Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє

NA MEŻI STOLITĘ

Слово Просвіти, №29 за 2011 рік

możliwości i korupcyjne schematy cienistego zarobku”3. Jak widzimy, także władza uświadamia sobie ogromne napięcie problemowe, które narasta w procesie modernizacji gospodarki i sfer zarządzania państwowego; przezwyciężenie korupcji, która niszczy państwo od wewnątrz, doprowadza władzę i społeczeństwo do moralnej degradacji, wzmacnia nihilizm prawny. Bezspornie modernizacja państwa, gospodarki i społeczeństwa jest dziś na czasie. — Ale jak te reformy zrealizować? Strategie modernizacyjne urzeczywistniają się wtedy tylko, gdy, jak świadczy doświadczenie rozwiniętych państw europejskich, istnieje rozwinięte społeczeństwo obywatelskie, ukształtowane „społeczeństwo wiedzy”, gdy istnieje kulturowo i politycznie skonsolidowany naród. — Powszechnie uznano, a praktyka państw przemysłowo rozwiniętych dowiodła, że zasób intelektualny, kultura i duchowość efektywnie wpływają na rozwój polityczny i gospodarczy kraju, określają moralno-psychologiczny i ekonomiczny stan społeczeństwa. Rozwinięte kraje świata dzięki priorytetowemu rozwojowi edukacji i nauki osiągają do 40 % przyrostu PKB. Dlatego musimy podnieść autorytet pracy intelektualnej, prowadzić narodową priorytetową politykę kulturalną, która w znacznym stopniu określi kształtowanie tej ideologii narodowej, która potrafi zorganizować i zmobilizować społeczeństwo do zdecydowanych, dynamicznych działań, naładować nastroje społeczne energią państwowego samourzeczywistnienia. Bez zasobu intelektualnego i kulturowo-duchowego nie da się tu obejść. On jest najważniejszy. — To właśnie zasób intelektualny narodu określa jego pozycję we wspólnocie światowej. Świat dziś intensywnie się globalizuje. Narody i państwa wchodzą w dialogi na różnych poziomach — politycznym, gospodarczym, religijnym, duchowym, kulturowym. Jak Pan widzi tę globalną integrację i miejsce w niej Ukrainy? Przecież ważne jest dla nas nie tylko być w świecie, ale także zachować swoją istotę, nie utracić własnego indywidualnego „Ja”. Jak wzmocnić, zdynamizować nasz dialog z europejską wspólnotą, nie czekając, aż ostatecznie dojrzeje w głowach naszych prorządowych polityków decyzja o konieczności eurointegracji? — Globalizacja, moim zdaniem, to wyzwanie cywilizacyjne, które zakłada, jeśli chcesz, stymuluje modernizację. Właśnie w modernizacji społeczeństwa tkwią zarówno plusy, jak i minusy globalizacji, bo postęp technologiczny, gospodarka rynkowa i inne mechanizmy racjonalizacji nieuchronnie rodzą systemy unifikacyjne, które grożą zniwelowaniem różnorodnych form ludzkiego życia. Co robić? Zatrzymywać się nie wolno, ale też nie wolno bezmyślnie rzucać się, nie oglądając się na swój narodowy brzeg, w wir strumieni modernizacyjnych. Dokąd nas one wyniosą i czy nie utracimy w tym wirowaniu swojego narodowego „Ja”, swojego obrazu cywilizacyjnego? Nie utracimy, jeśli ten proces modernizacji zostanie zabezpieczony kulturowym wsparciem, kształtowaniem tożsamości narodowej dzięki przebudzeniu i „zaszczepieniu” w świadomości społecznej pamięci historycznej i kulturowej. Znany niemiecki badacz Jörn Rüsen w pracy „Nowe drogi myślenia historycznego” podziela i rozwija ideę Samuela Huntingtona o przezwyciężeniu kryzysu orientacyjnego, który powstał po rozpadzie ZSRR, za pomocą takiej podstawowej wielkości orientowania politycznego, jaką jest kultura. „Oznacza ona system wartości i symboli, — stwierdza Jörn Rüsen, — który ustanawia tożsamość jako przynależne wspólnocie podstawowe przekonanie w jego możliwie najszerszym rozpowszechnieniu społecznym, i który należy traktować jako istotny warunek działalności politycznej”4. Jeśli podstawowym elementem, dokładniej, głównym czynnikiem orientowania politycznego we współczesnym świecie jest kultura, a ten „system wartości i symboli” (Jörn Rüsen) określa logikę kształtowania tożsamości zbiorowej, to zrozumiałe jest, dlaczego Samuel Huntington, a za nim Jörn Rüsen, uważają, że „na miejsce zimnej wojny systemów politycznych przychodzi zimna wojna kultur” jako „fundamentalne wielkie podmioty działalności politycznej w długotrwałym konflikcie o władzę…”5. Trudno przyjąć wyrażenie „zimna wojna kultur”. S. Huntington nazywa to zderzeniem (clash)6. I nie tyle kultur, ile różnych tożsamości. Przede wszystkim kulturowych tożsamości. Dlatego ja osobiście uważam za jeden z najważniejszych elementów polityki humanitarnej Ukrainy kształtowanie tożsamości kulturowej jako podstawowej zasady regulowania stosunków międzykulturowych na obecnym etapie. Najważniejsza jest komunikacja między różnymi wspólnotami w celu porozumienia, wymiany kulturowej, integrowania różnic kulturowych, w celu rozumienia siebie wśród wielu innych oraz należytej samooceny. Najwyraźniej dlatego kultura jest dziś uważana za kryterium determinujące modernizację, ważny bodziec i świadectwo postępu politycznego i gospodarczego. Co więcej, znany brytyjski badacz teorii narodów i nacjonalizmu Anthony Smith jest przekonany, że pod koniec XX w. „kultura, kultura narodowa, ponownie potwierdziła swoją pierwszeństwo nad polityką, gospodarką i technologią, ponieważ kultura to niezmienny fundament społeczeństwa, z jego powolnym rytmem komunikacji, głębokimi strukturami w ludzkiej psychice i wszechogarniającymi kodami symbolicznymi oraz splotami stosunków społecznych”7. Trudno nie zgodzić się z tym wnioskiem, gdy widzimy, jak narastająca wzajemna zależność w zglobalizowanym świecie stawia na porządku dziennym kwestię różnic kultur, zwraca uwagę ludzi na ich własną etnohistorię i kulturowo-historyczne dziedzictwo, na zachowanie wartości i tradycji narodowych. Zatem kulturowa swoistość jest podstawową nowoczesną doktryną ideologii integracji europejskiej w celu tworzenia wspólnej przyszłości i przeciwstawiania się globalnej jednolitości. Musimy widzieć siebie w świecie konkurencyjnych wspólnot narodowych. Widzieć swoje miejsce, uświadamiać sobie swoją rolę, gromadzić zasoby do mobilizacji swojej energii cywilizacyjnej w celu samoafirmacji w świecie masowej komunikacji, wzajemnej zależności gospodarczej i centralizacji administracyjnej. — Ale jak to robić? Gdzie są te mechanizmy, dźwignie, instrumentarium? Wreszcie, gdzie są działania władzy? Lubi Pan określenie „zaspokajać pragnienie”, rozumiejąc przez nie odrodzenie swojej tożsamości narodowej i kulturowej. Jak to widzi Pan w praktyce, w realnym życiu? — To proces niezwykle ważny dla każdego narodu. Musimy stale ożywiać tradycje narodowe, prowadzić tak zwaną „kanonizację” mitów narodowych i religijnych jako duchowych budowniczych ideologii narodowej. Jestem za głęboką i twórczą syntezą w ukraińskiej kulturze własnych tradycji i tradycji innych etnosów zamieszkujących Ukrainę. Na tej bazie kształtuje się narodowy system wartości. Zaspokoić duchowe pragnienie — to znaczy odnaleźć w sobie godnego przedstawiciela swojego narodu, odkryć Ukrainę w sobie. — Jaka tu rola władzy i elity narodowej? — Władza powinna być nie tylko instrumentem politycznym, ale także kulturową rzeczywistością. Cywilizacja ukraińska jest powołana, by wystąpić w świecie jako niezależny i samowystarczalny system kulturowy. Berło obowiązku narodowego przede wszystkim powinna wziąć w swoje ręce elita, inteligencja. Tak było we wszystkich czasach. Elita narodowa to swoista duchowa tarcza na progu globalizacji. Granice kulturowe między ludzkością są najważniejsze. Widzimy, że konkurencja w świecie międzynarodowym przeniosła się na poziom kultur, które w procesie industrializacji społeczeństw i globalizacji pozostają chyba jedynym przyczółkiem chroniącym ciało narodowe przed korozją asymilacyjną. Bardzo ważne jest dla nas intensyfikowanie procesów kształtowania i przekształcania tożsamości narodowej, ale jak to robić, skoro w gruncie rzeczy nie panujemy nad ukraińską przestrzenią informacyjną. Jak więc kształtować współczesną tożsamość ukraińską, narodowy system wartościowo-symbolicznych punktów orientacyjnych, wartości ogólnospołecznych i ogólnoludzkich? Ponadto musimy rozwijać i popularyzować nowe formy kultury, wiedzy, zapewniać wzajemną wymianę informacji, komunikację, interakcję, kultywować wizerunek Ukrainy atrakcyjny dla świata. Transkulturowe interakcje tworzą bowiem globalny międzynarodowy dialog, wzmacniają wielokulturową współobecność, a w tych dialogach informacyjnych musimy aktywnie uczestniczyć. Jednak nasz narodowy obowiązek to chronić siebie przed zamachami na własną tożsamość, pielęgnując swój język, kulturę, tradycje, sztukę, świadomość narodową i religijną. Korporacje transnarodowe, światowe systemy telekomunikacyjne i informatyczno-komputerowe sieci wytwarzają i aktywnie wprowadzają takie zjawiska, jak „kultura globalna”, „kultura kosmopolityczna”, „unitarna kultura globalna”, „kultura transnarodowa”… Te zjawiska są groźne, ich wpływ na kultury narodowe jest dalece nie pozytywny, ponieważ przede wszystkim zacierają różnice międzykulturowe i stymulują powstawanie syntetycznych, uniwersalnych wzorców transnarodowego produktu kulturowego. Wskutek działania tych globalnych systemów telekomunikacyjnych kultury narodowe „zawisają”, odrywają się od swojego „systemu korzeniowego”, od głównego źródła duchowego odżywiania — od narodu, etnosu, tradycji, języka, historii, wspólnej kultury. Przeraża nas transnarodowa uniwersalność, która rodzi uniwersalność transkulturową. Nieprzypadkowo Umberto Eco w pracy „Wieczny faszyzm” mówi o nadejściu epoki globalno-totalitarnej kultury. Dlatego jest nam bardzo potrzebna narodowa strategia humanitarnego rozwoju Ukrainy. Państwo bowiem nadal pozostaje bez strategicznej ideologii, każda nowa rządząca elita dąży do gwałtownej zmiany wektora rozwoju państwowego, a to dezorientuje nie tylko społeczeństwo ukraińskie, lecz także świat. Ile jeszcze będziemy, przypominając sobie Mykołę Winhranowskiego, „na Ukrainie — chorzy Ukrainą”, ile jeszcze będziemy w Ukrainie przebywać w poszukiwaniu jej? Cóż, zdaje się, że to choroba — już przewlekła. Ale uleczalna. Pod warunkiem, że w polityce państwowej czynniki humanitarne staną się priorytetowe. Każda nowa ukraińska władza ogłasza przejście do społeczeństwa innowacyjnego typu, ale jak mało robi się po to, by uruchomić ludzki, intelektualny, kulturalny i duchowy potencjał narodu! A to najsilniejsze, najefektywniejsze rezerwy i czynniki transformacji społeczeństwa. Dlaczego te rezerwy nie są wykorzystywane? Przede wszystkim dlatego, że polityka państwowa nie odpowiada interesom narodowym. Brak jest jasno określonej, odpowiednio zalegalizowanej strategii rozwoju państwa ukraińskiego, brak narodowej idei jednoczącej. I nie będzie jej, dopóki w Ukrainie dominować będą priorytety biznesowo-politycznych klanów, dopóki interesy poszczególnych grup władzy, partii politycznych będą przeważać nad potrzebami i zapotrzebowaniem obywateli. Te oraz inne czynniki pogłębiają rozdział interesów różnych sił społeczno-politycznych, a to w konsekwencji destabilizuje przestrzeń społeczno-gospodarczą, grozi dalszym kulturowo-wartościowym rozłamem społeczeństwa, zwiększoną aktywizacją wpływu zewnętrznego na wewnętrz-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин