Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

«Ukrainizacja… odrusyfikowanie… bardzo pożyteczne»

Слово Просвіти, №27 за 2012 рік

Tak oświadczył w swoim liście do W. Lenina zastępca przewodniczącego Rady Komisarzy Ludowych USRR Artem (F. Siergiejew) 12.06.1920 roku. Aby wierni komunistycznym tradycjom i ideałom członkowie KPU, którzy pod czerwonymi namiotami strzegą pomnika na Besarabce w Kijowie, zmienili swoje obecne poglądy, zacytuję również ich wodza („Projekt tez KC RKP(b) o polityce na Ukrainie”, 1919): „…najsurowsze przestrzeganie równości języka ukraińskiego i kultury, obowiązkowo uczyć się języka ukraińskiego dla wszystkich urzędników…” W jakim celu to deklarowano i nawet przez dziesięciolecie realizowano, jest zrozumiałe — w celu zasłużenia na zaufanie Ukraińców, którzy podjęli próbę państwowego uniezależnienia. Językowe, kulturowe odrodzenie lat 20. XX wieku w końcu stało się zagrożeniem dla całości moskiewsko-sowieckiego imperium i w latach 30. stało się „rozstrzelanym odrodzeniem” w dosłownym rozumieniu, trwało to również przez kolejne dziesięciolecia. Lubomyr PYRIH, akademik NAMN, członek korespondent NAN Ukrainy, zasłużony działacz, laureat Państwowej Nagrody w dziedzinie nauki i techniki, deputowany Rady Najwyższej Ukrainy I kadencji, honorowy prezes Ogólnoukraińskiego Towarzystwa Lekarskiego, prezes Światowej Federacji Ukraińskich Towarzystw Lekarskich Wraz z odrodzeniem Państwa Ukraińskiego zapoczątkowano odrodzenie języka ukraińskiego, kultury jako czynników konsolidacji narodu, jego duchowości. Niestety, nasze władcze instytucje państwowo-polityczne, ich przywódcy czy to nie uświadomili sobie, czy nie chcą sobie uświadomić, czy zapominają (coraz bardziej!), że „…polityka, która ignoruje kulturę, jest skrajnie nietrwałą budowlą, którą zwali pierwszy mniej lub bardziej silny wiatr, bo nie będzie ona zakorzeniona w duchowym gruncie narodu” (O. Muratow, 2001). Wydarzenia ostatniego roku, analogiczne do wydarzeń sprzed kilku lat, pokazały, że władza nie tylko ignoruje, zapomina o państwowotwórczej roli języka narodowego, kultury, ale i sprzyja jej tłumieniu, poniżaniu. Deklarowana ocena sytuacji z 2004 roku I. Łosiowa („Suczasnist”, 2004, nr 7—8) w artykule „Ukraińcy — wewnętrzna diaspora?” jest jeszcze bardziej aktualna w 2012 roku: „W odróżnieniu od prawdziwej ukraińskiej diaspory (zewnętrznej), która jeszcze może liczyć (dziś nie może. — Aut.) na jaką taką uwagę ze strony oficjalnego Kijowa, diaspora wewnętrzna jest całkowicie przez organy państwowe zapomniana i skazana na denarodowienie, rusyfikację, utratę duchowych więzi z własnym narodem”. Czy nie rzucić tu hasła do „odrusyfikowania”? Problem nabrał szerokiego społecznego rozgłosu, rezonansu w związku ze spekulatywną interpretacją Europejskiej karty języków regionalnych lub mniejszościowych, z kłamliwymi oświadczeniami o ucisku „rosyjskojęzycznych”. I to wtedy, gdy tylko 3,9 % obywateli Ukrainy uważa dla siebie kwestię statusu języka rosyjskiego za ważną („Ukraina mołoda”, 2012, nr 90). Że władza państwowa Ukrainy nie poświęca wsparciu języków mniejszościowych należytej uwagi (jak i językowi państwowemu, zresztą), pokazał prezydent Rady Towarzystw Narodowych Ukrainy, przewodniczący Żydowskiej Rady Ukrainy Ilja Lewitas („Hołos Ukrajiny”, 2012, nr 115). Przy tym oświadczył, że „…ponieważ zgodnie z Konstytucją językiem państwowym u nas jest ukraiński — tak też ma być. Jestem Ukraińcem żydowskiego pochodzenia…” Że próby zalegalizowania języka rosyjskiego jako drugiego państwowego, przyjęcie projektu Kiwałowa—Kolesniczenki doprowadzą w obecnych okolicznościach do rozkładu obywatelstwa Ukrainy, do upadku języka ukraińskiego i dominacji rosyjskiego, udowodnili autorzy licznych publikacji. Okoliczności na początek XXI wieku są takie, że odrodzeniu świadomości narodowej, godności, rodzimojęzyczności powinno sprzyjać państwo. Gwarantem istnienia języka ukraińskiego do XX w. była wieś i dlatego „…nasi ojcowie i dziadowie byli silni w swojej narodowości mimo woli”, „sami sobie tego nie uświadamiając, oni mogli jeszcze pozostawać Ukraińcami”; „my już możemy być silni tylko świadomością swojej odrębności”. Tak oświadczył jeszcze w XIX w. O. Potebnia. Na przełomie XX—XXI wieków polega „…wyjątkowość Ukrainy w Europie w tym, że jest to kraj postkolonialny. Nie dawne okupowane terytorium,.. a właśnie kraj postkolonialno-posttotalitarny. A w dodatku — składowa ideokratycznego imperium, którym był Związek Sowiecki. Właśnie te czynniki i nałożyły główny odcisk na rozwój Ukrainy. I główny wśród nich — ideokratyczny”. (S. Hrabowski. „Ukraińcy: naród państwowy jako mieszkańcy kulturowego getta?” „Suczasnist”, 2004, nr 7—8). Niestety, 20 lat niepodległości uczyniło reżim naszego „kulturowego getta” jeszcze bardziej rygorystycznym. Ogólna atmosfera społeczna jest taka, że w szerokim użyciu, w codziennej komunikacji, korzystaniu z języka ukraińskiego przeszkadza niechęć do bycia białym krukiem, wieśniakiem. A do tego inercja, przyzwyczajenie i, co najważniejsze, brak „własnej odrębności”, tożsamości narodowo-językowej. W działalności zawodowej, we wzajemnej komunikacji, język jest najszerzej wykorzystywany w dziedzinach edukacji i medycyny. O działaniach w sferze oświaty dotyczących języka ukraińskiego i historii obecnego ministra „nauki… i sportu” ukraińska opinia publiczna wie. Stan języka ukraińskiego w sferze medycyny to wykorzystywanie go w wydawnictwach naukowych, popularnonaukowych, podręcznikach, poradnikach, praktyce wykładowej na etapach dyplomowych i podyplomowych, w literaturze słownikowej, w dialogach lekarza z pacjentem. W tym ostatnim potrzebne jest wzajemne zrozumienie (zarówno językowe, jak i merytoryczne) oraz zaufanie do lekarza. Wszystko zależy od osób, które kierują pracą w odpowiednich dziedzinach, od osobistej postawy medyka. Przez ponad 50 lat pracy na wschód od rzeki Zbrucz, posiadając różne stopnie naukowe i tytuły, zajmując różne stanowiska, w tym działalność pedagogiczną, naukową, konsultacje i wystąpienia na seminariach, prowadzenie konferencji naukowo-praktycznych i naukowych we wszystkich miejscowościach Ukrainy, tylko raz chora oświadczyła mi, abym rozmawiał z nią w języku rosyjskim. Spełniłem jej prośbę, choć czułem, że mnie rozumie. W języku rosyjskim czytałem wykłady lekarzom tylko na Krymie (przede wszystkim dążyłem do tego, aby przyswoili informacje), ale w 2003 roku tam już odbierano treść wykładów także w języku ukraińskim. Ministerstwo Ochrony Zdrowia Ukrainy poświęciło uwagę językowi ukraińskiemu w podległej dziedzinie jeszcze wtedy, gdy było Ministerstwem USRR. Przyjęto Program rozwoju języka ukraińskiego i innych języków narodowych w instytucjach i organach systemu ochrony zdrowia Ukraińskiej SRR na okres do 2000 roku (05.05.1991). Był to odzew na uchwaloną w 1989 r. ustawę „O językach w Ukraińskiej SRR”, na Państwowy program rozwoju języka ukraińskiego i innych języków narodowych w Ukraińskiej SRR do 2000 roku (12.02.1991). Przebieg realizacji tego Programu nie był kontrolowany ani oceniany. Co 4—5 lat biorę na siebie obowiązek oceniania wykorzystania języka ukraińskiego w publikacjach naukowych (czasopismach medycznych, zbiorach materiałów naukowych konferencji medycznych, zjazdów, sympozjów). Publikacje z Galicji, Bukowiny, Zakarpacia, Wołynia od lat 90. XX wieku są ukraińskie, w XXI wieku dołączyła do nich Ziemia Sumska. W 2009 roku liczba publikacji medyków w języku ukraińskim w porównaniu z 2004 rokiem z Dniepropietrowska, Zaporoża, Ługańska, Odessy wzrosła z 41,3 do 65,1 %, z Charkowa — z 26,7 do 47,0 %, z Doniecka — z 9,7 do 34,5 %. W 2004 r. nie natrafiłem na ani jedną publikację w języku ukraińskim krymskich medyków, w 2009 r. okazało się, że było ich 15,7 %. „Najbardziej ukraińskimi” w 2009 r. byli medycy z Winnicy (86,8 %), Połtawy (80,0 %) i Kijowa (74,5 %). Co i jak będzie dalej w warunkach, gdy język ukraiński (państwowy!) nie jest prestiżowy, nie jest obowiązkowy (!) dla osób sprawujących władzę państwową, gdy pojawia się zagrożenie wyboru języka przez rodziców w szkołach dla swoich dzieci, nieobowiązkowej znajomości języka państwowego przez studentów wyższych uczelni. Szesnasty od lat niepodległości minister ochrony zdrowia nie potrafił wypowiadać się w języku państwowym. Siedemnasta minister R. W. Bohatyriowa (która po raz drugi została ministrem), będąc deputowaną Rady Najwyższej pierwszej kadencji, nie potrafiła rozmawiać po ukraińsku, udowodniła, że opanować język państwowy, wypowiadać się, występować w nim, jeśli pragniesz, czujesz obowiązek, można bezbłędnie. Ciekawy pogląd na związek języka ze zdrowiem, życiem człowieka proponuje nauka biolingwistyka. Zgodnie z jej założeniami, język jest przypisywany, nadawany nie narodowi, a terytorium. Autorka artykułu „Łamiąc język, łamiemy i ciało” („Wasze zdorowja”, 2006, nr 24) L. Czerpakowa, która wykłada naukowe poglądy na ten przedmiot, twierdzi: „Im więcej ludzi rozmawia w języku rosyjskim na Ukrainie, tym wyższy wskaźnik śmiertelności. Narzucanie języka rosyjskiego Ukrainie jest sztuczne. A w ogólnym rozrachunku — szkodliwe. Przecież jest sprzeczne z prawami biolingwistyki…”. Ani z doświadczenia życiowego, ani z mediów nie są mi znane fakty siłowego narzucania języka ukraińskiego. Bardziej znane są pozwy entuzjastów-patriotów, którzy domagają się ustawowo należnej ukraińskojęzycznej reakcji ze strony urzędników. Nie wiem, czy poprawnie jest porównywać, ale w medycynie często uciekają się do ostrej interwencji chirurgicznej z korzyścią dla pacjenta. Więc może i w polityce językowej w okolicznościach, które zaistniały na Ukrainie, w celu odrodzenia sprawiedliwości historycznej, konsolidacji społeczeństwa, stabilizacji państwowości, należy czasem stosować także metody chirurgiczne. W latach 60. ubiegłego wieku, jako asystentowi katedry terapii Kijowskiego Instytutu Medycznego, przyszło mi kierować letnią praktyką medyczną studentów po czwartym roku w mieście Bohusław. Nie zapominam swojego wrażenia — oburzenia, jak jedna z miejscowych lekarek uparcie rozmawiała z ciężko chorą pacjentką tylko w języku rosyjskim. Chora, staruszka i zniedołężniała, nie mogła jej zrozumieć, dopytywała, a ta — nie, tylko po swojemu. Oto dlaczego medycy powinni znać język ukraiński, posługiwać się nim, propagować go. Dlatego zwracam się do kolegów tytułami swoich dawnych artykułów: „Lekarzu, bądź inteligentem!” (1988), „Lekarzu, bądź obywatelem!” (1991), „Lekarzu, przemów po ukraińsku!” (1993). Używając leksyki komunistycznych liderów, można rzucić hasło: „Nie dopuścimy do „okacapowania!” Nie będąc kompetentnym w dziedzinie biolingwistyki, mimo wszystko wykorzystam apel L. Czerpakowej: „Aby czuć się zdrowym człowiekiem, zapobiegać chorobom, rozmawiajcie w języku terytorium, w języku ukraińskim, współwibrujcie z ojczystą ziemią. I będziecie szczęśliwi!”. A do potomków ofiar tragicznej przeszłości, a jeszcze bardziej — do wyznawców ideologii przeszłości, należy powtórzyć wezwanie jednego z jej twórców i orędowników: „Ukrainizacja, raskacapowanie bardzo pożyteczne”. Wszystko wyszło ciekawie i artystycznie. A jeszcze ciekawiej było po koncercie, kiedy Surucanu na scenie rozdawał autografy dla wielbicieli. Spośród innych podchodzi do niego ta sama blondynka z krępym mężczyzną, który oświadczył, że piosenkarz obraził jego żonę, nazywając ją drzewem. Później Mołdawianinowi wyjaśniono, że smereka to nie imię żeńskie, a drzewo. Na szczęście wszystko skończyło się dobrze. Ion Surucanu obiecał nie tylko starannie uczyć się na pamięć obcych tekstów, ale i rozumieć ich treść. drżąco reagowała na występ zagranicznego gościa, Ion właśnie jej postanowił zadedykować ukraińską „Smerekę”, przy każdym słowie „Smereka” wskazując na nią. Oklaski za piosenkę przekierowuje do skonsternowanej i zadowolonej widzki. Są one, jakby chciał powiedzieć, dla ciebie, Ukrainko o imieniu Smereka…

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин