Сторінка · с. 8сторінка оригіналу ↗
Ołeh OŁŻYCZ (1907—1944) Nieodgadniona siła
Слово Просвіти, №27 за 2012 рік
Opracowanie i autor rozpraw literacko-krytycznych laureat Narodowej Nagrody im. T. Szewczenki Wołodymyr BAZYLEWSKI
Zechcesz — i będziesz. W człowieku, zapamiętaj, leży nieodgadniona siła. O. Ołżycz. Aby zrozumieć Ołżycza-poetę, trzeba zrozumieć Ołżycza-polityka, archeologa, publicystę, kulturoznawcę, krytyka literackiego. Ołżycza — uczestnika walk wyzwoleńczych na dwa fronty, jednego z przywódców nacjonalistycznego
Archeologia
L. Mosendzowi
Poważna mowa uroczystych witryn. Urywkowo-skąpe jej annały. „My żęliśmy chleb”. „My wymyśliliśmy młyn”. „My znaliśmy miedź”. „My zawsze wojowaliśmy”.
„Mnie zabito w uczciwej walce, Pochowano przez troskliwą rodzinę”. Jak nie stać tak, jak ja stoję W przestronnej sali mądrego muzeum?
Tak wyraźnie wyobraża mi się W bolesne bezsenne noce: Żyłem kiedyś w prostej chacie Nad jeziorem z jasnymi brzegami.
* * *
Na trzech wzgórzach pod znakami orła Kładziemy proste fundamenty miasta. Widnokręgiem zmęczonym legła Wokół niego dal mglista.
O dumna pewność silnej ręki, Nabrzmiałych mięśni radosne drżenie I duch — rześki, ostry i upajający — Rozłupanego dłutem kamienia!
Zajął się ranek, wieczór zapłonął — Płonie czerwono nad nami proch. I czekają kobiety z posiłkiem mężów W białych, prostych i ciężkich strojach.
A w zmierzchu, kiedy pora kończyć, Kiedy trąba wszystkich odpocząć wzywa,
Ale jeszcze bardziej — zbrodnicza rzeczywistość bolszewizmu, jeszcze nieostygłe echo niedawnej walki, bezpośrednie kontakty z jej uczestnikami i czołowymi postaciami, wiara w nieuchronność sprawiedliwości i gotowość jej przyspieszenia choćby i najdroższą ceną. Ołżycz był poetą i jego indywidualny charakter, naturalnie, żywił się romantycznymi wyobrażeniami, natchnionymi literaturą, skąd duchowy wzrok wyłapywał przede wszystkim bohaterskie charaktery. Natura ofensywna i celowa, która podporządkowała życie jednej idei, Ołżycz wypada z powierzchownych wyobrażeń o wierszopisie jako substancji chaotycznej, kruchej, podległej zmianom nastrojów i zachwytów. To potwierdzenie nieprzeciętności,
* * *
Pocałujesz, ostro i surowo, A w oczach — mroźny błękit, A w oczach — wybuchy i przestrzenie… Ech, nie nam, towarzyszu, kochać!
Jeszcze źrenice tęsknotą otwarte I suche niepokojem usta… (Szybkostrzelne karabiny milkną, przegrzane, I konnica linię rozwija…)
W uszach dotąd jeszcze upajająco-donośnie Dzwon kopyt i zgrzyty ziemi… . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Niech darują: w naszych pocałunkach Nasze drapieżne, spragnione szable.
* * *
Dawnym trunkiem, cierpkością Kajały Te — i krew, i śmierć. Niebo — książęce kijowskie emalie. Niebo znowu — twardź.
Znów nie w górę nieśmiałym wzrokiem — W bezkresy stepów. Żyć pełno, szeroko i szybko I urwać, jak śpiew.
Jak kiedyś, płonąć i upajać się, Hełmem pijąc, I życie na bakier nosić Na jednym ramieniu.
* * *
Znów wiatry nad ziemią, wiatry, I błękit, i wybuchy, i dym Senną ziemię muska z góry, Śmierć muska skrzydłem błękitnym.
Szerzej piersi! Pełniej serca! (Bo spłoniesz od czekania, spłoniesz!) Czy była kiedyś godzina, jak ta, I dziewczęce usta bardziej powabne?!
O, ta godzina, jak pijane wino! O, ta śmierć, jak chłodny błękit! Jak wspaniale, że nam nie dano Do trzydziestego roku dożyć!
ale i powód do gorzkich rozmyślań o przyczynach jego przedwczesnej śmierci. Polityka pochłonęła poetę. Inaczej, właściwie, i nie mogło być. Ołeh Ołżycz — osobowość, naznaczona fatalnym znakiem losu już choćby dlatego, że ta sama polityka nie tylko jest nieodłączną składową jego twórczości, ale i źródłem jej. Dobrze znał ukraińską historię, zwłaszcza jej negatyw, i wolał oceniać wydarzenia i fakty „trzeźwo, a nie przez różowe okulary idylli” („Duch ruiny”). Ale to nie zaćmiło jasności jego wzroku, nie zachwiało światopoglądową stałością, nie wywołało rozdarcia i nie popchnęło do skrajności, jak Małaniuka. Miał swój obronny szereg: Światosław, Danyło Halicki,
E. P.
1930
1930
1930
Wyhowski, Mazepa aż do współczesnych, bohaterów zmagań o niepodległe Państwo. Ludzi takiego formatu Ołżycz szukał i w historii światowej. I oddawał im hołd w wierszach. Wszyscy oni w sumie byli dla niego moralnym imperatywem. Tragizm polegał na tym, że przybliżał siebie do nich nie tylko słowem, ale i czynem. Już w młodości Ołżycz-poeta rzucił wyzwanie śmierci i konsekwentnie prowadził tę linię do końca. Zauważyli to już przenikliwi współcześni: „Było w Ołżyczu jakieś szczególne pragnienie Końca” (O. Stefanowycz). Miał zuchwałość upajać się śmiercią jak kobietą, dla niego ona jest potwierdzeniem pełnokrwistości życia:
* * *
Tertia post illam successit aenea proles. Ovid. Metam. Lib. T. 125
Był wiek złoty, świeże, przetykane słońcem dąbrowy, Miód oswojonych pszczół, złocistość upojonego ciała, Bursztynowe źrenice sarny, która nie widziała krwi, I na gałęziach woskowość owoców, soczystych i dojrzałych.
Lecz przychodzi wiek srebrny, wiek prosty i jasno-trzeźwy. W nim równo wszystkiego, smutku i radości, pracy i zabawy. Wieku mądrze-powszedni! Ale zachwiały się szale, Jego srebrne żyta już w kopach stoją popielatych.
Krew w naszych studniach. Ryczy zdziczałe bydło. Nowo narodzone dzieci opierają się drapieżnie na nogach. I nieludzkie pragnienie napada mężów, jak choroba, I kobiety bezwstydne, niczym od napoju mocnego.
A ziemia — nie ziemia, tylko wypieczona cegła ruda. I grzmią szlaki, dudnią i grzmią kuźnie te, Kiedy płyną po nich, przepływają dumnie, jak pawie, Kute szczerym miedzią, ciężkie bojowe rydwany.
Koło martwych źródeł, po milczących skalistych jaskiniach Nie rusałki płochliwe — gnieżdżą się ogniste smoki. Pną się ściany twierdz na wzgórzach pośród gołego stepu, Na grzbietach, nieupiększone, pną się kamieniem czerwonym.
Wieku miedzi, to ty, to twoje nienasycone słońce Nieruchomo zawisło, mętne, nad suchymi borami I brzmi, i dudni, i dudni… I wydaje się, że sen to, I wydaje się, że zachód — to paszcza piekielnej bramy.
Tam wyschnięcie pustyń, tafle lawy leniwie-kipiące,
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
