Сторінка · с. 1сторінка оригіналу ↗
Muzea sztuki Ukrainy — Contra spem spero
Слово Просвіти, №29 за 2007 рік
Ołeksandr FEDORUK
Historia ukraińskiego muzealnictwa rozpoczęła się, jak wszędzie, od prywatnych kolekcji artystycznych. Ambicje rodzinne ukraińskich rodów szlacheckich i kozackich dynastii pułkowniczych przez cały XVIII wiek przyspieszały gromadzenie wartości kulturalnych. Już wtedy powstawały galerie sztuki, biblioteki i archiwa znanych na Ukrainie kozacko-magnackich rodzin Wschodniej i Centralnej Ukrainy (Kocubejów, Halaganów, Miloradowyczów, Małkowyczów, Sulimów, Poletyków), a także Podola, Wołynia i Galicji. W tych majątkach gromadzono rodzinne portrety i obrazy europejskich mistrzów. Podstawy działalności muzealnej zostały jednak położone w XIX wieku. Historia kultury ukraińskiej pozostawiła szereg błyskotliwych nazwisk, które sprzyjały rozwojowi kolekcjonerstwa, mecenatu i przyspieszały tworzenie muzeów: Wasyl Tarnawski w Czernihowie, Dmytro Jawornycki i Ołeksandr Pol w Katerynosławiu, Kateryna Skarżyńska w Połtawie, rodziny Terszczenków i Chanenków w Kijowie — wszyscy wymienieni i wielu innych żyło myślą o potrzebie otwarcia muzeów. Faktycznie działalność rodziny Terszczenków oraz małżeństwa Bohdana i Warwary Chanenków położyła podwaliny pod kijowskie państwowe muzea. A szlachetne inicjatywy metropolity Andrzeja Szeptyckiego doprowadziły do utworzenia we Lwowie narodowego muzeum sztuki. Pod koniec XIX wieku, w 1899 roku, poza Kijowem otwarto muzeum w Odessie. Ten ekskurs historyczny jest niezbędny do zrozumienia, że XIX wiek sprzyjał tworzeniu zbiorów muzealnych. Jednak w XX wieku los historyczny rozporządził inaczej. Już podczas I wojny światowej na Ukrainie dokonano wielkich grabieży wartości kulturalnych. Listy strat opublikowano jeszcze w latach 20. XX wieku. Straszliwych strat muzea Ukrainy doznały podczas bolszewickiego przewrotu w 1917 roku. Tragiczny okazał się los ukraińskiej kultury, gdy wojska bolszewickie wywiozły bezcenne skarby. Zniszczono dosłownie wszystkie prywatne kolekcje, część z nich zasiliła magazyny państwowych muzeów, a wiele po prostu zniknęło, zostało ograbione. Kolejne lata i dziesięciolecia również naznaczone były ogromnymi stratami. Walka ateistów z religią doprowadziła do tego, że niemal wszystkie klasztory i cerkwie zostały zamknięte, a dawne ukraińskie mozaiki, freski, ikony, dawne rękopiśmienne i drukowane księgi były niszczone lub wywożone poza granice Ukrainy. W latach 30.–70. XX wieku pomieszczenia o charakterze sakralnym (cerkwie, kościoły, budynki klasztorne) często oficjalnie przekazywano pod budynki gospodarcze, a także nierzadko pod pomieszczenia muzealne. W ten sposób obiekty kultu przekształcano w instytucje muzealne, wbrew logice i zdrowemu rozsądkowi, a wartości kulturalne, z reguły, wywożono do Rosji. Ogromnych strat ukraińskiej kulturze przysporzyła II wojna światowa: zlikwidowano wiele katalogów wartości kulturalnych, opisów i dokumentów z czasów przedwojennych, a zagrabione zabytki kultury Niemcy wywozili na Zachód. Ale pilne były również okoliczności ewakuacji wartości kulturalnych z Ukrainy do wschodnich regionów Związku Radzieckiego. Kierując przez lata Narodową komisją ds. zwrotu na Ukrainę wartości kulturalnych, uznałem za konieczne zbadanie skali strat, skierowałem uwagę uczonych na działalność Radzieckiej Administracji Wojskowej w Niemczech oraz na potrzebę zwrotu wykrytych obiektów kultury, które wywieziono do Rosji. Nadal nie dysponujemy informacją, ile wartości artystycznych, które w czasie wojny znajdowały się na radzieckim tyłach, nie wróciło do ukraińskich muzeów. A te straty są dość odczuwalne! W swoim czasie wydaliśmy naukowe opracowanie o kolekcjach archeologicznych Ukrainy, które znalazły się w muzeach Rosji. Obserwacje naukowe dowiodły, że kolekcje archeologiczne wywożono od 1763 do 1989 roku. Zebrane fakty dały pełny obraz wywiezionych 800 kolekcji, które obecnie znajdują się w Państwowym Ermitażu, Państwowym Muzeum Historycznym Rosji, różnych instytucjach Akademii Nauk i uniwersytetach. Kolekcje te należą do zabytków epoki scytyjsko-antycznej, zabytków północnego Nadczarnomorza, dawnej ukraińskiej i średniowiecznej archeologii. Mimo wymienionych historycznie obiektywnych okoliczności, które doprowadziły na Ukrainie do masowych strat, w muzeach przechowywana jest ogromna liczba eksponatów o znaczeniu ogólnoświatowym. Według danych oficjalnych, obecnie na Ukrainie funkcjonuje 400 państwowych i komunalnych muzeów, w których magazynach przechowuje się ponad 11 milionów zabytków. Perłami o znaczeniu światowym stały się ikony syjamskie, włoskie proto-renesansowe i renesansowe malarstwo, dzieła wielu mistrzów sztuki europejskiej wszystkich okresów i epok, zabytki kultury orientalnej. Dumą wielu muzeów, zwłaszcza Odeskiego Muzeum Archeologicznego, stały się liczne obiekty kultury antycznej, zwłaszcza z Olbii, Pantykapejonu, Niniwy, Chersonezu, Bosporu — dawnych starożytnych polis nadczarnomorskich. Ukraińscy artyści wpłynęli na rozwój światowej awangardy. Kolekcje artystów-awangardystów na Ukrainie w czasach radzieckich niszczono w muzeach. O tym również opublikowaliśmy artykuł. Ceną
Zakończenie na s. 13
BIBLIOTEKA ANTONOWYCZÓW W MOHYLJANCI
NASZ NIEPRZEWYCIĘŻONY SERHIJ WYNOHRADSKI
Dobrowolne ofiary „Na Kobzarewą Cerkiew”: Międzynarodowa Fundacja Charytatywna „Ukraińska Rodyna”, rachunek nr 26045200145101 w Podilskiej filii AKB „Kijów”, kod MFO 320401, kod ZKPO 21709106
ŁĄCZNIE NA RACHUNKU CERKWI TARASOWEJ — 816 943 hrywien 00 kopiejek
с. 13 · сторінка оригіналу ↗
Dokończenie. Początek na s. 1. W warunkach totalitaryzmu, często ryzykując życiem, pracownicy muzeów chronili przed zniszczeniem przez radzieckie organy specjalne kolekcje sztuki. Z wielkim sukcesem wystawy ukraińskiej awangardy lat 1908—1930 były w ostatnich latach prezentowane w Monachium, Tuluzie, Chicago, Nowym Jorku. Omawiane są projekty między Narodowym Muzeum Sztuki Ukrainy a dyrekcją muzeów berlińskich dotyczące prezentacji ukraińskiej awangardy w Berlinie. Po epokowej prezentacji MoMA w Berlinie kijowska kolekcja odtworzy urok ukraińskiej kultury w jej rozwoju między Zachodem a Wschodem. Jeśli rzucić okiem na sumę tragicznych stałych artystycznych na Ukrainie w ciągu całego XX wieku, to należy podsumować, że władza radziecka przez siedemdziesiąt lat nie zdołała zbudować na Ukrainie ani jednej placówki muzealnej poświęconej sztuce, a na pomieszczenia muzealne przekazywała z reguły kompleksy pałacowe byłych właścicieli albo, zamykając cerkwie, kościoły, synagogi i inne budowle sakralne, przekształcała je w muzea, archiwa czy biblioteki. Dochodząc do władzy po pomarańczowych dniach jako Prezydent Ukrainy, Wiktor Juszczenko rzucił skrzydlate hasło o potrzebie stworzenia ukraińskiego Ermitażu. Romantykom dodało ono nadziei, a sceptycy zgodzili się, że to iluzja. Przecież stworzenie w Kijowie muzeum sztuki współczesnej na bazie byłego potężnego kompleksu wojskowego „Arsenał” — dla nas, z naszą gospodarką i polityką, która uznaje przede wszystkim prawa inflacji, a nie modernizacji — jest rzeczą niełatwą, w naszych warunkach po prostu nierealną. Dlaczego ideę Prezydenta zaliczam do romantycznych? Katastrofalnie niskie finansowanie budżetowe muzeów sztuki, permanentna droga pracowników muzealnych przed wywłaszczeniem (alienacją) pomieszczeń muzealnych, dosłowne przetrwanie muzeów, których los zależy od kaprysów urzędników najwyższej rangi państwowej — te i inne, Walentyna DAWIDENKO
Są też tacy kijowianie, którzy pracują latem. Choć jest to już nieco sprzeczne z naturą, tą, która szumi za oknem, przesiewa drobniej kropelki deszczu i pachnie aromatem łąk. Aby objąć wszystko wzrokiem, brakuje horyzontów, bo to miasto. Aby swobodnie oddychać — za dużo aut na ulicach. Jak działa w takiej sytuacji prawdziwy artysta? Wyrzuca wyciśnięte tubki po farbach, za to tworzy swoją przestrzeń na płótnie lub na scenie. Właśnie tak pojawia się całkiem wakacyjny wątek, gdzie mieszkają kwiaciarki i tkaczki, lalki tańczą czardasza i mazurka, a akcja rozgrywa się w niewielkim miasteczku w Galicji. Premiera baletu „Coppélia” L. Delibesa na scenie Opery Narodowej wyzwoliła cały barwny wachlarz artystycznych odkryć jego twórców i wykonawców, a także przewrotne przeplatanie się życiowych i bajkowych rzeczywistości, gdyż u podstaw scenariusza Ch. Nuittera i A. Saint-Léona leżą baśnie dobrego i lirycznego filozofa E. T. A. Hoffmanna. Właśnie na motywach tego scenariusza stworzył libretto artysta ludowy Ukrainy Serhij Bondur (jest on autorem choreografii i inscenizacji baletu), a do redakcji muzycznej utworu dołączyli Hałyna Małyszko i Roman Sołoszczenko. Dekoracje autorstwa artysty ludowego Ukrainy, laureata Narodowej Nagrody Ukrainy im. T. H. Szewczenki Marii Łewytskiej. Kostiumograf Ludmyła Nahorna. Lecz najważniejsze jest to, że ten profesjonalnie przygotowany projekt przedstawiła jedna z najmłodszych artystycznych placówek edukacyjnych — szkoła sztuki choreograficznej „Kijowska Miejska Ukraińska Akademia Tańca”. W spektaklu wzięli udział nie tylko studenci, ale i najmłodsi uczniowie studium choreograficznego przy szkole. Zdaniem dyrektora placówki edukacyjnej Andrija Liahuszczenki, spektakl pokazał możliwości ich wychowanków w różnym wieku, stał się kwintesencją pracy z pięciu lat. „Jeszcze na początku naszej Niepodległości, kiedy otworzyły się granice polityczne, społeczne, kulturowe, pojawiła się potrzeba nowych placówek edukacyjnych, także w sztuce choreograficznej. Była ona i wcześniej na wysokim poziomie, miała wybitnych wykonawców, choreografów, ale taniec obecnie jest bardziej wieloaspektowy, niż był w czasach radzieckich. Na świecie rozwijał się modern, jazz, różne kierunki współczesnej choreografii. Co więcej, demokratyzacja naszego społeczeństwa otworzyła możliwości tworzenia nowych zespołów, do których mogli trafiać przyszli specjaliści. Jedyna kijowska szkoła choreograficzna nie zaspokajała wymienione, niedostatki naszego muzealnego współczesnego bytu sprowadzają ideę „ukraińskiego Ermitażu” w miejsce, którego nie nazwiesz prestiżowym. Francuscy liderzy Mitterrand (zaczął przebudowywać wejście do Luwru) czy Pompidou (budował centrum sztuki współczesnej Beaubourg w miejscu tradycyjnej zabudowy) mieli twarde przekonania i cel, bo byli liderami-pragmatykami i doprowadzili sprawę do końca. Na Ukrainie, a w szczególności w Kijowie, gdzie nowa stołeczna administracja na czele z merem L. Czernoweckim jest absolutnie obojętna na problemy rozwoju sztuki i kultury w ogóle, rozpoczęła się dosłownie ofensywa na muzea. Przykłady są warte tego, aby dowiedziała się o nich światowa opinia publiczna. Pomieszczenia Muzeum Historii Kijowa oddano do dyspozycji Sądu Najwyższego, a niedokończony budynek Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy, gdzie planowano kompleks artystyczny XX w., zamierzają zrekonstruować na garaże dla nuworyszy. I gdzie, w jakim miejscu budować garaże? Sto metrów od budynku, w piwnicach którego wojska NKWD rozstrzeliwały inteligencję! Obok stoi krzyż pamięci ofiar ludobójstwa!.. Nas takie „gesty” p. Czernoweckiego nie dziwią, bo ani on, ani jego ekipa nie są pobożnymi ludźmi-chrześcijanami. Wszystko to dzieje się w centrum miasta, gdzie ziemia jest droga, ofensywa na muzea nabrała frontalnego rozmachu. Muzeom odbiera się działki muzealne, a w ich miejscu planowane są nowe biura, banki itd. Po stu latach unikalna obojętność naszych współczesnych na dorobek, który zbierano przez wieki, obraca się w amatorską profanację. W latach 90. XX w. rozbrzmiewały już hasła, które przerażały treścią zawartej agresji: jeśli brakuje pomieszczeń muzealnych — należy sprzedawać dzieła muzealne na aukcjach. Swego czasu, w czasach leninowsko-stalinowskich, takie eksperymenty były z powodzeniem przeprowadzane, dzieła sprzedawano na Zachód, a Amerykanin Hammer w ten sposób zebrał kolekcję. Artystyczne zbiory muzealne Ukrainy są pozbawione poważnej opieki społeczeństwa i trzymają się na entuzjazmie muzealnych patriotów. Mężowie stanu najwyższej rangi, bywało, wbrew istniejącym normom Ukrainy, przekazywali dobra kultury innym państwom. Tak, z woli byłego prezydenta Ukrainy L. Kuczmy w Holandii znalazła się unikalna kolekcja graficzna Koenigsów, która ma pikantną historię powstania, za którą Ukraina na warunkach parytetowych mogłaby otrzymać z Rotterdamu dzieła, które doświadczyły przymusowej migracji podczas II wojny światowej ze Lwowa. Odnosi się wrażenie, że zagęszczam barwy i nie widzę pozytywnych inicjatyw. Aby rozwiać takie myśli czy obawy, powołajmy się na pouczające doświadczenie Narodowego Muzeum Sztuki, które na poziomie innowacyjnych technologii prowadzi propagandę sztuki ukraińskiej, występuje jako organizator ciekawych projektów artystycznych, współpracuje z muzeami Europy. Wystawy ukraińskiego portretu kozackiego XVI—XVIII w., która się tu odbyła, japońskiej kaligrafii „Soho”, gruzińskiego artysty Niko Pirosmaniszwilego, Francisco Goi, ukraińskiego modernizmu — wszystko to zaliczamy do ogłoszonej przez Prezydenta idei o „ukraińskim Ermitażu”. W tym samym perspektywicznym kluczu o parytetowych dialogach muzeów narodził się projekt, który naświetlił kontekst ukraińskiego rzeźbiarza Archipenki z niemieckimi kręgami artystycznymi. Wspomniany projekt Narodowego Muzeum Sztuki Ukrainy z niemieckimi kolegami przyciągnął uwagę swoją konstruktywnością. Inicjatywy muzealnych entuzjastów, wielu dyrektorów, w szczególności rezerwatu Kijowsko-Peczerskiego S. Kroliwcia, Narodowego Muzeum Historycznego S. Czajkowskiego,
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
