Емблема «Просвіта»ПРОСВІТАЦИФРОВАЗнання · Люди · Майбутнє
Сторінка · с. 12сторінка оригіналу ↗

Pozostać w słowie

Слово Просвіти, №29 за 2012 рік

Anatolij MOJSIIENKO Wołodymyr Załutyływiter już w swoim pierwszym tomiku wierszy „Teoria skrzydła” w istocie wyznaczył główne akcenty światopoglądowe, które zakorzenione są w naturalnym odczuciu ziemskiego gruntu i niezgłębionym odczuciu tego, co daje lot skrzydła poetyckiego. Takie połączenie w artystycznym kontinuum autora nie jest mechaniczne, a głęboko organiczne. „Wstawajcie, ojcze! Już lecą pługi”. W tym początkowym wersie poezji, która w pewnym stopniu przyczyniła się do tytułu książki, odbił się algorytm całej dalszej twórczości W. Załutyływitera, z niezwykle wymownym kontrapunktowym uwydatnieniem artystycznych energii ziemskiego i niebiańskiego, codziennego w swojej niecodzienności i głęboko ludzkiego, wysokoduchowego. Te energie nierzadko eksplikują się w swoistych aforystycznych skupiskach, jak to widzimy na przykład w takim dwuwierszu: Ta ziemia, którą nosisz na podeszwach, silniejsza od uranu – duszę napromieni. Wszak, jak napisze poeta w innym wierszu, „Grunt Ukrainy – to nie po prostu czarnoziem, gliny, piasek. Jak my – żywy, on ciałem, wzrostem, duszą i krwią w nas wszedł”. To ten grunt, który przerasta „rudą Krzyworoszczyzny, stepową pszenicą, braćmi Tiutiunnykamy”, słobożańską gwarą, poetyckim słowem, wyhodowanym na brzegach Worskli i Dniepru. Pierwsze słowo w wierszu zacząłem od maminej szyby, od furtki na ojcowskim podwórku. Brzmienie tego słowa przejąłem od skrzypienia kołyski, od dźwięku wiadra o cembrowinę, od gardłowych trąb Worskli, która właśnie wróciła z wyry i usiadła na ługu na końcu ogrodu. (z wiersza „Życie”, zb. „Strefa tektoniczna”) Zatem, mówiąc słowami Borysa Olijnyka, poeta od dzieciństwa już – „cały w słowie, jak w powijakach”. I jeszcze nie raz w życiu zagrucha mu turkawka „gęstą, zielonolistną słobożańską gwarą”, nie raz będzie wsłuchiwał się, „jak po tamtej stronie ziemi we śnie słobożańskim zawołał ptak”, i nie raz jeszcze przeczytamy w jego utworach, jak ktoś upoił się „Od słobożańskiej gwary, Od rodzinnych zapomnianych słów”, jak „W słowiańskich brzegach Worskla miodem sinym płynie, zataiwszy na wargach niewypowiedziane, nieustanne”. Właśnie w owym niewypowiedzianym, nieustannym jest prawdziwa istota poezji, darowanej nam przez świat żywej przyrody, którą może nie każdemu dane jest odczytać, nie każdemu dane jest pojąć. A jednak poeta nie zamierza narzucać nam oświeceniowego, mentorskiego poznania wszystkiego, co nas otacza. Co więcej, jest pewien, że właśnie przyrodzie „poszczęściło się – cierpliwej, niepysznej – nas nauczyć alfabetu gwiazd”, a także nauczyć poznać „niski świat trawy”, gdzie „nieśmiertelna chlorofilowa krętanina”, gdzie „Blady deszczyk palisadą błądzi… przez tatarak, miętę, powoje”. „I nawet tam, gdzie już nie ma nikogo… – wyznaje poeta w jednym z wierszy, – ja nie siebie wspomnę, a drogi i wzdłuż dróg – dziewanny”. Owo hucałowskie zakochanie w bujności żywej przyrody, różnotrawiu i różnokwietniu staje się synonimem miłości do rodzinnej ziemi, rodzinnego słowa. Słowo staje się dla poety Ojczyzną duszy. I to naturalnie przenosi się na konteksty, w których liryczny bohater ogarnia światy dalekie i bliższe, światy innych kultur, znajdując w tych światach współbrzmienie ze swoim światem. „Kiedy Justinas Marcinkevičius czyta wiersze, Litwa, wielkością jak ziarenko serca, zakręca mu się w najgłębszej bruździe lewej dłoni, którą wiersz wpływa we Wszechświat, myląc gwiazdozbiory ze łzami – niby Niemen, który objąć potrafi i odepchnąć łokciem… Słowo – ojczyzna duszy! Podgwiezdny zielony wybuch czarnoziemu, piasku, gliny…” Zauważmy, czarnoziem i piasek, i glina w tym wierszu z cyklu „Litewska tabulatura”, jak i we wspomnianych wyżej wersach o Ukrainie, – to zapewne to, co na zawsze i nieodwracalnie jest w pamięci poety, w istocie poety, to, co Silniejsza od uranu – duszę napromieni. A oto wiersz „Koło garncarskie”: „Naród – ze wszystkiego. Z opiszniańskich glin; z czarnoziemu i piasków lekkich; z powietrza, gdzie ciężki bociani klin jesienny odblask szyb niesie w płucach”. Jesienny odblask szyb w płucach ukraińskiego ptaka swoiście akumuluje ciepło tych czarnoziemów i glin, ciepło rodzinnego domu nawet na dalekich dystansach, na światowych obszarach, co w końcu pozwala poecie wszędzie pozostawać samym sobą – jeszcze na początku swojej twórczości obwieścił to, co skryte: „Niech świat człowiekowi będzie równy, człowiek – światu, jak jest”. Poeta jakby sam upodabnia się do tego orzecha z wiersza „W mołdawskiej wsi”, który, zakorzeniony w ziemską twardź, koroną sięga niebieskich sfer: Płynie we wszechświecie Ziemia. Oto ten orzech związał ją korzeniami pod nami. Węzłem związał. A korona w górze trzyma niebo nad ludźmi i łanami. Niezwykle wyrazisty obraz folklorystycznego drzewa świata staje się typologiczny we współczesnej ukraińskiej poezji, wspomnijmy u Pawła Mowczana: „Dąb-niebodzierżca zazielenił powietrze i nasłuchuje, jak krąży ziemia na korzeniu”. Dla W. Załutyływitera charakterystyczne jest rozumienie tego obrazu przez atrybuty ludowego życia, w symbolach narodowego żywiołu: Narodzie mój! Topolą wyciągam się w górę ku twoim podgwiezdnym latom. Spieszę po przestronnych rolach w pogoni siewnikiem ciężkich ziarnistych ust. Od „wiejskiego wszechświata łęgów czubatych” do Wszechświata ludzi, krajów, przyrody – taki jest zakres myślenia artystycznego poety-słobożanina, dla którego „za mało świata. Jeszcze światów, światów prosić u Boga i błagać”. „Poetyckie „Ja”, – zauważał Iwan Dziuba, – jakby obliczone na to, by akumulować w sobie wszystkie impulsy świata. Ale taki akt napełniania się światem zawsze jest problematyczny z punktu widzenia pełni i wiarygodności, subiektywnej zdolności, a dlatego towarzyszą mu refleksje, których dynamika nadaje napięcie wewnętrznemu życiu osobowości. Poetyckie „Ja” cały czas sprawdza siebie na zdolność adekwatnego pojmowania świata, dokładniej – świat sprawdza go na tę zdolność”. Potwierdzeniem tego ostatniego mogą być takie wersy: Słów nazbierało się – cała sakiewka. Które z nich odezwie się, które nie zechce, które schowa się w modlitwach, które przedziurawi się… Słowo – swoiste naczynie świata poety, a istota poety jest ciekawa światu przede wszystkim w słowie. Dziwność, tajemnica słowa zawsze pozostawały twórczym (życiowym) bodźcem dla poetów różnych pokoleń. Wspomnijmy choćby Szewczenkowe: „No cóż by, zdawałoby się, słowa… A serce bije – ożywa, Jak je usłyszy!..” Wydaje się, i W. Załutyływiterowi, filologowi z wykształcenia, nietrudno byłoby odpowiedzieć na własne pytanie: „Dlaczego słowa, codzienne, dwa i trzy razy powtórzone, znoszone, pieśni, nagle, jak ładunki elektryczne, w wersie uderzą – mężnym i ciasnym?” Ale zapewne on nie po to stawia takie pytanie, żeby samemu czy komuś innemu odpowiedzieć na nie – raczej po to, by wyrazić swój szczery zachwyt samym procesem tworzenia poetyckiego widowiska. Choć, wydaje się, tak samo szczerze w tomiku „Czas teraźniejszy” (1977) młody poeta, który wtedy pracował nad przekładami z Salomei Nėris i innych nadbałtyckich poetów, pyta – sam siebie: „Czy wyszukam – w ludziach i w przyrodzie – ja tyle słów, żeby do ładu oddać niepowtarzalną pierworodność cudzej pieśni, głosu, życia?” I dalej: Nieme słowa błąkają się słownikami, ich niemota mnie winą piecze… Stąd takie tolerancyjne i odpowiedzialne podejście do słowa — słowa jako poetyckiej tablicy, na której mamy zapisać własne cnoty losu. Charakterystyczny pod tym względem jest wiersz „Dawny alfabet” — o odpowiedzialności każdego, od człowieka po pszczołę, za trudy i dni, którymi określasz siebie w tym świecie — czy stały się one twoją „pokrewną pracą”? Poeta przede wszystkim musi „opowiedzieć siebie” światu słowem. Tak samo, jak siebie „bez słów opowiada woda — łodziami, rybami, trzcinami”, jak „swoją małomówną naturę pług zapisuje ciężką bruzdą”, jak „ozimina, doczekawszy się kłosa, wszystko chlebem powie światu i człowiekowi”. Dlatego całkiem logiczne jest pytanie: „A co zostawisz po sobie? I czym siebie opowiadasz? Jakimi słowami? Czy są one zgodne z czynami pługa, chleba i wody, które „przed nami długo i przed Mongołami alfabety własne wynalazły sobie, by zapisać nimi uczciwe losy”? Przejęcie losem słowa i świata w twórczości W. Zatuływitera znajduje wyraz w jego stosunku do konkretnych ludzkich losów, nieobojętnym przemyśleniu życia swojego narodu, któremu „bezlitosny czarnoziem … przypadł w udziale — wysokością w kosmiczne styczniowe śniegi”, którego rodowitym synom, „państwowym ogrzanym bezchlebiem”, „tak boli poczucie obecności ziemskiej” (nad wyraz wymowne jest to w wierszu „Trachtemyriw”: „Zapomniane nazwy wsi — jakby ktoś krzemienną solą sypnął w oczy!..”). Szczególnie bolesne są rozmyślania w ostatnich książkach poety „Czwarty z tryptyku” oraz „Kielich ofiarny”, które ujrzały światło dzienne już po śmierci autora, a znaczna część wierszy w nich zawartych została napisana pod koniec życiowej drogi. Niemal apokaliptycznie brzmią wersy: „Dymi ostatni węgiel Ukrainy. Dnieprem woda przedostatnia płynie. Niewidzialne, straszne, złe ruiny nam oblegają wyrwy w pier-

«Слово Просвіти», CC BY 4.0; machine translation from Ukrainian by Prosvita.Digital · PDF у Вікісховищі ↗ · Машинний переклад

Емблема «Просвіта»Просвітянин