Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

MOŻLIWOŚCI UKRAIŃSKIEGO INTELEKTU

Слово Просвіти, №27 за 2011 рік

Mykoła TABORYT WSPOMNIENIE — Ze „Słowa Proświty”? — dopytał Witalij Iwanowycz. — A wiecie, kiedyś moi rodzice też byli w „Proświcie”. Było to jeszcze zanim się pobrali, zapewne w 1937 roku. Pamiętam, mama z tatą opowiadali, że u nich we wsi był nawet chór, urządzali koncerty, przedstawienia teatralne… Była biblioteka społeczna, czytali ukraińskie książki, w szczególności Tarasa Szewczenki. Polacy jej zakazywali (do 1939 r. jego mała ojczyzna była pod Polską, a kilkadziesiąt kilometrów dalej, wzdłuż Słuczy i Horynia, przebiegała granica z Sowiecką Ukrainą — Aut.). Dlatego działała ona w podziemiu. Kiedy na wieś napadali polscy żandarmi, to karali za to. — A kiedy we wrześniu 1939 roku przyszły sowieckie wojska? — Tak samo karali, a „Proświtę” od razu zamknięto. Ot tak! ZA GRANICĄ — Witaliju Iwanowyczu, ale temat naszej rozmowy będzie dotyczył neurochirurgii. Dlatego zacznę od nietypowego, na pierwszy rzut oka, pytania: w ilu krajach przyszło Panu bywać? — Prościej wymienić, w jakim kraju nie byłem. W Europie nie ma żadnego kraju, w którym bym nie bywał. A w takich krajach jak USA, Francja, Niemcy, Japonia — po kilka razy. I przyszło mi odwiedzić nie tylko kraje wysokorozwinięte, ale i te o niższym poziomie społeczno-ekonomicznym, w szczególności systemy ochrony zdrowia… — Poziom ukraińskiej neurochirurgii i badań naukowych w tej dziedzinie można porównać z ich poziomem? — Pod względem intelektualnym ukraińscy specjaliści stoją o głowę wyżej, są o wiele mądrzejsi. Ale przegrywamy w czym innym. Chronicznie brakuje nam najnowocześniejszego sprzętu medycznego. Oczywiście, w instytucie neurochirurgii mamy wszystko: rezonans magnetyczny, tomografię komputerową i całą resztę. Na przykład, jak Państwo wiecie, zorganizowaliśmy akcję, kupiliśmy akcelerator liniowy — aparat, który daje możliwość bez interwencji operacyjnej wpływać na guzy mózgu. Mamy możliwość zastosowania wszystkich technologii, które są w USA, Europie, tylko kosztem pacjentów, jeśli mogą zapłacić, albo sponsorów. Na Zachodzie, gdzie jest medycyna ubezpieczeniowa, wszystkie wydatki biorą na siebie firmy ubezpieczeniowe. Albo sami pacjenci, mając normalne zarobki, mogą wszystko opłacić. Na przykład, jest taka patologia — tętniaki mózgu. Można je operować bez trepanacji czaszki. Przez naczynie można wejść do tego tętniaka i wyłączyć go. Ale do tego potrzebne są takie spirale — „coils”. Tak więc, tych spirali potrzeba od pięciu do dziesięciu. Ale jedna taka spirala kosztuje tysiąc dolarów. Za granicą to nie problem. Ile potrzeba, tyle firma ubezpieczeniowa płaci. U nas znalezienie tych pięciu tysięcy dolarów nie każdemu jest w mocy. Albo świeży przykład. Tuż przed Panem był pacjent, u którego występuje torsyjna deformująca dystonia mięśniowa. Bardzo rzadka choroba. Najnowocześniejszą metodą leczenia tej patologii jest wszczepienie głębinowych długotrwałych elektrod. Nazywają się DBS. Czyli głęboka stymulacja mózgu. Ale ten stymulator jeden (a potrzeba dwóch) kosztuje 12,5 tysiąca euro. Żeby przeprowadzić choremu operację, trzeba kupić te stymulatory za 25 tysięcy. Zapewniają one mu pełne wyzdrowienie. U nas rzadko kto może sobie na to pozwolić. — Kilka dni temu rząd Azarowa obiecał podnieść pensje naszym lekarzom o 300 hrywien. Można porównać pensje krajowych neurochirurgów z dochodami Pana kolegów za granicą? — Nie (śmieje się), te rzeczy są po prostu nieporównywalne. Taki wiodący instytut jak nasz pod względem wyposażenia technicznego odpowiada poziomowi ich zwykłego szpitala, więc o płacy naszych lekarzy lepiej byłoby milczeć. Jesteśmy żebrakami, jeśli porównać z tym, co jest za granicą. U nich pod względem zarobków na pierwszym miejscu są prawnicy, na drugim — lekarze. Najwięcej zarabiają kardiolodzy i neurochirurdzy. Zdrowe serce i mózg człowieka — to najważniejsze. Proszę wziąć jeszcze pod uwagę, że to najtrudniejsze specjalności. Dlatego większość wiodących neurochirurgów USA i Europy to milionerzy. Proszę zauważyć — oficjalni milionerzy. Średniej trudności operacja kosztuje od 40 do 60 tysięcy euro. A są takie, które kosztują od 100 do 200 tysięcy. To tylko za jedną operację! „LECZCIE SIĘ W TEL AWIWIE!” — Na wielu autostradach i w miastach można zobaczyć billboardy, które wzywają Ukraińców do leczenia się w Izraelu. Kiedyś zdradzono mi małą „tajemnicę”: sprytni zagraniczni „chirurdzy”, mając na Ukrainie swoich agentów, wybierają bezproblemowych, zdiagnozowanych w naszych klinikach pacjentów i oferują im leczenie u siebie, w tymże Tel Awiwie. — Możliwe, że tak właśnie jest. Ale ochrona zdrowia w Izraelu, tak samo jak w USA czy Europie, jest rzeczywiście na wysokim poziomie. Mają nowocześnie wyposażone kliniki. Nie ma porównania z naszymi warunkami. Bardzo wielu zamożnych ludzi z Ukrainy, którzy nie ufają naszej medycynie, zwraca się do nich, ale pozwolić sobie na to może nie więcej niż pięć procent Ukraińców. Bo tam tylko jeden dzień pobytu w szpitalu kosztuje minimum tysiąc dolarów! Ale za takie pieniądze, oczywiście, można mieć i warunki, i należytą opiekę, i wysokiej jakości operacje. Nawiasem mówiąc, w tymże Tel Awiwie ponad połowa lekarzy, z którymi rozmawiałem, to przybysze z byłego Związku Sowieckiego, większość z Ukrainy. — Swego czasu na cały świat stał się głośny „skandal” dotyczący sukcesów ukraińskich neurochirurgów w stosowaniu komórek macierzystych do leczenia ciężko chorych. W związku z tym chciałbym zapytać: czy nadal pozostajecie wyrzutkami światowej opinii publicznej i naukowej? — To był 1991 rok. Osiągnęliśmy pierwsze imponujące sukcesy z komórkami macierzystymi. To, co robiliśmy dwadzieścia lat temu, za granicą dopiero zaczynają. W Stanach Zjednoczonych prezydent Barack Obama zniósł zakaz na te badania. Ale oni poszli drogą, być może słuszną. Ich naukowcy przeprowadzili bardzo wiele badań podstawowych, wiele eksperymentów na zwierzętach. Wszystko to, co my dawno zrobiliśmy, oni obecnie pokazują w telewizji, że niby to pierwsza operacja itd. Stosowanie komórek macierzystych to rzeczywiście rewolucyjne odkrycie w medycynie. Zbierając się na spotkanie z Witalijem Iwanowyczem CYMBALUKIEM, akademikiem AMNU, zastępcą dyrektora ds. naukowych Instytutu Neurochirurgii AMN Ukrainy, wcześniej umówiliśmy się i w ogólnych zarysach nakreśliliśmy temat rozmowy. Ale nie spodziewałem się, że tak łatwo będzie to zrobić. Przychodząc, w poczekalni zobaczyłem sporą kolejkę chorych. Patrząc na pacjentów, zabrakło mi sumienia, by wejść do niego w wyznaczonym czasie… Prawda jest taka, że kiedy bierze się klasyczną embrionalną komórkę macierzystą (to na wczesnych etapach rozwoju zarodka), to istnieje niebezpieczeństwo przekształcenia jej w nowotwór złośliwy. Z reguły bierze się własne komórki macierzyste: własny szpik kostny, pobiera się tkankę tłuszczową, skórę i z nich hoduje się komórki macierzyste, które można potem zwracać temu samemu pacjentowi. One, oczywiście, nie są takie jak embrionalne, te mają większe potencjalne możliwości, ale i te całkiem dobrze działają. Obecnie są niezwykle skuteczne w kardiologii, przy urazach czaszkowo-mózgowych, problemach hematologicznych, przy anemii. Szeroko wykorzystywane są do regeneracji tkanki kostnej, zaczęto hodować chrząstki. Obecnie hoduje się nawet zęby, skórę. W istocie, dzięki komórkom macierzystym można tworzyć dowolne „części zamienne” dla ludzkiego organizmu. — Witaliju Iwanowyczu, poza wszystkim innym jest Pan kierownikiem katedry neurochirurgii Narodowego Uniwersytetu Medycznego im. O. Bohomolca. Czy studiują u Was studenci z wielu krajów? — Z wielu. Jeśli pamięć mnie nie myli, z ponad pięćdziesięciu. — Czy nauczanie prowadzone jest w języku państwowym? — Dla naszych studentów tak. Dla zagranicznych, na przykład dla przybyszów z Zimbabwe, Angoli, Somalii, dla Rosjan itd. — po rosyjsku. Jednak w ciągu ostatnich dwóch lat wprowadzono także grupy anglojęzyczne, w których nasi wykładowcy prowadzą zajęcia po angielsku. — Czyli przybyszom z Zimbabwe, Angoli, Somalii, Rosjanom itd. trzeba wykładać po rosyjsku? — Nie, skądże. Mieliśmy grupy malezyjskie, które dobrze opanowały język ukraiński. Im bez problemu wykładano po państwowemu. Wśród studentów zagranicznych są osoby niezwykle utalentowane. Obecnie kształci się u mnie ordynator z Pakistanu. Zna osiem języków, w tym ukraiński. — Czy w ciągu swojego życia naukowego, pedagogicznego i zawodowego jako profesor i neurochirurg otworzył Pan wielu młodym ludziom wielką drogę w życiu? — Och, na to trudno odpowiedzieć. Od 1986 roku wykładam na katedrze. Pod moim kierunkiem 11 naukowców obroniło prace doktorskie i kandydackie. Moi uczniowie pracują teraz jako wiodący neurochirurdzy w USA, Francji, Niemczech i kilku innych krajach bliskiej i dalekiej zagranicy. To jeszcze jeden dowód na to, że wśród Ukraińców jest wielu utalentowanych lekarzy. GDZIE SĄ NOBLIŚCI? — Jeśli jesteśmy tak utalentowani, to gdzie w takim razie nasi laureaci Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny? — A w najbliższym czasie ich nie będzie. I zaraz wyjaśnię dlaczego. Nawet nie biorąc pod uwagę niuansów politycznych. Autorami wielu genialnych idei naukowych są Ukraińcy. No, na przykład, wszystkim wiadomo, że to właśnie Ukrainiec Iwan Puluj odkrył promienie rentgenowskie, ale pierwszeństwo przypisano Roentgenowi. Jurij Woronyj w 1933 roku przeprowadził pierwszy na świecie przeszczep nerki, a teraz masowo robią to za granicą. Czyli idee są generowane, ale brakuje technicznych możliwości ich realizacji. Niejednokrotnie opowiadałem ludziom o naszym rodaku Fedorze Serbinence, zastępcy dyrektora Moskiewskiego Instytutu Neurochirurgii, który jako pierwszy zaproponował operacje endowaskularne wewnątrznaczyniowe bez trepanacji czaszki. Tę ideę podchwycono również u nas, w Instytucie Neurochirurgii, i zaczęto z powodzeniem przeprowadzać takie operacje. Wtedy, jeszcze za czasów Romodana, przyjeżdżali Niemcy, Francuzi, Holendrzy, by uczyć się od nas. Ale z powodu braku najnowocześniejszego wyposażenia technicznego nie mogliśmy tego rozwijać i udoskonalać. Oni natomiast poszli dalej i obecnie za granicą oferują wiele nowych technologii, chociaż idea jest nasza. — Zatem w najbliższym czasie nie mamy co liczyć na noblistów? — Będą, ale jeśli ze swoimi pomysłami wyjadą do Stanów lub Japonii, będą pracować na ich sprzęcie. I dopiero wtedy te odkrycia zostaną uznane. Nawiasem mówiąc, za granicą jest wielu pochodzących z Ukrainy osób, które zostały laureatami Nagrody Nobla. Jest ich około dziesięciu. KTO WYPEŁNIA NASZ MÓZG? — I ostatnie pytanie. Jako neurochirurg może Pan odpowiedzieć: czy możliwości ludzkiego mózgu są rzeczywiście nieograniczone? — Struktura mózgu jest unikalna. Tylko Stwórca czy Pan Bóg mógł coś takiego stworzyć. I im dłużej żyję, tym bardziej rozumiem, że ewolucja raczej nie mogła stworzyć takich rzeczy. Wiele razy widziałem ten mózg, badałem go… I pomyśleć, że w tym kilogramie trzysta, kilogramie czterysta (a u niektórych nawet do dwóch) mózgu mogą rodzić się tak genialne myśli — to po prostu niewiarygodne. Człowiek ma dużo mózgu rezerwowego. Ogólnie uważa się, że pracuje u nas około 10 procent aktywnego mózgu. Reszta jest w rezerwie. Ale życie pokazało, że jeśli ośrodek, powiedzmy, sterowania ręką zostanie zraniony lub uszkodzony, to sąsiednie obszary przejmują tę funkcję. W młodym wieku, zwłaszcza u dzieci, funkcja ta odnawia się całkowicie. U osób starszych dzieje się to wolniej. — Jak starzenie się organizmu wpływa na aktywność mózgu? — Starzenie się to przede wszystkim starzenie się naczyń: mało krwi, mało tlenu i mózg zmniejsza się w objętości. Ale u ludzi pracy umysłowej, którzy stale trenują mózg, do późnej starości zachowuje się aktywna działalność intelektualna. — Czy wielkość mózgu wpływa na intelekt poszczególnego człowieka, a w ogóle — danej nacji? — Turgieniew, na przykład, miał duży mózg, gdzieś ponad 2 kg. Anatole France — około 900 g. U kobiet masa mózgu jest mniejsza niż u mężczyzn. Ale średnio kobiety są mądrzejsze od mężczyzn. Jest tu wiele osobliwości. Po pierwsze, jeśli nie ma tlenu i substancji odżywczych, mózg nie może pracować. Po drugie, jest to związane z pewną dziedzicznością genetyczną, w szczególności z wytwarzaniem płynu mózgowo-rdzeniowego. Niezwykle wiele czynników… I plus trening. Dziecko rodzi się czyste — tabula rasa (czysta karta). Jeśli, na przykład, u zwierząt od urodzenia zakodowane są instynkty, by coś złowić czy zjeść, to człowiek rodzi się zupełnie bezradny. I gdyby nas nie uczono, gdybyśmy z pokolenia na pokolenie nie gromadzili i nie przekazywali wiedzy, nie bylibyśmy ludźmi. Każde nowe pokolenie rodzi się z zerową pamięcią. I jeśli poprzednie pokolenie popełniało pewne błędy w życiu, to następne, bez znajomości historii i doświadczenia własnej rodziny, własnego rodu, narodu, będzie przechodzić przez te same kręgi piekła błędów.

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин