Сторінка · с. 7сторінка оригіналу ↗
ROZWAŻMY PROBLEM UKRAWIŃSKIEJ SZLACHECKIEJ...
Слово Просвіти, №29 за 2011 рік
Jewhen ZARUDNYJ, kandydat nauk filozoficznych, Charków. Sławny rosyjski autor pisze dzisiaj: „Główny problem polega na tym, że arystokracja przemysłowa i finansowa w Rosji nie zaistniała, i to jest gorsze od jakichkolwiek siłowików. Bo arystokracja (czy to krwi, czy pieniędzy) — to władza, która stworzona jest na nierozerwalnym związku z ziemią i krajem, i właśnie w wyniku takiego związku tę władzę uznają inne warstwy. (…) I arystokracja, i oligarchia w formalno-prawnym znaczeniu to jedno i to samo — władza niewielu. Niewielka różnica polega jedynie na tym, że arystokracja rozmawia ze społeczeństwem w jednym języku i jest obdarzona powszechnie uznawaną charyzmą, podczas gdy oligarchia żyje w sztucznym świecie, rozmawia sztucznym językiem i żadną charyzmą nie jest obdarzona. Dlatego arystokracja jest zakorzeniona w rodzimym gruncie i trwa wiekami, ucieleśniając siłę, bogactwo i energię narodu, a oligarchia jest pozbawiona korzeni…” (Maksim Sokołow). Jako człowiek, który nie należy do rosyjskiej kultury, mam możliwość spojrzenia na sytuację z boku i, rozszerzywszy sferę zastosowania logiki Sokołowa, kategorycznie oświadczyć: w Rosji (a zatem i na Ukrainie, która wchodziła w skład Imperium Rosyjskiego) w ogóle nigdy nie było arystokracji. Ziemianie, panowie — byli, arystokratów — nie było. To nie jest europejska arystokracja, bo ta deklaruje: „Możemy pozwolić sobie na wszystko i właśnie dlatego możemy pozwolić sobie tylko na bardzo niewiele”. To nie są rzymscy patrycjusze, „dla których władza była prawem i zaszczytem, a nie źródłem dochodów” (T. Mommsen). To nie są właściciele angielskich hrabstw, którzy wydają swoje bogactwo na wiejską gościnność („potężny hrabia Warwick, jak opowiadają, dzień w dzień utrzymywał w swoich licznych zamkach 30 tysięcy ludzi”. — Adam Smith). To hierarchiczna wschodnia despocja, rozbestwiona samowolą, która przekształciła swoją bezgraniczną władzę nad „niższymi” w źródło dochodów. I dlatego choćby nie wiem ile wymawiać po rosyjsku „hrabia, hrabia, hrabia”, w historii Rosji arystokratów nie będzie. Niestety, normalny proces formowania się ukraińskiej arystokracji, która rozmawiałaby ze społeczeństwem w jednym języku (w dosłownym i przenośnym znaczeniu), zakończył się po aneksji państwa kozackiego przez carstwo moskiewskie. Rozszerzywszy prawa i przywileje moskiewskich szlachty służebnej na małorosyjską szlachtę i starszyznę kozacką, imperium pozbawiło ukraińskich „lepszych ludzi” zalążków arystokratyczności (które zawsze wyrastają na niwie demokracji wojskowej) i w ten sposób przekształciło w typowo rosyjskich imperialnych despotów-pańszczyźnianych. Najlepsi z najlepszych protestowali, ale czyż mogli oni wytrzymać „przed tą nieubłaganą lawiną, która toczyła się z północy do Morza Czarnego i pokrywała wszystko, co nosiło rosyjskie imię, jednakowym lodowatym całunem niewolnictwa”? (Aleksander Hercen). Z „Zarysu historii Hlińska” kijowianina W. Parchomenki: „Na początku kwietnia 1918 roku do Hlińska wkroczył oddział Niemców i hajdamaków. Hlińczan spędzono do zarządu gminnego na zebranie. Pod drzwiami zarządu gminnego ustawiono karabiny maszynowe, których czarne lufy wycelowano w tłum. Tam też stało około dziesięciu drewnianych ławek i sterta przygotowanych rózeg. Na ganku, obok karabinów maszynowych, stał niemiecki komendant, obok niego pan Zarudny. Komendant ogłosił, że za wyrąb (dokonany na polecenie Rady) lasu należącego do pana Zarudnego, mieszkańcy muszą wypłacić Zarudnemu rekompensatę 80 tys. karbowańców. Kilku hlińczanom, którzy próbowali wyrazić niezadowolenie, kaci wymierzyli rózgi i szompoły. Swoją porcję szompołów otrzymali też ci, którzy dobrowolnie zdali Niemcom i hajdamakom broń. Ta egzekucja trwała od rana do południa”. Społeczność odpowiedziała adekwatnie. Łozowianin W. Trusz w swoim szkicu „Ruch narodowowyzwoleńczy na Łozowszczyźnie w XX wieku” pisze: „Zafascynowanie Hetmanatem, czy raczej — sojusznikami, trwało niedługo. Polityka rekwizycji popchnęła chłopów do powstania. Wtedy też zaczyna się zorganizowany ruch machnowski(…). Posuwając się przez ziemie powiatów aleksandrowskiego i pawłogradzkiego, machnowcy prowadzili walki z wojskami hetmana i sojuszników. Wśród łozowian do dziś żyją wspomnienia o Machnie — od poważnych po legendarne. Zachował się opis zniszczenia majątku rodziny Zarudnych we wsi Domacha, sporządzony przez artystę ludowego Ukrainy O. Tarasenkę. „…Zajęć w szkole nie było — wszyscy byli zajęci grabieżą pańskiego majątku. Razem z machnowcami, my, dzieciaki, wlecieliśmy do ogromnego, zalanego słońcem pokoju na trzecim piętrze. W centrum pokoju stał piękny czarny fortepian. Wąsaty machnowiec z wściekłością uderzył kolbą karabinu w białe lśniące klawisze i one boleśnie zajęczały językiem różnych dźwięków. „A nu, wzięli! Naparli! Niech ta pańska muzyka zagra nam tam, na ulicy. Wzięli!” Wszyscy naparli na fortepian i z siłą popchnęli go w przepaść wybitej ściany… Kiedy już całkiem ściemniało, my znów postanowiliśmy zajrzeć do pałacu. Nagle z ciemności ktoś rzucił płonącą pochodnię. Przerażeni na śmierć, my galopem wylecieliśmy z pałacu. Po chwili wszystko wokół płonęło ogniem. Pochodnią płonął pański majątek Zarudnego. A wokół, w pewnej odległości, do rana stali z dziećmi chłopi, z żalem obserwując niczym nie usprawiedliwioną zbrodnię…”. Nieusprawiedliwioną? Patrząc jak rozumieć prawdę — w formalno-prawnym lub istotowo-historycznym znaczeniu. Kiedy jeden z potomków Hryhorija Zarudnego, mirhorodzkiego pułkowego osauła i dyplomaty hetmana Mazepy, smagał hajdamacko-niemieckimi szompołami swoich chłopów, znaleźli się chłopi, którzy na znak zemsty spalili posiadłość innego potomka Hryhorija Fedorowycza. Z historycznego punktu widzenia wszystko jest bardzo logiczne.
Nie było dane „najlepszym ludziom” kozackiego narodu wyrosnąć na ukraińską arystokrację, która byłaby zakorzeniona w rodzimym gruncie i ucieleśniałaby siłę, bogactwo oraz energię narodu. Ich potomkom pisane było jedynie imperialne szlachectwo, które z narodową arystokracją nie ma najmniejszego związku. Ale nawet w tak niesprzyjających warunkach historycznych rodzili się szlachetni bohaterowie. Moja heroiczna historia dotyczy wielkich i tragicznych kijowskich wydarzeń stycznia 1918 roku. Dowiedziano się o niej w 1919 roku, kiedy w Charkowie w drukarni „Peczatnyk” wyszła książka „Bohdan-Ołeksandr Zarudny. Zbiór ilustrowany. Opracowali S. Zarudny i H. Mychajłycz”. Potem historię zatarto, opracowujących rozstrzelano, a książkę wysłano do specjalnego zbioru. W podręczniku historii Ukrainy, z którego obecnie uczą się studenci Uniwersytetu Charkowskiego, interesujące nas wydarzenia przedstawiono tak: „Zajmując Kijów, wojska M. Murawjowa przez trzy doby prowadziły »czerwony terror«. Z ich rąk zginęło 2587 kijowian, przeważnie oficerów, junkrów, zamożnych obywateli” (W. Semenenko i L. Radczenko. Istorija Ukrainy s drewniejszych wriemien i do naszych dniej. — Charków: Torsing, 1999). Wśród zabitych byli członkowie Centralnej Rady Ołeksandr Zarudny, Isaak Puhacz i Leonard Boczkowski. Rozstrzelano ich nie dlatego, że Zarudny miał stopień chorążego armii carskiej, a Puhacz i Boczkowski wydawali się zabójcom obywatelami zamożnymi. Rozstrzelano ich za ukraińskość! Ale ten fakt historyczny nie tylko był wcześniej przemilczany, lecz pozostaje w takim stanie do dziś. „Wszystkie te działania — podsumowują autorzy podręcznika — nie można zakwalifikować ani jako bolszewicki, ani jako nacjonalistyczny terror. Powtarzało się okrucieństwo, znane z czasów Wielkiej Rewolucji Francuskiej lub wojny secesyjnej w USA, kiedy żadne ośrodki władzy nie mogły powstrzymać rozwścieczonych marginesów (…)”… Takie oto internacjonalne, ogólnoludzkie niegodziwości. Nieprawda! W rzeczywistości „internacjonalne” okrucieństwo było zupełnie inne. Naoczny świadek pisze: „Przedwczesna tragiczna śmierć tow. Zarudnego, Puhacza i Boczkowskiego jest nie tylko ogromną stratą dla partii i dla obywateli. To nie są przypadkowe ofiary w walce, o których można powiedzieć »las wycinają — wióry lecą«. Nie, ich rozstrzelanie to symptom, to znak, pod którym przeszła i przechodzi druga rewolucja w Rosji i na Ukrainie. (…) Zbrodniarze są i będą wszędzie. Ciemne masy pozostaną ciemnymi, jeśli nie walczyć z ich ciemnotą. Ale tutaj wina spada na tych, którzy te masy prowadzą i którzy rozbudzonej żywiołowości rewolucji nie wprowadzają w określone ramy (…). Tak, teraz masy są pewne, że wojna toczy się »między bolszewikami a Ukraińcami«, a dlatego przy zwycięstwie »bolszewików« masy zaczynają wykorzeniać »Ukraińców« tymi sposobami, które znają — karabinami, bagnetami. I w pierwszych dniach władzy »Sekretariatu Ludowego« w Kijowie padł nie jeden dziesiątek niewinnych w »kontrrewolucji« Ukraińców — za ukraińską mowę, za zaświadczenie napisane w języku ukraińskim (…). Śmierć Zarudnego, Puhacza, Boczkowskiego jest tak charakterystyczna z tej strony — zwłaszcza, gdy wziąć pod uwagę jeden szczegół ich aresztowania, świadkiem i tylko przypadkiem nie obiektem którego przyszło być autorowi tych wierszy. Majtek, który przeprowadzał rewizję, na słowa towarzyszy »jesteśmy członkami Centralnej Rady« z nienawiścią powiedział: »a was to nam i nado. Wsie eta Centralnaja Rada!…« I od tych słów, a przede wszystkim od wyrazu jego twarzy stało się zrozumiałe, że stanie się coś nieodwracalnego i bezsensownego… Taka tępa nienawiść świeciła w jego oczach, tak mocno od razu ścisnęła jego ręka rewolwer — że było jasne, dla niego »Centralna Rada« to nie »polityka«, to nie ideowo-wroga siła — a wróg, realny pierwotny wróg pierwotnego człowieka, którego trzeba ciąć, kłuć, strzelać, z którym innej walki nie może być…” Was. Ellan. Następstwa… „Borotba” 23 (10) lutego 1918 r. nr 1 (Kijów). „Kijowska władza radziecka, sztaby rewolucyjnych wojsk, poszczególne osoby z bolszewickich liderów — wszyscy oni stanowczo deklarują, że nikt nie wydawał rozkazu o rozstrzelaniu Zarudnego i Boczkowskiego. »Sami żołnierze rozstrzelali«. Przeciwko takiemu oświadczeniu trudno zaprzeczać, bo rzeczywiście »sami żołnierze« rozstrzelali nawet wielu kijowskich bolszewików. Co prawda, ci, którzy powołują się na »samych żoł-
«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад
