epoki przed latami 80. — stały się swoistą indulgencją dla ich tendencyjnej jednopłaszczyznowej krytyki, a nawet ogólnej negacji, zamaszystego przekreślania. W szczególności określenie ukraiński pisarz radziecki w rozpowszechnionym współczesnym odczytaniu poświadcza dominację etykietowania politycznego, a nie cechy czasowo-przestrzennej, odniesienia do tradycji narodowych oraz czasu i okoliczności tworzenia przez tych pisarzy. Dla wielu zapaleńców stworzyło to grunt dla ocen jednostronnych, płytkich; partyjnie zorientowaną socjologię w analizie utworu literackiego zastąpiono socjologią współczesnych narodowo zorientowanych dążeń, ale (już tradycyjnie!) bez należytej uwagi do właściwie artystycznych, estetyczno-stylowych i językowo-obrazowych poszukiwań autorów. Oczywiście, odczytanie utworów M. Stelmacha przez współczesnego czytelnika, zwłaszcza odizolowanego od wsi (a wieś jest decydującą „postacią” na scenie utworów Stelmacha!), do tego wsi, która już wieloma cechami odeszła w przeszłość, pozostawia uczucie spotkania z inną epoką, innym czasem. Tę inność przekazują przede wszystkim priorytety tematyczne, ważne dla autora i nie zawsze interesujące dla czytelnika XXI w. (rujnowanie ustalonego życia bezrolnych czy małorolnych chłopów, ich wyjazdy ze wsi w poszukiwaniu nowego szczęśliwszego miejsca; wojna domowa; kolektywizacja, a nawet ostatnia wojna — to przeszłość, już nawet nie czas współczesnych babć i dziadków); zainteresowanie tymi wydarzeniami dzisiaj nie jest podtrzymywane przez międzypokoleniową więź informacyjną i psychoemocjonalną. Dzisiaj inaczej modelowana jest hierarchia ocen moralno-etycznych, ich dominanta: raczej nie znajdzie adekwatnego oddźwięku, zwłaszcza u współczesnych mieszkańców miast, którzy nie poznali i nie odczuli uroków wsi, nie mieli okazji potwierdzić siebie pracą na ziemi, stosunek autora do ziemi, jego poetyzacja pracy na ziemi, zamiłowanie do detali dawnego bytowania. I chociaż czytelnik na poziomie racjonalnym będzie uświadamiał sobie, że ustami M. Stelmacha naród ukraiński potwierdza swoje wielowiekowe marzenie, mimo wszystko do czytania takich stron utworów sercem potrzebna jest osobista przynależność, choćby nieznaczna, do świata wsi, trzeba stanąć na ziemi i poczuć jej siłę oraz wewnętrzne wrzenie… Warto uwzględniać i to, że w ostatnich dziesięcioleciach uległy istotnym zmianom także chwyty językowego odtwarzania artystycznie przyswojonej przez artystę rzeczywistości: istotnie zmieniła się mowa potoczna, uległy transformacjom treść i charakter przestrzeni informacyjnej, w której przebywa współczesny czytelnik. Dlatego język utworów M. Stelmacha, jego orientacje językowe i estetyka językowa tak samo należą przede wszystkim do czasu tworzenia przez niego odpowiednich tekstów. Wszystko to są prawidłowe przejawy prawa opozycji czasu, który konsekwentnie demonstruje swoją siłę na tekstach utworów każdego pisarza, jedynie z różnicą w ostrości ujawniania się swojego działania. Uwzględnienie tej różnoczasowości — momentu tworzenia tekstu i jego postrzegania przez znaczny odstęp czasu — to obowiązkowa przesłanka dla analizy literaturoznawczej i językoznawczej. Czasowe odczytanie procesu twórczego i tekstu artystycznego tylko pozornie wydaje się oczywiste i nie na tyle ważne, aby na nim koncentrować uwagę. Jednak stworzenie naukowo obiektywnego portretu pisarza, który jednocześnie był budowniczym języka, w rzeczywistości jest możliwe tylko z uwzględnieniem osobliwości czasu tworzenia przez niego tekstów artystycznych. To ostatnie potwierdza także los twórczy M. Stelmacha. Tak, dzisiaj znany jest czas ukończenia przez niego wielkich utworów epickich: „Na naszej ziemi” (1949), „Wielka rodzina” (1951), „Krew ludzka — nie woda” (1957), „Chleb i sól” (1959), „Prawda i krzywda” (1961), „Duma o tobie” (1969), „Cztery brody” (1979). Jednak tych parametrów czasowych czytelnicy (nierzadko i badacze) nie uświadamiają sobie głęboko, postrzegają w większości niedyskretnie, bez szczytów i spadków, bez należytej uwagi do zewnętrznych wpływów na proces twórczy. Jednak te prawie czterdzieści lat — epoka Stelmacha — były bardzo nierówne i politycznie (okrutna epoka stalinowska zmieniła się w niewiadomą bezwładzy; dalej — chruszczowowska odwilż została zastąpiona przez długotrwałe breżniewowsko-susłowskie przymrozki-zmierzchy), i pod względem wydarzeń decydujących (echo represji i wojny; pierwsze lata powojenne, a w nich nie tylko odbudowa i układanie życia, ale i kontynuacja oporu na Ukrainie Zachodniej; dalej — mitologizacja budowanej świetlanej przyszłości), kulturowo (rozgrom „Newy”; sprawa kosmopolitów; „wychowanie” W. Sosiury, M. Rylskiego, J. Janowskiego…; powstanie szistdesiatnyctwa jako fenomenu kultury, pędy narodowego oporu-odrodzenia, samizdat, „Internacjonalizm czy rusyfikacja” I. Dziuby, aresztowania i zsyłki niepokornych…), filologicznie (1946 r. — rozgrom „Historii literatury ukraińskiej” pod red. S. Masłowa i J. Kyryliuka; rozkwit cenzury, jak i gatunku donosów profesjonalnych krytyków literackich; osobno — kwestia językowa: wcielenie idei zlania się języków, wzmocnienie rusyfikacji; brak słowników języka ukraińskiego, tak potrzebnych każdego dnia pisarzom i redaktorom, przede wszystkim słowników wyjaśniających, synonimów, frazeologizmów, historycznych; ograniczano się do słownika pod redakcją B. Hrinczenki, ponieważ inne prace leksykograficzne lat 20. — początku lat 30., w tym słownik pod red. A. Krymskiego i S. Jefremowa, były pod surowym zakazem)… Przytoczono niektóre z „wypełniaczy” epoki M. Stelmacha, które mogły wpływać — osobno lub w połączeniu — na jego twórczość; nie można ich dzisiaj nie brać pod uwagę. Niektóre fakty biografii twórczej pisarza prawie nie poddają się zrozumieniu przez człowieka,

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин